Þvinganir Þorsteins

Þorsteinn Már Baldvinsson, forstjóri Samherja, beitti nýrri tegund af efnahagsþvingunum í síðustu viku. Þá lét hann þýskt dótturfyrirtæki Samherja hætta viðskiptum við Ísland vegna rannsóknar Seðlabanka Íslands á meintum brotum fyrirtækisins á lögum um gjaldeyrismál. Þýska félagið mun meðal annars ekki landa úr skipum sínum á Íslandi vegna þessa. Til að stóð að 3500 tonn af slægðum þorski frá fyrirtækinu yrðu unnin í fiskvinnslu Samherja á Dalvík næstu fjóra mánuðina.

Í máli Þorsteins í fjölmiðlum hefur komið fram að Samherji muni ekki endurskoða ákvörðun sína fyrr en Seðlabankinn lætur af hendi gögn um hin meintu sakarefni fyrirtækisins sem til rannsóknar eru. Vegna þessa verður íslenska hagkerfið, meðal annars fiskvinnslan á Dalvík, af fjármunum og vinnu fyrir þetta þýska dótturfélag Samherja. 150 starfsmenn fiskvinnslunnar munu því finna beint fyrir aðgerðinni; ákvörðunin er „rothögg“ fyrir starfsfólkið á Dalvík samkvæmt yfirverkstjóra vinnslunnar.

Með þessari aðgerð hefur Samherji stillt Seðlabanka Íslands, sem er opinber eftirlitsstofnun, upp við vegg og í reynd sett honum afarkosti. Afar fáir aðilar hér á landi, sem til rannsóknar eru fyrir meint lögbrot, hafa hingað til reynt að stilla rannsakendum sínum upp við vegg með þessum hætti. Útgerðarrisinn Samherji, annar stærsti kvótaeigandi á Íslandi sem einnig er með fjölþætta starfsemi erlendis, hefur nú stigið þetta vafasama skref. Með því hefur fyrirtækið misnotað vald sitt og efnhagsstyrk.

Yfirleitt eru það þjóðríki, ekki einkafyrirtæki eða einstakir lögaðilar, sem beita önnur þjóðríki efnahagsþvingunum. Frægasta dæmið um slíkar efnahagsþvinganir er líklega viðskiptabannið sem Bandaríkin settu á Kúbu á sjöunda áratugnum í kjölfar valdatöku Fidels Castro í landinu. Nýlega kynnti Barack Obama Bandaríkjaforseti sömuleiðis harðari efnahagsþvinganir gegn Íran út af kjarnorkuáætlunum landsins. Nú hefur einkafyrirtækið Samherji hins vegar reynt að beita ríkisstofnun, sem er hluti af þjóðríkinu, sambærilegum efnahagsþvingunum og sum þjóðríki beita stundum önnur.

Sannleikurinn er svo auðvitað sá að Seðlabanki Íslands getur ekki, þótt hann vildi, brugðist við þessum efnahagsþvingunum með því að láta Þorstein Má og Samherja fá þær upplýsingar sem þeir vilja fá til að fyrirtækið endurskoði ákvörðun sína. Þá væri opinber eftirlitsaðili að láta undan þvingunum einkaðila í máli sem er til rannsóknar vegna meintra lögbrota. Sama hvort lögbrotin eru fyrir hendi eða ekki þá er rannsóknin á þeim í gangi. Opinber eftirlitsstofnun getur ekki búið til fordæmi fyrir því að einkaðili fái sínu framgengt með slíkum hótunum. Þvinganir Samherja gegn Seðlabanka Íslands eru því dæmdar til að mistakast þar sem Seðlabankinn getur ekki látið undan hótunum og skapað þetta fordæmi.

Ímyndun okkur til dæmis fáránleika þeirrar hugmyndar að Jón Ásgeir Jóhannesson hefði hótað því að loka Bónusverslunum á völdum stöðum á landinu, þegar Baugsmálið stóð sem hæst, vegna einhverra atriða í rannsókninni sem honum mislíkaði. Nú eða ef Ólafur Ólafsson hefði hótað því að segja upp starfsfólki Samskipa og hætta flutningum til og frá Íslandi vegna rannsóknar sérstaks saksóknara á þætti hans í Al Thani-málinu. Samanburðurinn við þessi tvö dæmi sýnir hversu grófar hótanir Þorsteins og Samherja eru. Þetta er vanhugsuð aðgerð sem beinist því í raun á endanum eingöngu gegn verkafólkinu sem starfar hjá Samherja. Tilgangur Þorsteins og Samherja getur ekki hafa verið þessi. Starfsmenn Samherja munu hins vegar væntanlega ekki skella skuldinni fyrir viðskiptabanninu á Þorstein og Samherja heldur á Seðlabankann og rannsókn hans.

Ég verð að viðurkenna að ég hef hingað til haft talsvert álit á Þorsteini Má Baldvinssyni sem viðskiptamanni. Hann, ættingjar hans og viðskiptafélagar þeirra hafa á síðustu árum byggt upp eitt öflugasta sjávarútvegsfyrirtæki á Íslandi og í Evrópu. Þar að auki hefur Þorsteinn sjálfur ekki verið staðinn að lögbrotum eða vafasömum gerningum í sínum viðskiptum, svo ég viti til, þrátt fyrir að hafa verið aðsópsmikill í íslensku viðskiptalífi um áratugaskeið. Hrunið hefur heldur ekki kastað rýrð á hann þrátt fyrir að aðkomu hans að Glitni síðustu mánuðina fyrir hrunið 2008.

En sú staðreynd að Þorsteinn beitir slíkum þvingunaraðgerðum gegn opinberri eftirlitsstofnun til að fá sínu framgengt sýnir að frekja hans og egó eru komin fram úr öllu hófi. Þorsteinn virðist hafa glatað jarðtengingu sinni með því að grípa til efnahagsþvingana gegn opinberum aðila. Seðlabankinn, og aðrir opinberir aðilar sem þvinganir Samherja beinast að, þarf að standa í lappirnar gagnvart útgerðarrisanum. Annars yrði til hættulegt fordæmi þar sem fjárhagslegur styrkur getur haft áhrif á þá grundvallarhugmynd að allir eigi að vera jafnir fyrir lögunum. Auðræðið yrði þá ofan á en ekki lögræðið.