Hið rauða tákn hugprýðinnar
Höfundur: Stephen Crane
Útgefandi: Bókafélagið Ugla
* * * * 1/2

„Einn merkasti viðburður ævi minnar“ eru orð sem rithöfundurinn Joseph Conrad á að hafa sagt um útkomu sögunnar Hins rauða tákns hugprýðinnar eftir Bandaríkjamanninn Stephen Crane. Hún birtist fyrst á prenti í blaðinu Philadelphia Press árið 1894 en kom svo út á bók árið eftir. Íslensk þýðing hennar kom út undir merkjum Bókafélagsins Uglu fyrir síðustu jól. Eftir lestur hennar get ég ekki tekið heilshugar undir hin stóru orð Conrads. En góð er sagan, og reyndar frábærlega góð.

Hið rauða tákn hugprýðinnar gerist nánast að öllu leyti á vígvelli bandaríska borgarastríðsins. Í forgrunni er hinn ungi ofurhugi Henry Fleming sem skráir sig í herinn við litlar vinsældir móður sinnar. Henry er ekki einu sinni kominn í þjálfunarbúðirnar þegar hann byrjar að upplifa draum hvers hermanns, að vera hampað sem hetju. En svo tekur raunveruleikinn við og táningurinn upplifir þar allar þær hörmungar sem stríð hefur upp á að bjóða. Aflífanirnar, limlestingarnar, geðveikina, yfirnáttúrulegu streituna, hitann, skítinn og svefnleysið svo fátt eitt sé nefnt. Og auk stríðsins sem háð er við óvininn kemst Henry að raun um að hann þarf ekki síður að heyja andlegt stríð við sjálfan sig, geðheilsuna og samherja. Stríðið lýkur enn fremur upp fyrir honum þeirri staðreynd að stríðsvöllur er enginn staður fyrir stráka, heldur karlmenn. Það skýtur því skökku við að ófáir hermenn, hvort sem er í styrjöldum villta vestursins á 19. öld eða trúarbragðastríðum samtímans, eru barnungir.

Af sögu Cranes má ljóst vera að hugrekki eða hugprýði er lykilorð á orrustuvellinum, samanber titil bókarinnar. Kannski eitthvað sem maður gæti sagt sér fyrirfram, en það er hér undirstrikað á eftirminnilegan hátt. Sá sem ekki sýnir af sér hrímkalda hreystimennsku, og hleypur á móti geltandi byssukjöftum og sprengjuregni ef svo ber undir, lifir ekki af á vígvellinum – eins mótsagnakennt og það hljómar. Sektarkennd Henrys ætlar hann enda lifandi að éta eftir fyrstu orrustuna sem hann lendir í. „Stundum leit hann með öfund á særðu hermennina. Hann áleit menn með sundurtætta líkama einstaklega heppna. Hann óskaði að einnig hann hefði sár, hið rauða tákn hugprýðinnar“ (bls. 88).

Söguþráður bókarinnar er ekki sá flóknasti. En sem frásögn af stríði, og raunsönn lýsing á því sem mislífsreyndir og -hugrakkir hermenn ganga í gegnum, er bókin mögnuð. Átakasenurnar og lýsingarnar á hinni innri, andlegu baráttu hermannanna eru teiknaðar svo sterkum litum að undrun má sæta að Crane hafði aldrei komið nálægt stríði sjálfur þegar hann skrifaði söguna. Og þegar horft er til þess að höfundurinn var ekki nema tuttugu og þriggja ára þegar hann setti þessar setningar á blað er bókin enn meira afrek. Umhverfislýsingar og stakar málsgreinar í bókinni eru líka sumar hverjar stök snilld.

Gamlir hermenn úr bandaríska borgarastríðinu vottuðu um ósvikið sanngildi frásagnar Cranes, eins og kemur fram í stuttum en fróðlegum eftirmála þýðandans, Atla Magnússonar, sem á mikið hrós skilið fyrir sína vinnu, enda þaulvanur þýðandi. Auk Hins rauða tákns hugprýðinnar varð Crane frægur fyrir smásögur sínar, þeirra þekktust er The Open Boat. Crane fylgdist seinna með styrjaldarátökum í návígi sem stríðsfréttaritari fyrir bresk og bandarísk blöð, áður en hann lést úr berklum, aðeins tuttugu og átta ára að aldri.

Kristján Hrafn Guðmundsson