Ríkisútvarpið hefur villst af leið undanfarin ár og undirstrikað að það er ekki aðeins óþarft, heldur jafnvel skaðlegt samfélaginu.

Í aðdraganda hrunsins lagði Ríkisútvarpið ekkert til umfjöllunar um háskann í efnahagslífinu umfram aðra fjölmiðla. Gagnrýnislaus áróður stjórnmálamanna og útrásarvíkinga var sérstaklega áberandi. Áður en yfir lauk hafði RÚV tengt hagsmuni sína við Björgólf Guðmundsson, siðlausan eiganda Landsbankans. Páll Magnússon útvarpsstjóri og Þórhallur Gunnarsson dagskrárstjóri gerðu samning við auðmanninn, sem nokkru fyrr hreykti sér af því að hafa reynt að kaupa DV til að leggja það niður, vegna þess að fréttaflutningur blaðsins af honum var honum ekki að skapi. En RÚV var ritskoðaranum að skapi, sem segir auðvitað meira um RÚV en hann.

Hagsmunir fjölmiðla liggja fyrst og fremst í því að lifa af. Ef fjölmiðill er í taprekstri til lengri tíma veltur líf hans á þeim sem dælir í hann fé. Þannig lifir Morgunblaðið á eigendum blaðsins sem niðurgreiða það og þannig lifir Ríkisútvarpið á vilja ráðherra hverju sinni til að borga meira af almannafé í reksturinn. Hagsmunir stjórnanda fjölmiðils liggja yfirleitt í því að hann haldi vinnunni. Ef fjölmiðill hans er í taprekstri velta hagsmunir hans annaðhvort á getu hans til að snúa rekstrinum í plús eða velvild eigandans gagnvart honum. Seinna tilfellið býður upp á að hagsmunum almennings verði fórnað á kostnað hagsmuna eigandans, enda er að öðru leyti óskiljanlegt að menn haldi vinnunni sem tapa peningum.

Ef hagnaður er af fjölmiðli á hann líf sitt undir tekjulindinni. Þannig er tekjulind Fréttablaðsins eingöngu auglýsendur, sem fyrst og fremst eru stærri fyrirtæki. Langstærsti hluti tekna DV kemur beint frá lesendum, ýmist þeim sem kjósa að gerast áskrifendur eða kjósa að kaupa blaðið í verslunum.

DV lendir í vanda ef blaðið vinnur gegn hagsmunum almennings, tekjulindar sinnar. Fréttablaðið er í vanda ef það móðgar fyrirtæki, til dæmis bankana, olíufélögin eða stóru verslanakeðjurnar. Þau hafa ítrekað sýnt viljann í verki og refsað fjölmiðlum fyrir umfjöllun. Þannig hafa Arion banki og Landsbankinn einungis viljað auglýsa í Fréttablaðinu og Morgunblaðinu, en aldrei í DV. Ástæðan er mjög skiljanleg. Bankar vilja helst ekki birta sérhannaðan boðskap sinn á sama stað og komið er upp um blekkingar þeirra gegn almenningi.
Morgunblaðið kemst fyrst í vanda ef það móðgar eigendahópinn sem niðurgreiðir stórfellt tapið á útgáfu þess. Áhrif almennings á blaðið eru hverfandi. Jafnvel uppsögn 10 þúsund áskrifenda í mótmælaskyni dugir ekki til að hafa áhrif á blaðið, enda er það niðurgreitt í áróðurstilgangi af hópi sem hefur sameiginlega fjárhagslega hagsmuni af því að vinna gegn fyrningu kvótans og inngöngu í Evrópusambandið. Og af nógu er að taka hjá aðaleigandanum, ríkustu konu landsins, eins og fjallað er um í helgarblaði DV.

Frá því að Fréttablaðið styrkti stöðu sína í góðærinu, fjármagnað af auglýsendum sem líkaði umfangsmikil dreifing og jákvæður fréttaflutningur af fyrirtækjum, veiktust aðrir fjölmiðlar. Á sama hátt veikjast fjölmiðlar sem eru í samkeppni við niðurgreidda starfsemi Ríkisútvarpsins. Stærstu fréttastofur landsins eru þannig alfarið niðurgreiddar af pólitíska valdinu annars vegar og viðskiptavaldinu hins vegar. DV er að mestu fjármagnað beint af almenningi.

Samningurinn við Björgólf Guðmundsson var aðeins hluti af afleiðingum þess að Ríkisútvarpið villtist af leið í peningaleit sinni. Í stað þess að halda sig við menningarlegt og lýðræðislegt hlutverk sitt varð aðaláherslan að stunda virka samkeppni við aðra fjölmiðla og ná af þeim auglýsingatekjum. RÚV seldi meira að segja Áramótaskaupið til fasteignasölu. Smám saman fór RÚV að leggja meiri áherslu á vinsælt efni sem myndi skapa stofnuninni auknar tekjur. En tilgangur RÚV er einmitt að bjóða upp á menningarlega gilt efni sem er ekki nógu vinsælt til að geta staðið undir sér með fjármagni frá fyrirtækjum sem vilja auglýsa.

Ríkisútvarpið hefur tvenns konar meginhlutverk, menningarlegt og lýðræðislegt. Menningarlega hlutverkið má auðveldlega rækja öðruvísi, til dæmis með ríkiksstyrkjum til allra annarra fjölmiðla fyrir menningarumfjöllun og með því að takmarka rekstur RÚV við Rás 1 og menningarefni í Sjónvarpinu.

Útvarpsstöðvum RÚV hefur hnignað hratt síðustu ár. Íslendingar hlustuðu að meðaltali á Rás 1 og Rás 2 í 8,5 tíma á viku árið 2008. Á tveimur árum hefur hlustunin fallið niður í 6,3 tíma á viku. Þeir sem eru yngri en 49 ára hlusta reyndar aðeins á þessar stöðvar í 2,8 tíma á viku. Enda er það ekki forsendan fyrir rekstri Ríkisútvarpsins að fólk vilji nota það.

Ef okkur mislíkar Ríkisútvarpið, til dæmis vegna gagnrýnisleysis þess gagnvart yfirvöldum og stórfyrirtækjum, getum við ekkert gert. Við getum ekki sagt upp áskriftinni. Í raun felast áhrif okkar í því að geta kosið stjórnmálaflokka á fjögurra ára fresti, sem hafa hina eða þessa afstöðu til RÚV. Það eru engin raunveruleg áhrif. RÚV sækir fjármögnun sína til ráðherra, en ekki beint til almennings. Lengst af hafa hinir einráðu útvarpsstjórar verið valdamenn í stjórnmálaflokkum, eins og Markús Örn Antonsson, fyrrverandi borgarstjóri Sjálfstæðisflokksins. Ríkisútvarpið hefur verið misnotað af hinu pólitíska valdi og verður misnotað aftur. Enda eru stjórnmálaflokkarnir það eina sem veitir RÚV aðhald. Ekki getur almenningur það.

Rekstur Ríkisútvarpsins í núverandi formi er skaðlegur hagsmunum almennings. Hann treystir í sessi það form fjölmiðils sem er hvað ólíklegast til að gæta hagsmuna almennings, ef frá eru taldir fjölmiðlar sem eru niðurgreiddir af valdaklíkum. Tilvist RÚV er ekki forsenda þess að hið vandaða fjölmiðlafólk sem þar starfar haldi áfram störfum í fjölmiðlum. Spyrlar Kastljóssins, Egill Helgason og fréttamenn Spegilsins myndu án nokkurs vafa verða ráðnir á aðra fjölmiðla til að halda áfram góðu starfi sínu, sem almenningur vill njóta.

Ríkisútvarpið er ekki aðeins í heildina óþarft, heldur skaðlegt. Það snýst ekki um persónur, heldur um formið. Niðurgreiðslan á RÚV eykur líkurnar á því að aðrir íslenskir fjölmiðlar þarfnist niðurgreiðslna til að lifa af samkeppnina. RÚV er því ekki aðeins ófrjálst að forminu til, heldur ýtir það undir að aðrir fjölmiðlar verði ófrjálsir og fjarlægist hagsmuni almennings. Niðurgreiddir fjölmiðlar starfa á endanum í þágu þess sem fjármagnar tapið, en ekki fólksins í landinu. Og yfirleitt er það fjölmiðlaefni þjóðfélagslega mikilvægast sem hvorki stórfyrirtækin né ráðherrarnir vilja að líti dagsins ljós.