Ingmar Bergman sagði einhverju sinni, að til að búa til leikhús þyrfti aðeins þrennt: leikara, áhorfanda og hugmynd sem leikarinn miðlaði áhorfandanum. Ætli Peter Brook hafi ekki átt við eitthvað svipað þegar hann talaði um „Auða rýmið“, sem stundum er vitnað til? Mér hefur oft orðið hugsað til orða Bergmans, ekki síst þegar ég hef gengið út af sýningum þar sem umgerðin hefur kæft allt inntak – eða, sem er líkast til öllu algengara, leyst hina „listrænu aðstandendur“ (eins og það heitir einatt í leikskrám) undan þeirri sáru kvöð að þurfa yfirleitt að vera með nokkurt inntak. Ef allt þetta sem við köllum „umgerð“ er nánast skrapað burt, þá fyrst reynir á bæði skáld og leikara, hvort þeir hafa eitthvað að segja – eða eru bara að þykjast.

Jón Atli Jónasson hlífir sér ekki í hinu nýja verki sínu, einleiknum Djúpinu, sem var frumsýndur síðastliðið föstudagskvöld á Litla sviði Borgarleikhússins. Hann leggur ótrauður á djúpið, en er að vísu ekki einn í för, með Ingvar E. Sigurðsson í hinu nafnlausa hlutverki sjómannsins unga. Og reyndar fleiri góða menn. Sem allir komast heilir í höfn. Djúpið í Borgarleikhúsinu er sigur fyrir alla áhöfnina – en einkum höfund og leikstjóra sem er einn og sami maður.

Djúpið er, hvað formið varðar, ákaflega vel samið verk. Ég hef að vísu aðeins séð það einu sinni og ekki lesið það, en á þessari stundu myndi ég lýsa formgerð þess einhvern veginn svona: Líkt og tónverk skiptist það í fjóra skýrt aðgreinda kafla, sem er hver öðrum ólíkur; tónlistarfræðingur gæti eflaust sett á þá viðeigandi heiti: scherzo, adagio, allegro, largo ... og svo framvegis. Það hefst á stuttum inngangi, sem er fremur léttur og rétt til að gefa upp sögusviðið og andblæ þess: í vaknandi sjávarþorpi er ungur maður að fara á fætur á leið á sjóinn, svo kemur útstímið ... Annar kafli er hægur, mótífin úr innganginum tekin upp og unnin betur; þegar á líður verður hann enn hægari, eins þótt höfundur lífgi upp á hann með svolitlum tilþrifum, sem hann stillir þó mjög í hóf; undir lokin jaðrar við að manni sé farið að leiðast, en örvæntið ekki, kæru áhorfendur, sá leiði er nauðsynlegur þáttur í vefnum, jafn úthugsaður og allt annað: áhorfandinn þarf að fá að finna til þess drungalega doða sem lífið á sjónum ku svo oft vera; lífstíðar-landkrabbi eins og ég verður að láta lýsingar annarra nægja. Þá, allt í einu, óvænt og undirbúningslaust, verða hvörf, ósköpin dynja yfir, við erum stödd í miðju sjóslysi. Þriðji þáttur er ofsafenginn, ómstríður, fullur af trylltri örvæntingu manns sem berst fyrir lífi sínu, að lokum rennur hann hljóðlega saman við fjórða þáttinn, lokakaflann, sem er ólíkur öllum hinum, óræður, fullur af tilfinningalegu og myndrænu staccatoi, ófyrirsjáanlegur í tempói og tóntegundum, víða beinlínis glettinn, launkíminn ... ungi sjómaðurinn berst um í hafinu, hann talar við fuglinn sem virðist fylgja honum, á meðan vitundin ólgar og sýður og flæðir stjórnlaust yfir alla bakka, óttinn, sorgin, minningarnar, allt hið ósagða og ógerða brýst um í kolli hans – í átt að landi, til lífs? Beckett í hafinu við strendur Íslands. Þá sögu, sem skáldið vísar til, eigum við öll að þekkja og óþarfi að nefna nokkur nöfn; hún gerðist fyrir einum tuttugu árum og er á sinn hátt ein af þeim helgisögum sem við höfum eignast, við sem þreyjum við hið ysta haf, svo bundin Djúpinu mikla, hvað sem líður iðnvæðingum og útrásum.

Jón Atli Jónasson segir hér skilið við allar klisjur þeirra bókmennta sem kenna má við sjómennsku og þorpslíf. Jafnt þær rómantísku sem þær realistísku; realisminn getur sem sé líka orðið klisjukenndur, ekkert síður en rómantískan. Hér er ekki verið að syngja hressilega söngva um frelsi sjómennskunnar eða útmála „original karaktera“, sem að sögn þrífast í litlum plássum (þar eru heldur engar stofnanir til að setja þá inn á); það er ekki heldur verið að draga upp krassandi myndir af þrældómnum, soranum, ruddaskapnum, ógeðinu, í landi eða úti á sjó. Hversdagslegt lífið í plássinu, það líf sem lagt er að baki þegar haldið er út, það er vissulega með þarna, en á einhvern hátt almennt, óljóst, fjarlægt, persónur eru nefndar til leiks, sumar fá jafnvel nöfn, en við kynnumst þeim ekkert nánar, af því að ungi maðurinn, sá sem við fylgjum í þessa för, hann hefur ekki kynnst þeim náið, ekki foreldrum sínum, nágrönnum, hvað þá ungu stúlkunni sem hann hefur horft oftar til en annarra í plássinu. Líf hans hefur bara liðið hjá í viðjum vanans, deyfð kyrrstöðunnar, á heildina litið fremur gleðisnautt, að því er best verður séð. Og nú er það kannski að verða búið, án þess að hafa í raun nokkurn tímann orðið nokkuð. Nei, það er ekki dauðinn sem er skelfilegur, ekki sem slíkur; það er sú hugsun „að hafa misst af lífinu“, (tilvitnun eftir minni), að hafa átt svo margt ósagt og ógert, svo margt sem hefði getað gert tilveruna eilítið betri og jafnvel skemmtilegri, hjá manni sjálfum og öðrum, það er hún sem er skelfileg, það er hún sem er þyngri en tárum taki.

Öllu þessu skilar Ingvar E. Sigurðsson eins og við mátti búast af honum. Músíkalitetið svíkur hann hvergi, hann heldur þétt utan um síbreytilegan hugblæ verksins, slær aldrei feilnótu – manni finnst nánast óvirðing við hann að hæla honum fyrir slíkt, svo sjálfsagt sem það er, hjá öðrum eins virtúós. Hann er sjálfur of gamall í hlutverkið, þetta er maður á milli tvítugs og þrítugs, alls ekki eldri, en eiginlega gerir það ekkert til; Ingvar hefur haldið sér vel líkamlega og á sviðinu er hann á einhvern hátt frekar aldurslaus. Persónan í leiknum, hún getur auðvitað verið hver sem er, hún er við öll – og við öll erum hún.

Jón Atli hefur til þessa sýnst vera leitandi höfundur. Það sem ég hef séð frá hendi hans hefur mér fundist harla misgott, sumt frekar hrátt og jafnvel eins og hálfkarað. Þetta ber af því öllu, og vekur vonir um að hann eigi eftir að skrifa virkilega gott drama – og þá er ég vitanlega að tala um svona drama með mörgum persónum og öllu tilheyrandi, leikmynd og búningaflóru og jafnvel undrafullu ljósaspili og músík; maður er nú einu sinni þannig gerður að hafa líka gaman af því. Eins þótt „Auða rýmið“ búi yfir töfrum sem fátt verður við jafnað, þegar þeir leysast úr læðingi.

Reyndar er þetta rými kannski ekki eins autt og við fyrstu sýn kann að virðast. Það er að vísu engin „leikmynd“ í hefðbundnum skilningi, aðeins tómt svið með stólkolli; það mesta sem leikaranum leyfist utan þess er að grípa stutta stund í píanógarm sem stendur til hliðar, á bak við; maður var farinn að halda að hann hefði gleymst úr öðru leikriti, en nei, þarna er ekkert fyrir tilviljun. Í lýsingunni leikur myrkrið í gímaldi Litla sviðsins stærsta hlutverkið; birtan er rétt til þess að láta okkur sjá leikarann og fylgjast með honum; að öðru leyti er henni haldið í skefjum uns hún hverfur alveg að lokum, en þá er þetta líka búið. Þetta rökkur verður alltumlykjandi, allt að því kæfandi, sem er við hæfi, því að það kemur innan að, úr verkinu; það er rökkur morgunsins, rökkrið í skipsdallinum, rökkur hafdjúpsins, rökkur minninganna, rökkur hins daglega sljóleika, rökkur hinstu útslokknunar. Og utan um og inn í það allt vefst tónlist Hilmars Arnars Hilmarssonar sem í látleysi sínu og einfaldleik er með því magnaðasta sem ég hef heyrt í íslensku leikhúsi. Mikið er ég annars feginn því að hún skuli ekki vera kölluð „hljóðmynd“ í leikskránni; það tilgerðarlega orðskrípi hefur vaðið uppi í leikskrám um árabil, hver hlustar svo sem á nöldrið í einum krítíker. En úr því það hefur verið sent í frí, þá er rétt að hnykkja á því: við skulum endilega afskrifa það, eins og skuldirnar ... Vitaskuld er hljóðheimur sá, sem Hilmar Örn galdrar hér fram ekkert annað en tónlist, göfug tónlist, samin af alvöru tónskáldi, sem skilur póesíu Jóns Atla og veit að hlutverk hans hér er einungis að þjóna henni.

Það er ósvikin list sem í boði er á Litla sviði Borgarleikhússins að þessu sinni. Og óskandi að þjóðin missi ekki af henni í glymjanda sumarsöngleikjanna – með allri virðingu fyrir þeim. Í miðjum brotsjóum kreppunnar, þegar okkur finnst allt vera að farast og við að missa fótanna, sjáum hvorki til lands né finnum fyrir botni, hvenær ef ekki þá þurfum við að hlusta eftir röddum eins og þeirri sem talar til okkar í þessum leik? Það er langt síðan ég hef staðið upp jafn djúpt snortinn eftir sýningu á nýju íslensku leikriti. Lokakaflinn í hinum makalausa flutningi Ingvars hljómar enn innra með mér og ég veit að hann mun gera það langa stund enn.

Jón Viðar Jónsson