Útrásin svonefnda var undarlegt fyrirbæri og hlýtur að verða verðugt rannsóknarefni vísindamanna um fjöldamörg ókomin ár. Stundum er sagt að þarna hafi sagnfræðingar framtíðarinnar úr miklu að moða. Það er vafalaust rétt, en þó er líklegt að fólk af öðrum fræðasviðum vilji og þurfi að koma að málum, stjórnmálamenn, félagsvísindafólk, heimspekingar, stjórnmála- og fjölmiðlafræðingar og ekki síst sálfræðingar, geðlæknar og aðrir þeir sem öðru fremur rannsaka og skýra mannlegt atferli. Margir munu vilja kanna athafnir einstakra manna og fyrirtækja, rannsaka hvejir gerðu hvað, hvernig og hvenær og draga þá sem sekir reynast til ábyrgðar með einum eða öðrum hætti. Að minni hyggju hlýtur þó mikilvægasta rannsóknarspurningin að verða þessi: Hvernig gat nánast heil þjóð gengið af göflunum, látið örfáa menn draga sig á asnaeyrunum og dansað í kringum gullkálfinn af þvílíku offorsi sem hér átti sér stað?

Ég kann því miður engin svör við þessari spurningu og veit ekki hvar hefja á leitina að svari. Hugsanlega mætti þó byrja á því að skoða ummæli ráðamanna og forystumanna í viðskiptalífi og fjölmiðlum á útrásartímanum. Í þessari bók er safnað saman ýmsum ummælum manna og kvenna sem mikið kvað að á þessum árum, allt frá forseta Íslands og niður úr. Og það verður að segjast eins og er, að þetta er ótrúleg lesning, að sjá hvernig jafnvel mætustu menn gátu ruglað og bullað í þeim tilgangi einum að réttlæta vitleysuna, sem þeir allir tóku þátt í með einum eða öðrum hætti. Ummælin eru að minni hyggju vel valin, en þó aðeins úrval, og trúlega mætti setja saman margar svona bækur án þess að endurtaka sömu ummælin.

Það er eðli frétta og þess sem haft er eftir fólki í fjölmiðlum að það gleymist fljótt, einkum það sem kemur í svonefndum ljósvakamiðlum. Af þeim sökum er nauðsynlegt að ummælum á borð við þau sem hér eru birt sé haldið til haga, en guð hjálpi okkur ef það vitræna, sem þó var sagt, gleymist með öllu. Lesandi, sem ekki hefði aðra heimild en þessa bók við að styðjast um útrásartímann, gæti ekki dregið aðra ályktun en þá að á þessum tíma hafi Íslandi verið stjórnað af fíflum. Og hvað segir það um alla þá sem hlýddu og dönsuðu með? „Hátt hreykir heimskur sér, heimskari er sá sem neðar er,“ segir gamalt máltæki.

Jón Þ. Þór