„Þú verður að skilja að Ísland er ekki lengur land heldur vogunarsjóður,“ sagði ónefndur starfsmaður Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem var sendur hingað til lands til björgunaraðgerða í miðju hruninu haustið 2008. Tilvitnunin er úr grein sem blaðamaðurinn Michael Lewis skrifaði um íslenska efnahagshrunið í bandaríska tímaritið Vanity Fair. Lewis ræddi við þennan starfsmann Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þegar hann var hér á landi þann 6. október 2008.

Með orðunum vísaði Lewis til þeirrar þróunar sem átti sér stað í íslenska bankakerfinu á árunum 2003 til hrunsins 2008 þegar bankakerfið tífaldaðist að stærð og Ísland átti að verða að alþjóðlegri fjármálamiðstöð. Greinin, sem heitir „Wall Street í freðmýrinni“, fjallar á hæðinn hátt um íslenska efnahagsundrið og þá firru Íslendinga, sem litla sem enga reynslu höfðu af alþjóðlegri bankastarfsemi, að ætla að verða fjármálastórveldi á heimsvísu.

En orð starfsmanns Alþjóðagjaldeyrissjóðsins mætti líka setja í það samhengi að út af hruni íslenska bankakerfisins hafi Ísland orðið að vogunarsjóði, sem erlendir áhættufjárfestar bitust um. Þá þegar, í hruninu 2008, er líklegt að útlendir vogunarsjóðir hafi verið byrjaðir að skipuleggja hvernig þeir gætu hagnast til framtíðar á falli íslenska bankakerfisins með því að kaupa skuldabréf þeirra fyrir lítið af kröfuhöfum bankanna. Ísland var vogunarsjóður fyrir hrun af því áhættan sem íslensku bankarnir og stjórnendur þeirra tóku með viðskiptum sínum var glæfraleg og Ísland er vogunarsjóður eftir hrun þar sem erlendir vogunarsjóðir hafa tekið áhættu með því að veðja á að fjárfesting þeirra í íslenskum skuldabréfum bankanna margfaldist. Erlendur vogunarsjóður sem keypti slík skuldabréf í Glitni, til dæmis, í kjölfar bankahrunsins hefur fjór- eða fimmfaldað fjárfestingu sína – skuldabréf Glitnis voru seld á genginu 5 til 7 eftir hrun en voru metin á 26 í sumar. Fimm milljarða króna fjárfesting í skuldabréfunum eftir hrun gæti því verið orðin að 25 milljarða eign í dag.

Nú liggur fyrir, samkvæmt mati Fjármálaeftirlitsins á eignarhaldi þessara skuldabréfa, að erlendir vogunarsjóðir eigi meira en 60 prósenta eignarhluta í Arion banka og Íslandsbanka vegna uppkaupa á skuldabréfum gömlu bankanna. Þessir vogunarsjóðir keyptu þessar kröfur fyrir lítið af erlendum lánafyrirtækjum sem í blindni höfðu lánað íslenskum fjármálafyrirtækjum allt of mikla peninga. Þessi erlendu fjármálafyrirtæki sem seldu vogunarsjóðunum kröfurnar á íslensku bankana sitja uppi með gríðarlegt tap af sínum lánveitingum. Vogunarsjóðirnir munu hins vegar að öllum líkindum græða vel á viðskiptunum með kröfurnar. Greiðslur út úr íslensku bönkunum til kröfuhafa bankanna eru því óbeint greiðslur til vogunarsjóðanna sem, eðli málsins samkvæmt, keyptu kröfur íslensku bankanna fyrir lítið til að græða vel á því – þannig hugsa atvinnukaupsýslu- og bankamenn.

Nú rembast einhverjir við að kenna íslenska ríkisvaldinu og íslenskum stofnunum um þessa þróun, þá staðreynd að vogunarsjóðir eru í eigendahópi Íslandsbanka og Arion banka. Þessi staðreynd hefur hins vegar ekkert með ríkisvaldið að gera. Íslenska ríkið, stjórnmálaflokkar og stofnanir geta ekki ráðið því hverjum erlend fjármálafyrirtæki ákveða að selja kröfur sínar á íslensku bankana sem þeir töpuðu miklum fjármunum á. Það eru erlendu bankarnir sem ákveða þetta út frá lögmálum hins frjálsa og alþjóðlega markaðar. Íslenskar stofnanir hafa ekki lögsögu yfir þessum markaði. Í þessum skilningi eru Íslendingar komnir undir erlent vald af því það eru útlendir kröfuhafar bankanna sem ákveða, út frá sínum eigin hagsmunum, hverjir það eru sem eiga skuldabréfin á gömlu bankana sem mun verða breytt í hlutafé í nýju bönkunum þegar þar að kemur. Íslenskir stjórnmála- og embættismenn ráða engu um þetta, ekki VG, ekki Samfylking, ekki Sjálfstæðisflokkurinn, ekki Framsókn eða neinn annar.

Vilji menn finna einhverja sökudólga til að kenna um þessa þróun þá væri miklu nærri lagi að úthrópa þá einstaklinga sem stýrðu því að íslensku bankarnir skuldsettu sig úr hófi fram hjá erlendum fjármálafyrirtækjum á árunum fyrir hrun. Þetta eru skuldirnar sem gera það að verkum að erlendir kröfuhafar bankanna falbjóða þessar kröfur til erlendra vogunarsjóða sem vonast eftir margföldum stundarhagnaði af fjárfestingunni í íslensku bönkunum. Sú staðreynd að Ísland er aftur orðið að vogunarsjóði, þó í öðrum skilningi en árið 2007, er tilkomin af nákvæmlega sömu ástæðu og Ísland varð að vogunarsjóði fyrir hrun. Ábyrgðin liggur á sama stað. Flest stærstu vandamál Íslands í dag eru fortíðarvandamál.