Biedermann og brennuvargarnir eftir Max Frisch er magnað verk og sýning Þjóðleikhússins á því metnaðarfull og margt í henni vel af hendi leyst. Hún er bæði smart og kómísk. Reyndar of smart og of kómísk fyrir minn smekk. Og of löng. Verst er að ég finn ekki í henni nema brot af þeim anda sem ég hef talið mig skynja í þessu verki frá því ég kynntist því fyrst, og það er orðið langt síðan. Líklega heyrði ég það fyrst í útvarpinu sem hljóðritaði á sínum tíma uppfærslu Grímu árið 1962; það sem ég man best úr henni er ísmeygilega hrollvekjandi túlkun Haralds Björnssonar á illmenninu Eisenring. Já, og svo auðvitað kórinn, því að þarna er kór slökkviliðsmanna, svona upp á grískan máta – ég er reyndar ekki viss um að hann hafi verið það besta í útvarpsleiknum.

Í ágætu yfirliti leikskrárinnar um ævi skáldsins og feril er látið mikið með kynni þess af Brecht og brechtísk áhrif í leiknum. Þó er þetta fyrst og fremst strindbergskt verk, kammerleikur, eins og kammerleikir þeir sem Strindberg skrifaði á efri árum og haft hafa meiri áhrif á leikritun nútímans en margur hyggur. Eins og leikir Strindbergs dansar leikur Frisch á mörkum veruleika og draums. Allt hverfist um eina stóra myndlíkingu, metafóru, heimsókn brennuvarganna til Biedermanns.

Biedermann er efnaður borgari, hefur auðgast á því að selja fólki hárvatn. Brennuvargarnir, sem setjast að á háaloftinu hjá Biedermann-hjónunum og fylla það af eldsneyti, eru tákngervingar illskunnar í hvaða mynd sem hún birtist, nasismans, kommúnismans, terrorismans, það er aukaatriði; aðalatriðið er að Biedermann neitar að horfast í augu við hana, leggur á flótta undan henni, flótta sem verður æ tragikómískari, æ örvæntingarfullri og endar með því að sú örugga veröld, sem hann hafði haldið sig lifa í ásamt sinni fínu frú, ferst í eldi. Það er sá flótti sem verkið snýst um. Biedermann er eins konar „everyman“, eins og fulltrúi syndugs mannkyns hét í miðaldaleikjunum; einnig þar má greina rætur þessa stórbrotna og víðfeðma verks. Þess vegna er svo fráleitt að kippa honum út úr heiti þess, eins og Bjarni Jónsson og Þjóðleikhúsið leyfa sér að gera; af hvaða ástæðum skil ég ekki.

Ég gæti talið margt upp sem mér finnst flott í þessari sýningu, en líka einnig margt sem mér líkar miður. Rýmið leyfir það ekki og hér held ég mig því við það sem í mínum huga skiptir alltaf mestu í leikhúsinu: frammistöðu leikara. Eggert Þorleifsson leikur Biedermann og var sannarlega tími til kominn að hann fengi bitastætt hlutverk. Eggert er vandvirkur og gáfaður leikari, kómíkerinn í honum á auðvelt með að spila á públikum, en listamaðurinn heldur aftur af trúðsskepnunni. Eggert hefur tæpast raddlega eða fýsíska burði til að fylla í allt rými stóra salarins; ég naut leiks hans miklu betur á öðrum bekk, þar sem ég sá allar fínessurnar hjá honum, en á þeim aftasta þar sem ég sat á aðalæfingunni. Lengd sýningarinnar auðveldar Eggerti ekki heldur leikinn; Biedermann er ekki persóna sem þróast og breytist; hann er hinn sami í upphafi og við endi, og ég hafði stundum á tilfinningunni að Eggerti liði ekkert alltof vel í rullunni, jafnvel eins og hann vissi naumast alltaf hvað hann ætti af sér að gera. Engu að síður á hann þarna frábær augnablik, þar sem vesaldómur þessa siðferðislega gjaldþrota manns skín í gegnum orð og æði.

Brennuvargarnir tveir voru þokkalegir, en ekki mikið meir. Björn Thors leikur Schmitz, glímukappa. Björn hefur alls ekki þá líkamlegu burði og það útlit sem fyrirskrifað er í textanum, en bætir það að nokkru upp með góðum leik. Björn hefur ýmsa kosti sem leikari, hann er bersýnilega í framför, en má alltaf vara sig á því að vera ekki of meðvitaður um sjálfan sig. Geðveikt og djöfullegt glottið, sem leikur um varir þessa siðvillta varmennis, er eitt af því sem ég á eftir að muna úr sýningunni. Magnús Jónsson er hinn bófinn, Eisenring, þjónn að atvinnu. Magnús hefur frábært útlit í skálkinn, augnaráðið dautt og ískalt. En það er eins og hann sé ekki fyllilega með í samleiknum, taki ekki ætíð nógu vel við því sem kemur frá mótleikurum, og gefi á móti. Eyra hans fyrir hljómfalli textans virðist ekki heldur nógu næmt; kannski er hann of mikið með hugann við það. En hann leggur sig augljóslega fram og á lof skilið fyrir það.

Þá er það Ólafía Hrönn Jónsdóttir sem leikur frú Biedermann. Framan af sýndi Ólafía sömu hlægilegu kellinguna og við erum svo oft búin að sjá hjá henni, sýnilega með góðri velþóknun leikstjórans – hvaða uppátæki er það, til dæmis, að láta svona fína frú henda fötunum af sér í gólfið? Þessi kona er engin drusla. Trúðurinn lék lausum hala (og uppskar hlátrasköll hér og þar í salnum) en gagnrýnandinn hugsaði með sér – eins og stundum fyrr – hvað þessi hæfileikaríka leikkona væri orðin stöðnuð. En þá gerðist eitthvað og svo fór að lokum að Ólafía náði að sýna leikaraklærnar, eins og þær geta orðið beittastar. Taugaveiklun og angist frú Biedermann, sem í lokaþættinum brýst óheft fram, var eitt hið áhrifamesta í allri sýningunni; og stutta stund fann maður anda af þeirri ógn og þeirri skelfingu sem þessir meistarar, Strindberg, Frisch og gömlu miðaldaskáldin, voru að reyna að miðla okkur. Síðan gufaði sú ógn upp í ljósagangi og leikhúspúðri og furðulegu bjástri með eldvarnartjaldið á meðan Biedermannhjónin sigu í sviðslyftunni ofan í helvíti.

Edda Arnljótsdóttir leikur vinnukonuna á heimilinu; það var skrýtin skrúfa. Átti hún að vera spastísk eða létt þroskaheft? Sniðugt var þetta ekki; mér heyrðist á undirtektum salarins ég ekki vera einn um þá skoðun.

Það kyndugasta í sýningunni er þó kórinn sem sveimar um í fígúrulegum múnderingum, með undarlegu söngli og danssporum. Frisch hugsar hann sem stælingu á gríska tragedíukórnum, til að undirstrika paródíuna. Bjarni Jónsson fylgir í þýðingunni ekki stíl og andblæ frumtextans sem er upphafinn og fornlegur, með greinilegri vísan í þýska háklassík. Bjarni heldur sig við bókstafinn, en kastar glæsileikanum fyrir róða. Afleiðingin er sú að textinn missir oftast marks; það var helst að Friðrik Friðriksson gæti fengið mann til að hlusta. „Fólk trúir ekki lengur á Guð, það trúir á slökkviliðið“ segir á einum stað í textanum, en hver ætli geti trúað á þetta slökkvilið!? Kannski tók Kristín Jóhannesdóttir ekki eftir þessu þegar hún las var að lesa leikritið. - Leikmyndin er áferðarfögur, en á sinn þátt í því að teygja út sýninguna, lengja hana um fram það sem eðlilegt er.

Ég vona að við eigum einhvern tímann eftir að sjá hér betri sýningu á þessu verki. Best væri að leika það án hlés, hreint, nánast spartanskt, leyfa því að lifa í gegnum innblásinn leik og texta, laust við aðrar umbúðir og effekta en það allra nauðsynlegasta. Þó er sýningin það áhugaverðasta sem, enn sem komið er, hefur sést hér í haust. Ég ætla að vera rausnarlegur og gef henni þrjár stjörnur.

Jón Viðar Jónsson