Baráttan um ábyrgðina

Frá hruni íslensku bankanna 2008 hefur átt sér stað stöðug umræða hér á landi um hverjir beri mesta ábyrgð á því. Þessi umræða er mikilvæg fyrir samtímann og framtíðina vegna þess að niðurstaðan úr henni mun eiga þátt í því að móta valdajafnvægið í samfélaginu. Þetta á bæði við um valdajafnvægið í stjórnmálalífinu og eins og í viðskiptaheiminum. Þeir sem taldir eru bera meiri ábyrgð á hruninu en aðrir munu eiga erfiðara um vik með að láta til sín taka vegna fortíðar sinnar og almenningsálitsins sem þeir munu að hluta verða dæmdir eftir.

Þessi umræða um ábyrgð verður að hagsmunabaráttu sem litast af einkahagsmunum þegar þeir sem eru ofarlega í ábyrgðarröðinni láta til sín taka í henni. Davíð Oddsson, þáverandi seðlabankastjóri og fyrrverandi forsætisráðherra, sló þennan tón strax í hruninu sjálfu. „Við erum að ákveða að við ætlum ekki að borga erlendar skuldir óreiðumanna,“ sagði Davíð þegar fyrir lá að íslenska ríkið myndi ekki reyna að bjarga íslensku bönkunum frá falli með því að leggja þeim til fjármuni. Að mati Davíðs bar hann ekki ábyrgð á því að þessir „óreiðumenn“, eigendur og stjórnendur bankanna, misfóru með það frelsi sem ríkisstjórn hans veitti þeim með markaðsvæðingu og opnun íslenska hagkerfisins. „En ég get ekki borið endalausa ábyrgð á því að menn misnoti það frelsi,“ sagði Davíð. Einn helsti stuðningsmaður Davíðs, Hannes Hólmsteinn Gissurarson, hefur sagt opinberlega að Jón Ásgeir Jóhannesson fjárfestir sé sá einstaklingur sem beri mesta ábyrgð á hruninu.

Auðmennirnir, og undirsátar þeirra, benda hins vegar á stjórnmálamennina og eftirlitsaðila og segja þá bera mesta ábyrgð. Pálmi Haraldsson fjárfestir hefur meðal annars sagt um þetta: „Hins vegar er alveg ljóst hverjir bera ábyrgð á ástandinu. Það eru að sjálfsögðu þeir þingmenn sem voru í meirihluta á Alþingi […] eftirlitsaðilarnir, Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið.“ Aðrir, meðal annars Ólafur Arnarson, fara þá leið að benda á einstaka menn – Davíð Oddsson – sem fyrsta í ábyrgðarröð hrunsins. „Davíð, sem er réttnefndur höfundur hrunsins, reynir enn að afneita þeirri nafnbót með því að kenna öðrum um.“

Enn aðrir, meðal annars Gunnlaugur Jónsson í að mörgu leyti ágætu Ábyrgðarkveri sínu, nefna enn önnur atriði til sögunnar: Ríkisábyrgðin á bönkunum gerði það að verkum að eigendur þeirra sýndu af sér ábyrgðarleysi og óhóflega áhættusækni við stjórnun þeirra. Ástæðan er sú, að mati Gunnlaugs, að þeir sjálfir báru ekki persónulega ábyrgð á bönkunum heldur ríkið. Samkvæmt þessari sýn voru það því að hluta til ríkisafskiptin af ábyrgðinni á bönkunum, þessum einkafyrirtækjum, sem leiddi meðal annars til hrunsins. Þessi sýn Gunnlaugs um ábyrgð á hruninu er af sama meiði og gagnrýni Davíðs Oddssonar á eigendur bankanna: Auðmennirnir misfóru með það frelsi sem þeim var veitt með markaðs- og einkavæðingu íslensks efnahagslífs sem og þá ríkisábyrgð sem illu heilli hvíldi á bönkunum. Sú staðreynd að bankarnir hrundu segir ekkert um eðli frjálshyggjunnar samkvæmt þessari sýn – hún stendur óhögguð eftir sem stjórnmála- og hagfræðikenning – heldur miklu frekar um eðli þeirra kapítalista sem stýrðu bönkunum og helstu eignarhaldsfélögum landsins. Þó kapítalistarnir séu óábyrgir, geri mistök og valdi efnahagshruni þá sé það ekki áfellisdómur yfir kapítalismanum. Vörn Gunnlaugs fyrir frjálshyggjunni er að mörgu leyti klók því með henni reynir hann að snúa vörn í sókn: Frjálshyggjan er ekki orsök hrunsins, líkt og sumir vilja meina, heldur var einfaldlega ekki gengið nógu langt í frjálshyggjuátt með afnámi ríkisábyrgðar á bönkunum. Þannig er forsjárhyggja ríkisins, einn helsti óvinur frjálshyggjumannsins, komin ofarlega í ábyrgðarröð hrunsins. Ríkisvaldið sjálft er þannig dregið til ábyrgðar.

Á sama tíma og þessi umræða fer fram, öðrum þræði á milli stríðandi hagsmunahópa, gera stofnanir skattborgara ríkisins upp við hrunið á formlegan hátt út frá lögum og reglum, vonandi að mestu óháð pólitískum línum og hagsmunum. Sérstakur saksóknari rannsakar meint lögbrot eigenda og stjórnenda bankanna og sækir þá til saka eftir atvikum. Ábyrgð þessara aðila á bankahruninu og blekkingum bankanna er óumdeild þegar litið er til þeirra mála sem til rannsóknar eru. Tveir af bankastjórum stóru bankanna, Glitnis og Kaupþings, hafa þegar verið ákærðir fyrir sín brot auk nokkurra annarra lykilstarfsmanna þeirra. Önnur spurning er svo hins vegar hversu marga af eigendum og stjórnendum bankanna verður hægt að sækja til saka fyrir þau brot sem framin voru í bankakerfinu á árunum fyrir hrunið.

Sektardómur Landsdóms yfir Geir H. Haarde er svo aftur staðfesting dómsins á því að Geir beri vissa ábyrgð á hruninu. Þessi ábyrgð Geirs, samkvæmt landsdómi, hefur svo aftur þau áhrif að Sjálfstæðisflokkurinn sjálfur hefur einnig óbeint verið dæmdur ábyrgur að hluta fyrir hruninu – einn stjórnmálaflokka hingað til. Samfylkingin hefði líklega, með fullri sanngirni, átt að eiga einn ráðherra fyrir dómnum líka en flokkspólitíkin kom í veg fyrir það, ekki hlutlægar ástæður sem þó eiga almennt að gilda í dómsmálum. Aðrir embættismenn og starfsmenn ríkisstofnana sem rannsóknarnefnd Alþingis benti á að gætu hafa gerst sekir um lögbrot og vanrækslu sluppu með skrekkinn á Alþingi þegar tekin var ákvörðun um ákærur gegn þeim.

Sú ábyrgðarröð á hruninu sem á endanum teiknast upp eftir því sem lengra líður frá haustinu 2008 og stofnanir samfélagsins gera upp við það er því ekki eins klippt og skorin og umræðan í samfélaginu bendir stundum til. Endanlega ábyrgðarröðin er flóknari og sannari þar sem söguskýringar hagsmunahópa í samfélaginu blandast saman og úr verður bræðingur þar sem opinberir aðilar og einkaaðilar eru dregnir til ábyrgðar. Sú ábyrgðarröð er kaldari, hlutlægari, og óþægilegri en sú einfalda mynd sem hagsmunaðilar reyna gjarnan að draga upp. Ábyrgðin á hruninu samkvæmt henni er víðtækari en þeir vilja vera láta.