Það er leikur, lævísi og kímni í rithöfundinum Hermanni Stefánssyni. Það sýndi hann bæði í smásagnasafninu Níu þjófalyklar, fyrsta skáldverki sínu sem kom út hér á landi fyrir fjórum árum, og aftur í skáldsögunni Stefnuljós sem rak á fjörur í bókaflóðinu árið eftir. Fyrrnefnda verkið vakti nokkra athygli, helst vegna þess að það var í aðra röndina gjörningur þar sem hráefnið var smásagnasafn rithöfundarins Ólafs Jóhanns Ólafssonar, Níu lyklar, sem kom út fyrir ríflega tuttugu árum. Ef ég man rétt heitir söguhetja allra sagnanna í Níu þjófalyklum aukinheldur Ólafur Jóhann Ólafsson og ennfremur var fullyrt að rithöfundurinn þekkti hafi skrifað káputextann á smásagnasafni Hermanns. Stefnuljós náði hins vegar aldrei að komast upp á yfirborðið í bókaflóðinu, óverðskuldað, því þar var mjög frumlegt og skemmtilegt verk á ferð. Hermann hefur einnig sent frá sér eins konar skáldfræði- eða menningarfræðirit sem bar titilinn Sjónhverfingar og ljóðabókina Borg í þoku sem kom út í fyrra og vakti litla athygli. Nýjasta bók Hermanns, skáldsagan Algleymi, sem kom út á dögunum á hins vegar skilið alla þá athygli sem í boði er á þessum ógleymanlegu tímum í sögu þjóðarinnar.

Í Algleymi segir frá rihöfundinum Guðjóni Ólafssyni sem vaknar á sjúkrahúsi og kemst að því að hann hefur misst minnið. Guðjón veit ekki hvað kom fyrir hann, hvort hann hafi lent í slysi, orðið fyrir árás eða hvað, né hvaða ókunni maður á að hafa komið honum til bjargar. Þegar á líður virðast hlutirnar fara að skýrast, en samt ekki. Um leið fylgist lesandinn með Helenu, fyrrverandi kærustu Guðjóns, sem framan af er stödd í þorpi vestur á fjörðum við að þýða bók á meðan bæjarbúar gerast býsna aðgangsharðir við að skoða aðkomumanneskjuna. Skilaboð með manndrápsþema blasa við henni, bæði á húsvegg fyrir utan gluggann og í tölvupósti frá undarlegu rithöfunda-„vonnabíi“. Líf elskendanna fyrrverandi fléttast svo saman á allsérstakan hátt sem er í samræmi við þessa afar frumlegu skáldsögu. Eðlisfræðitilraunin umdeilda sem gerð var með agnahraðli í CERN-rannsóknastöðinni í Sviss fyrr í haust kemur einnig við sögu og sama gildir um stóra atburði mannkynssögunnar. Þegar söguhetja glímir við heilaskaða og minnisglöp opnast söguhöfundi jú ýmsar dyr.

Þessi saga Hermanns er feikilega sterk, hvernig svo sem maður á að flokka hana eða lýsa með góðu móti. Frásagnarhátturinn er óvenjulegur, hinn alvitri sögumaður hoppar á milli sjónarhorna en dvelur lengstum í huga Guðjóns og Helenu. Sagan er vísindaskáldsöguleg og um leið mannleg og háðsádeiluskotin. Einhvers staðar sá ég henni spyrt saman við kvikmyndirnar Memento og Being John Malkovich sem er vel skiljanlegt. Hún líkist fáum bókum sem ég hef lesið en um leið verður manni hugsað til svo margra. Brave New World, 1984 og Mæling heimsins svo einhverjar séu nefndar fyrst byrjað var á slíkum titlasparðatíningi. Hún er spennandi, fyndin og á sama tíma fræðandi, til dæmis um minni, minnisglöp og skammtaeðlisfræði, að því gefnu að Hermann fari rétt með upplýsingar um þessi fræðasvið. Af athugasemd höfundarins fremst í bókinni má ráða að svo sé, en leikurinn og léttleikinn sem loðir við víða í þeim skáldskap sem Hermann hefur sent frá sér síðustu ár, dans hans á mörkum raunveruleika og skáldskapar - auk orða í lok þessarar athugasemdar og í megintexta um að skáldskapur lúti ávallt lögmálum skáldskapar - gerir að verkum að maður er örlítið efins um að þessi fróðleikur sé algjörlega sannur og réttur.

Aðalpersónan í Stefnuljósi hét líka Guðjón Ólafsson og var rithöfundur og hann átti konu að nafni Helena. Hvort þetta eigi að vera sama fólk skal ósagt látið, enda varla hægt að segja með vissu þegar Hermann er annars vegar (sögupersónan Hermann, sem merkilegt nokk er rithöfundur, labbar líka inn í eina senu bókarinnar), en hvað sem því líður fýsir mann að vita um örlög þeirra í Algleymi. Hermann skapar hér áhugaverðar persónur, en hefði að ósekju mátt skerpa aðeins á vísindamanninum Grossmann og lækninum Karli. Lýsingar á umhverfi og andrúmslofti eru líka mjög vel úr garði gerðar og ádeilan er viðeigandi. Eða er höfundurinn ekki að minnsta kosti í aðra röndina að gagnrýna „allt í þágu vísindanna“-viðhorfið? Hvort við þurfum virkilega að vita allt um mannkynssöguna, til að mynda hvað gerðist á fyrstu sekúndubrotunum eftir Miklahvell? Hvort möguleikinn á allri aukavitneskju sé virkilega áhættunnar virði?

Hermann stimplar sig rækilega inn í íslenskan bókmenntaheim með þessari firnasterku skáldsögu. Þegar kemur að því að velja bók úr bókaflóðinu þetta haustið, til lestrar eða til að setja inn í jólapakka, ekki gleyma Algleymi eftir Hermann Stefánsson.

Kristján Hrafn Guðmundsson