Nýfallinn sýknudómur í Exeter Holdings-málinu í Héraðsdómi Reykjavíkur er áfall fyrir embætti sérstaks saksóknara, Ólafs Haukssonar. Málið er eitt það einfaldasta og skýrasta sem embættið hefur rannsakað – auk máls Baldurs Guðlaugssonar – og allir málavextir brotanna liggja ljósir fyrir: Af hverju brotin voru framin, hverjir frömdu þau og hverjir græddu á þeim.

Fyrst meirihluti dómsins var ekki sammála því mati sérstaks saksóknara að lögbrot hefðu átt sér stað í þessu einfalda máli má ætla að embættið muni lenda í meiri erfiðleikum í flóknari málum sem snúa að markaðsmisnotkun með hlutabréf Kaupþings og Glitnis og annað slíkt. Sérstakur saksóknari getur því allt eins „pakkað saman“ og lagt embættið niður ef dómurinn verður staðfestur í Hæstarétti, eins og Vilhjálmur Bjarnason komst að orði.

Í Exeter-málinu er þó ekki við ákæruvaldið að sakast. Dómurinn í málinu gefur greinargóða mynd af tilgangi Exeter-viðskiptanna. Sýknudómurinn snýst því ekki um meinta vanhæfni embætti sérstaks saksóknara heldur um sérstaka rökhugsun tveggja dómara í málinu, Arngríms Ísberg og Einars Ingimundarsonar, sem sýknuðu þá Jón Þorstein Jónsson og Ragnar Z. Guðjónsson.

Lykilsetningin í dómnum, sem Hæstiréttur Íslands þarf að taka afstöðu til, er eftirfarandi: „Ákærðu brutu vissulega gegn verklagsreglum sparisjóðsins, en það eitt leiðir ekki til þess að ályktað verði að ásetningur þeirra hafi staðið til þess að misnota aðstöðu sína og stefna fé sparisjóðsins í stórfellda hættu eins og þeir eru ákærðir fyrir.“ Niðurstaða dómsins er því að Jón Þorsteinn og Ragnar Z. hafi gerst sekir um að brjóta reglur Byrs en að ósannað sé að þeir hafi brotið lög.

Þetta er sérstök ályktun í ljósi þess að ítrekað kemur fram í dómnum að Jón Þorsteinn og Ragnar áttu hluta þeirra stofnfjárbréfa í Byr sem þeir létu Byr lána Exeter Holdings rúman milljarð króna til kaupa. Jón Þorsteinn og Ragnar Z. voru í „persónulegum ábyrgðum“ fyrir lánum frá MP Banka sem þeir höfðu notað til að kaupa stofnfjárbréfin sem síðar voru seld inn í Exeter Holdings með lánum sem þeir sjálfir veittu. Þeir Jón Þorsteinn og Ragnar Z. skáru því sjálfa sig úr snörunni með Exeter Holdings-viðskiptunum. Þá ber að nefna að aðaleigandi MP Banka, Margeir Pétursson, var „sáttur“ við viðskiptin þar sem þau „löguðu lausafjárstöðu bankans“, eins og það er orðað í dómnum. Af þessum sökum þarf ekki að koma á óvart að Styrmir Bragason, forstjóri MP Banka, lagði línurnar í Exeter-snúningnum. Allir græddu því á viðskiptunum nema Byr sem tapaði milljarði.

Misnotkun Jóns Þorsteins og Ragnars Z. blasir því við: Hefðu aðrir stofnfjáreigendur í Byr, sem ekki stýrðu fjármálafyrirtækjum og höfðu því ekki greiðan aðgang að digrum sjóðum, getað látið Byr bjarga sér fyrir horn með þessum hætti? Nei: Jón Þorsteinn og Ragnar Z. gátu gert það í krafti aðstöðu sinnar sem stjórnendur Byrs. Þriðji dómarinn, Ragnheiður Harðardóttir, byggði sératkvæði sitt um sakfellingu á þessum forsendum og dró eftirfarandi ályktun: „Þegar framangreint er virt verður að líta svo á að ákærðu hafi með lánveitingunni misnotað aðstöðu sína í sparisjóðnum sjálfum sér og öðrum til ávinnings …“

Staðreyndir málsins, líkt og Ragnheiður bendir á, sýna að þeir Jón Þorsteinn og Ragnar Z. misnotuðu aðstöðu sína og að þess vegna hefði átt að sakfella þá. Hæstiréttur Íslands hlýtur að líta með gagnrýnni augum á staðreyndir málsins og álykta út frá þeim. Exeter-málið snýst því ekki lengur um sannanir fyrir brotum – þær liggja fyrir – heldur um skynsamlegar og réttar ályktanir dómara út frá staðreyndum.