Sá sem valdið hefur

Öll samfélög eru þannig að hópar með sömu hagsmuni sameinast um beita valdi sínu til að ná fram sameiginlegum vilja sínum. Í lýðræðissamfélagi er ekki nóg fyrir þá að ráða yfir peningum. Þeir þurfa að fá almenning til að vilja gera það sem þeir vilja.

Í dag er ríkisvaldið, valið af almenningi, að reyna að ná hluta af verðmætum fiskveiðiauðlindarinnar frá sterkasta þrýstihópi landsins; útgerðamönnum. Á sama tíma berjast útgerðarmenn, ásamt öðrum sterkum þrýstihópi – bændum – gegn því að aðild að Evrópusambandinu verði möguleiki.

Til þess að umbreyta peningavaldi sínu í almannavald þurfa þeir að breyta skoðunum almennings. Þeir gera það ekki aðeins með umfangsmiklum auglýsingaherferðum. Bændasamtökin, með 400 milljónir í ríkisstyrki á ári, tóku Bændablaðið fastari tökum og ráku ritstjórann sem vildi stunda heiðarlega blaðamennsku frekar en að fara í áróðursherferð. Útgerðarmenn keyptu hins vegar 70 prósent af Morgunblaðinu og réðu fyrrverandi formann flokksins, sem hefur stutt þá í gegnum tíðina, sem ritstjóra. Hann er tengdur mörgum helstu orsökum hrunsins og þar með andvígur flestu uppgjöri. Upp frá því gjörbreyttist ásýnd blaðsins. Lesendur þess fengu efni sem mótaðist eftir hagsmunum eigendanna og ritstjórans, og nú safnar fyrirtækið ungum lesendum með því að bjóða hagstætt lán fyrir iPad með áskrift að blaðinu í kaupauka.

Ein frétt, sem virðist hlutdræg, segir litla sögu. Oftast er fréttin að mörgu leyti merkileg, þótt það virðist vera dreginn taumur eins málsaðilans getur verið að sú áhersla eigi fullan rétt á sér vegna fréttnæmis. Þegar samhengi hagsmunanna og framsetningar er tekið með í reikninginn sést hins vegar greinilegt mynstur. Forsíða Morgunblaðsins er reglulega undirlögð af fréttum af skoðunum um að hræðilegt sé að gera eitthvað, sem hentar ekki hagsmunum útgerðarmanna eða Sjálfstæðisflokksins. Landsdómur „vekur ugg“, eftir að formaður Sjálfstæðisflokksins var dæmdur. Eftirlitsheimildir Seðlabankans „vekja óhug“, í kjölfar þess að Seðlabankinn rannsakaði fyrirtækið Samherja – sem er að stórum hluta í eigu Þorsteins Más Baldvinssonar, eins aðaleigenda blaðsins. „Nýjasta skipið selt úr landi?“ sagði á forsíðunni þegar Guðbjörg Matthíasdóttir, aðaleigandi Morgunblaðsins, vígði nýtt skip – sem hótað var að yrði selt ef ríkið tæki af hagnaðinum. „Hvað höfum við gert ykkur?“ sagði á forsíðu, haft eftir fyrrverandi forstjóra fyrirtækis í eigu Samherja. Meirihlutinn af forsíðum Morgunblaðsins síðastliðinn mánuð hefur annaðhvort verið með fréttir gegn Evrópusambandinu og kvótafrumvarpinu, eða gegn ríkisstjórninni á annan hátt.

Nafnlausar skoðanagreinar Morgunblaðsins snúast flestar um að veita viðnám því sem eigendur blaðsins eða Sjálfstæðisflokkurinn eru mótfallnir. Þjóðernisáróður og útlendingafóbía einkenna margar greinarnar. Í Reykjavíkurbréfi 22. apríl síðastliðinn eru færð rök fyrir því að stuðningsmenn inngöngu í Evrópusambandið séu eins og þeir sem færðu Ísland undir stjórn Hákons Noregskonungs árið 1262. Titillinn „Hákon fúli hirti frelsi vort. Hvað heitir hann nú?“ vísar til þess að Stefan Füle, stækkunarstjóri ESB, sé að reyna að svipta Íslendinga frelsi sínu. „Er það ekki einstök tilviljun að maðurinn sem er í forsvari ásælninnar að utan núna skuli endilega þurfa að heita Stefán Fúli?“ segir þar. Í greininni eru stuðningsmenn ESB útmálaðir sem ættjarðarsvikarar. „En svo voldugur sem Noregskonungur var vissulega á 13. öld … þá mátti honum ekki lánast að leggja nágrannalandið undir sig án þess að hópur heimamanna legði honum lið,“ er skrifað, og í kjölfarið er talað um að „svíkja aldrei ættland sitt í tryggðum“.

Þjóðernishyggja er vaxandi í Evrópu. Þróunin fylgir ákveðinni formúlu. Hræðsludrifin þjóðernishyggja er ódýrasta og söluvænlegasta pólitíska stefnan á krepputímum. Hugsjónin um lýðræðið gengur hins vegar út frá þeirri forsendu að fólk sé skynsemisverur með frjálsan vilja. Hugsjónir og raunveruleiki fara ekki alltaf saman, en frjáls vilji er aðeins ákvörðun. Sá sem ákveður að hafa frjálsan vilja verður að vera vakandi fyrir því að stöðugt eru í gangi tilraunir til að stýra honum.