Lærdómur af hroka Geirs

Eftir dóminn reiddist hinn dæmdi, beitti blekkingum og ásakaði aðra. Hann var algjörlega iðrunarlaus. Hann sakaði dómarana um spillingu og kallaði eftir afsögn þeirra sem ákærðu hann. Hann gerði lítið úr spurningum fréttamanna með því að þeir hefðu ekki lesið dóminn. Hann hafði það ekki sjálfur. „Þetta er auðvitað bara rugl!“ sagði hann um dóminn og kallaði hann „sprenghlægilegan“ og „fáránlegan“. Í viðbrögðum hans birtist allt það viðhorf sem hafði orsakað vandamálið.

Geir Haarde hefði getað tekið því af auðmýkt, þegar hann var dæmdur. Hann hefði getað tekið ábyrgðina á sínum þætti, samþykkt niðurstöðuna og gefið gott fordæmi fyrir sátt, þannig að lífið gæti haldið áfram. Allir gera mistök og dómararnir höfðu komist að þeirri niðurstöðu að hann hefði brotið stjórnarskrána í aðdraganda hrunsins. En líkt og í efnahagslega hruninu, sem varð á vakt Geirs, var ekkert á hans ábyrgð, heldur allt öðrum að kenna. Og félagar hans stigu fram, hver fyrir annan, og sýndu sama viðhorf með harmi og hneykslun yfir því að réttarhöldin skyldu yfirhöfuð hafa átt sér stað, þrátt fyrir að niðurstaðan hefði verið að forsætisráðherrann hefði brotið af sér.

Krafan um að ekki væri farið eftir reglum og lögum var hávær frá þeim. Geir hafði ratað fyrir dóminn eftir að skýrsla rannsóknarnefndar hafði úrskurðað að hann hefði sýnt stórkostlega vanrækslu í aðdraganda hrunsins. Í kjölfarið var farið eftir lögum um landsdóm og ráðherraábyrgð. Í tilfelli Geirs hafa stjórnarskráin, lög um ráðherraábyrgð og lög um landsdóm, öll verið úrskurðuð vitlaus til að skapa rúm fyrir réttlætingu sjálfstæðismanna. „Ég harma mjög að þetta formsatriði, sem tengist áratuga venju í íslenskri stjórnsýslu, skuli hafa orðið tilefni til sakfellingar,“ sagði Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins.

Þegar þeir brjóta reglurnar, er eitthvað að reglunum. Gjörðir þeirra eru æðri lögum. Gjörðir þeirra skapa lög. Og dómarar voru skipaðir af þeim, hliðhollir þeim. Þeir höfðu sameinað löggjafar- og framkvæmdavaldið, og voru að leggja undir sig dómsvaldið. Í heimsmynd Geirs er greinilegt að „meirihluti dómenda hefur sig talið sig knúinn til að sakfella … til þess að draga að landi þann hluta alþingismanna sem stóðu að þessari ákæru,“ eins og hann sagði.

Hinn nýdæmdi Geir beitti blekkingum með hjálp almannatengla, líkt og Geir blekkti fyrir hrun. „Það er allt saman á bara hefðbundnu róli,“ sagði hann í miðjum neyðaraðgerðum nokkrum dögum fyrir hrun. „Ég myndi nú ekkert lesa neitt sérstakt í það, við vinnum oft um helgar,“ sagði hann helgina fyrir hrun. „Það var ekkert sérstakt sem gekk á, ég tala mikið við þessa menn,“ sagði hann við annað tilefni. Eftir dóminn hélt hann áfram að búa til þann veruleika að það væru bara pólitískar ofsóknir að segja að hann hefði gert eitthvað rangt.

Allir gera mistök. Það er enginn endanlegur dómur. Það skiptir meira máli hvernig menn bregðast við mistökum sínum. Að lýsa yfir „stórsigri“, ljúga upp á dómarana og krefjast afsagnar ákærenda eftir að hafa verið dæmdur fyrir brot við stjórn ríkisins ber vott um óheilbrigð og þjóðfélagslega skaðleg viðhorf. Þegar nánar er að gáð birtist okkur sama meinsemdin og í góðærinu.

Ófagmennska. Firring. Blekkingar. Valdhroki. Foringjaræði. Klíkuræði. Ábyrgðarleysi. Áhersla á sérhagsmuni umfram almannahagsmuni. Vanvirðing fyrir lögum og reglum. Biluð umræðuhefð.

Þarna stóð hinn dæmdi, dæmigerður fyrir þetta allt.

Geir Haarde er ekki svo mikilvægur að þjóðmálaumræðan eigi að snúast um hann til lengdar. Það sem skiptir máli er ekki persóna hans, heldur eiginleikar þeirra stjórnmála sem hann stendur fyrir. Aðalatriðið er að sem flestir kjósi yfir sig og reyni að ástunda andstæðu þessara eiginleika í lífi og starfi; fagmennsku, sannleika, auðmýkt, lýðræði, ábyrgð, ósérhlífni, virðingu fyrir lögum og heilbrigða umræðu í stað innantóms áróðurs. Annars geta þeir sjálfum sér um kennt.