Vandi hins íslenska samfélags, sem afhjúpaðist með afleiðingum sínum í bankahruninu, á sér áberandi birtingarmyndir enn þann dag í dag.

Hæstiréttur hefur hrakið og snúið dómi Hervarar Þorvaldsdóttur héraðsdómara, sem ákvað að refsa ætti þeim sem sögðu frá hundruð milljóna króna lántökum fótboltamannsins Eiðs Smára Guðjohnsen hjá íslensku bönkunum. Hinir sýknuðu eru fréttastjóri og ritstjórar DV, þar á meðal undirritaður.

Hrópandi munur er á sýn héraðsdómarans og Hæstaréttar. Hervör ákvað að umfjöllunin hefði ekki fréttagildi, væri ómálefnanleg, hún hefði engin tengsl við störf Eiðs og að skuldastaða hans væri einkamál hans. Þess vegna ættu blaðamennirnir að borga 150 þúsund til ríkissjóðs, eða fara í fangelsi í 12 daga, og borga Eiði 400 þúsund í miskabætur, ásamt 750 þúsund króna málskostnað hans. Þetta þýddi að það lægi refsing við því að fjalla um stórfelldar lántökur og fjárfestingar í áhættusömum verkefnum. Hæstiréttur komst að þveröfugri niðurstöðu, enda væri bann við sértækri umfjöllun í raun bann við því að fjalla um raunveruleg tilfelli hinnar almennu starfsemi bankanna í aðdraganda hruns þeirra.

Tjáningarfrelsið snýst um að frelsa umræðuna í samfélaginu undan hvers kyns valdi. Tilgangur þess er að forðast að lýðræðið verði sýndarlýðræði, eins og gerist þegar valdhafar ná að koma í veg fyrir opna umræðu og þar með hindra að fólk geti myndað sér upplýsta skoðun. Verndarar tjáningarfrelsinsins eru dómarar. Það er hins vegar vitað, að valdhafar á Íslandi höfðu bein ítök inn í dómstólana. Og það var til mikils að vinna. Dómarar fá æviráðningu, og eins og greint er frá í DV í dag fá hæstaréttardómarar full laun til æviloka, eftir starfslok.

Ólafur Ragnar Grímsson forseti lýsti því hvernig framkvæmdavaldið náði undirtökunum í dómsvaldinu, í nýársávarpi sínu í fyrra. „Það er líklega einn veikasti hlekkur íslenskrar stjórnskipunar að sjálfstæði dómstólanna, Hæstaréttar og héraðsdóma, er ekki tryggt í stjórnarskrá. Ráðherrar hafa í áratugi ákveðið einir hverjir verða dómarar og stjórnendur á sviði löggæslu og réttarfars án þess að óháð, faglegt og opinbert hæfnismat færi fram. Það vita allir sem söguna þekkja að oft hefur hollustan við flokk ráðherrans verið mælikvarðinn sem mestu skipti.“

Í góðærinu kom reglulega upp umræða um ráðningar í dómstólana. Sjálfstæðisflokkur Davíðs Oddssonar setti son hans, Þorstein, í héraðsdóm fyrir norðan, náinn vin hans og stuðningsmann, Jón Steinar Gunnlaugsson, í Hæstarétt, og náfrænda hans, Ólaf Börk Þorvaldsson - bróður Hervarar héraðsdómara, líka í Hæstarétt. (Það skal tekið fram að enginn þessara dómara átti aðild að sýknuninni í Eiðs Smára-málinu í Hæstarétti). Í góðærinu var fjallað um allar þessar ráðningar, en engu að síður hlaut flokkurinn metfylgi. Mörgum hefur eflaust þótt erfitt að festa fingur á skaðann við að Sjálfstæðisflokkur Davíðs raðaði sér þóknanlegu fólki í dómarastöður, rétt eins og margir eiga erfitt með að sjá vandamálið við það að einstaka blaðamenn séu dæmdir fyrir að segja sannleikann. Vandinn er að allt kerfið mengast, án þess að það megi alltaf greina það, nema í einstaka birtingamyndum.

Þeir sem heyrðu Bjarna Benediktsson hneykslast á landsfundi Sjálfstæðisflokksins, yfir því að Davíð hefði verið „hrakinn“ úr stóli Seðlabankastjóra, hljóta að álykta að engin grundvallarbreyting hafi orðið á þessari stefnu flokksins. Svar þeirra sem báru ábyrgð á hruninu hefur orðið að benda á vanda evruríkjanna; að þetta hafi ekki verið neitt séríslenskt vandamál. Þar af leiðandi hafi vandinn ekki legið hjá þeim sjálfum. Þar birtist mótstaðan við breytingar, hreinsun og opnun samfélagsins, sem hætt er við að lami þær umbætur sem hér eru nauðsynlegar.

„Styrking stjórnkerfis og ótvírætt sjálfstæði dómstóla og stofnana á vettvangi réttarfars og eftirlits eru forgangsmál við endurreisn Íslands,“ sagði Ólafur Ragnar við upphaf síðasta árs. Síðan þá hefur fjarað undan umræðunni um nauðsyn umbóta, samfara ákveðinni eftirhruns-firringu sem er samofin málsvörn Geirs Haarde og Davíðs Oddssonar, og er nú orðin viðurkennd stefna hins endurnýjaða Sjálfstæðisflokks. Í stað hennar er farið beint í peningarökin. Það kostar of mikið að kæra Geir fyrir landsdóm, ný stjórnarskrá er of dýr, við munum tapa á minnkun bankaleyndar og svo framvegis.

Sams konar peningarök viðhéldu blekkingarástandi í samfélaginu í góðærinu. Sigrún Davíðsdóttir, pistlahöfundur á Ríkisútvarpinu, rifjaði upp hrun þess í helgarblaði DV. „Maður minn, hvað maður var einfaldur á sálinni... Ekkert var eins og það leit út fyrir að vera. Við fengum að kynnast samhengi hlutanna, kunningjaþjóðfélaginu, hvaða áhrif það hefur, hvaða áhrif það hafði.“ Augljósustu umbæturnar eru að opna á aukið frelsi upplýsinga, þannig að fólk finni fótfestur í áróðursstorminum sem dynur á því á hverjum degi. Fyrsta skrefið er að fólk geti vitað hvað er að og að fólk sé frjálst til að segja frá því.