Fréttir

Skilnaðurinn var grimmur og sársaukafullur: Lík færð á milli landshluta – „Við vildum láta grafa hann upp“

Hvílir ekki í friði

Kristjón Kormákur Guðjónsson
Mánudaginn 12. febrúar 2018 15:17

Útförum í kyrrþey hefur fjölgað mjög á undanförnum árum

Árið 2010 fóru 43 útfarir fram í kyrrþey á öllu landinu, eða um 2 prósent. Árið 2016 voru þær orðnar 210. Þetta er fimmföldun á aðeins sjö árum.

Sólbjartur kaldur dagur í maí 2013. Barnaníðingurinn Steingrímur Njálsson er látinn, 71 árs að aldri. Banameinið krabbamein. Útförin er látlaus og er líkið flutt beint úr líkhúsinu upp í Gufuneskirkjugarð. Þrjár manneskjur eru viðstaddar útförina, séra Hreinn Hákonarson fangaprestur, sjúkrahússprestur og ein kona sem er gift gömlum vini hins alræmda níðings sem liggur í kistunni fyrir framan þau. Það er gola en sólstafir stinga sér niður úr skýjunum í fjarska. Álengdar standa tveir starfsmenn útfararstofu. Steingrímur fær stæði við göngustíginn á svæði A.

Mynd: DV ehf / Sigtryggur Ari

Nokkru áður hafði Steingrímur verið fluttur dauðveikur inn á sjúkrahús. Varð uppi fótur og fit þegar hann lagðist þar inn. Þurfti að skipa einstaka starfsmanni að sinna dauðvona manninum og sumir urðu að rifja upp læknaeiðinn og þylja hann fyrir munni sér. Yfirmenn önduðu léttar eftir að Steingrímur dró andann í síðasta sinn á spítalanum. Hann hafði látið ófriðlega og erfitt var að fá hjúkrunarkonur og lækna til að sinna Steingrími þessa síðustu daga.

„Nú verður þú loksins til friðs,“ hefur konan í þessari fámennu útför hugsað. En svo var nú aldeilis ekki. Steingrímur heldur áfram að valda usla eftir dauða sinn. Það er nefnilega til fólk sem vill láta grafa upp kistuna og færa líkið. Það fólk á ættingja í nágrenni við þann stað sem Steingrímur hvílir á. Fyrsti krossinn á leiði Steingríms hvarf og þegar annar kross var settur upp í staðinn var nafn hans fjarlægt af krossinum.

Mynd: DV ehf / Sigtryggur Ari

Þórsteinn Ragnarsson, forstjóri Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma (KGRP), og Rúnar Geirmundsson útfararstjóri staðfesta báðir í samtali við DV að ættingjar fólks sem er jarðað í nágrenni við Steingrím hafi óskað eftir að hann yrði grafinn upp og holað niður á öðrum stað, jafnvel utangarðs eins og glæpamenn á öldum áður eða þeir sem sviptu sig lífi, sem ekki fengu að hvíla í sama garði og svokallaðir heiðvirðir þegnar landsins. Það gerist nokkrum sinnum á ári að lík eru færð á milli kirkjugarða eða jafnvel landshluta en fyrir því eru þá góðar og eðlilegar ástæður. Manneskja gæti flutt til Akureyrar og viljað hafa látna móður sína með þar sem hún er einn af fáum ættingjum og alltaf séð um að hirða leiðið. Þá eru lík stundum færð á milli landshluta þegar verið er að sameina fólk í kirkjugörðum. Ekkert þessara skilyrða var til staðar þegar fólk vildi losna við Steingrím úr hverfinu. Bóninni var því hafnað af Þórsteini.

Allir eiga eitthvað gott

Taka með sér lakkrísrör og kók

Taka með sér lakkrísrör og kók

Útfararstjórinn Rúnar Geirmundsson hefur rekið útfararþjónustu í um 28 ár. Að mörgu er að huga þegar kemur að jarðarförum. Rúnar tjáði sig við Pressuna um hluti sem fólk vill oft hafa með sér í kistuna. Þar eru bréf algengust, fjölskyldumyndir og teikningar eftir börn eða barnabörn. Þá vilja sumir hinna eldri taka með sér tóbaksklút eða neftóbaksdós. Reykingamenn taka með sér sígarettupakka.

Rúnar sagði einnig að það kæmi fyrir að fólk hefði beðið um að fá að taka með sér litla kók í gleri eða lakkrísrör.

Hundurinn grafinn með eigandanum

Furðulegustu hlutir sem Rúnar hefur verið beðinn um að setja ofan í kistu með hinum látna er hundur. Og hefur slíkt komið fyrir?

„Hundar hafa fengið að fara með ef það hefur verið búið að brenna þá. Stundum hafa verið spekúlasjónir með að svæfa hundana svo þeir geti farið með. En mér vitandi hafa hinir sem eftir lifa ekki haft brjóst í sér til þess að svæfa dýrið.“

Það sem er bannað að grafa

Ýmsir hlutir mega ekki fara með ofan í líkkistur. Reglurnar eru einfaldlega þær að ekki má grafa neitt sem jörðin nær ekki að vinna á. Þá má ekki setja hluti sem menga eða gætu mögulega sprungið. Því eru gaskútar og kveikjarar á þeim lista.

Blása með vindinum út í loftið

Það hefur færst í aukana að fólk láti brenna sig. Aðspurður hvað Rúnar ætlar að láta gera við sínar líkamsleifar þegar hans jarðvist líkur svarar hann:

„Ég er búinn að ákveða að láta brenna mig. Sennilega verður öskunni dreift upp á jökli eða úti á sjó. Það væri glettni að sökkva mér í sjó en ég reyndi að fara á sjóinn en ég var alltaf sjóveikur. Ætli það kæmi ekki vel á vondan. Það væri góð tilhugsun að vera dreift upp á jökli og fá að blása með vindinum eitthvert út í loftið.“

Séra Hreinn Hákonarson hefur verið sáluhirðir í fangelsum á Íslandi frá árinu 1993. Hann segir útfarir brotamanna oft vera fámennar, sérstaklega þeirra sem hafa brotið gegn börnum og ungmennum eins og Steingrímur gerði. „Þessi útför Steingríms er sú fámennasta sem ég hef farið í. Þetta var útför án yfirsöngs eins og sagt var í gamla daga, en lesið upp úr handbók kirkjunnar,“ segir séra Hreinn. „Ég flutti örstutta líkræðu því mér fannst ómögulegt að ekkert væri nú sagt um karlinn, því það eiga nú allir eitthvað gott, eitthvað jákvætt, þrátt fyrir allt. Það sem er hægt að segja jákvætt um Steingrím Njálsson, er tvennt. Það var í fyrsta lagi að hann talaði ágætt íslenskt mál. Í öðru lagi var hann mjög handlaginn maður. Það lék allt í höndunum á honum ef hann vildi.“

Séra Hreinn segir að venja sé að merkja öll leiði og ekki megi fara í manngreinarálit með slíkt. Hann kveðst muna að um tilfinningamál hafi verið að ræða þegar Steingrímur var jarðaður og að ekki hafi allir verið sáttir við að fá hann sem nágranna fallinna ættingja. „Það kemur alltaf upp, hver vill vera við hliðina á viðkomandi. Þetta nær nú allt yfir gröf og dauða. Svo er það hitt, menn eru kannski smeykir við að gröfinni verði sýnd vanvirðing.“

Þar til dauðinn skilur okkur að

Til eru dæmi um að hinir látnu hvíli á stað sem þeir hefðu líklega ekki óskað sér ef þeir hefðu fengið að ráða. Eitt dæmi sem DV heyrði af er um hjónin sem hvíla saman í tilteknum kirkjugarði á höfuðborgarsvæðinu. Í lifanda lífi höfðu þau slitið samvistum og var sá skilnaður víst ekki í góðu, í raun fjarri því heldur grimmur og sársaukafullur og greri aldrei um heilt milli þeirra. Þau eignuðust á sínum tíma eina dóttur. Maðurinn lést fyrst og var jarðaður en þegar konan dó nokkrum árum síðar ákvað dóttirin að hún skyldi jörðuð við hlið mannsins. Má telja ólíklegt að hjónin fyrrverandi hvíli í friði og að þegar draugarnir fara á stjá í þessum kirkjugarði verði hnakkrifist.

Þegar andinn er farinn, skiptir þá máli hvar maður liggur?

„Þetta er, eins og margt annað, smekksatriði. Sumir velja sér grafarstæði og vilja jafnvel hafa gott útsýni yfir fjörðinn sinn.“

Hreinn rifjar upp að brotamenn fyrri alda voru jarðaðir utan garðs. Steinunn Sveinsdóttir sem dæmd var fyrir morð árið 1805, var dysjuð á Skólavörðuholtinu og þóttist fólk oft sjá hana ganga um bæinn eftir andlát hennar. Hún hafi ekki hætt flakki sínu fyrr en hún fékk að hvíla í vígðri mold í Hólavallakirkjugarði.

„Mannvirðingastiginn virðist ná út yfir gröf og dauða. Menn eru hégómlegir með það allt saman,“ segir Hreinn. „Ekki veit ég hvað menn gera þegar Karl nokkur Vignir Þorsteinsson gefur upp öndina.“

Munt þú jarða hann?

„Það veit nú enginn hver annan grefur eins og sagt er.“

Kirkjugarðarnir höfnuðu því að færa Steingrím

Samkvæmt heimildum DV hvarf krossinn af leiði Steingríms fljótlega eftir að hann var jarðaður og var settur nýr kross í staðinn. Platan með nafni Steingríms var síðar tekin af hinum nýja krossi og er gröfin því ómerkt sem stendur. Engu að síður vilja sumir ættingjar þeirra sem hvíla í nágrenni við Steingrím að hann verði fluttur og hafa leitað til forsvarsmanna kirkjugarðanna með beiðni um slíkt.

„Þetta voru þreifingar, fólk innan fjölskyldunnar hafði verið að ræða málin og varpaði fram spurningu hvort hægt væri að flytja Steingrím. Slíku hef ég ekki lent í áður,“ segir Þórsteinn, forstjóri KGRP. „Það olli óánægju að látnir ættingjar hvíldu þarna við hliðina á honum og spurt hvort það væri mögulegt að flytja hann til. Því var hafnað.“

Mynd: Mynd: DV / Róbert Reynisson.

Þórsteinn tekur fyrir að nokkur starfsmanna hans hafi breytt minningarmerkinu eða fjarlægt það en segir að dæmi séu um að grafir séu ómerktar.

„Það er allir gangur á þessu. Sumir eiga fáa aðstandendur þegar þeir falla frá. Það getur stafað af aðgerðarleysi aðstandenda eða þeir sjá ekki ástæðu til að merkja krossinn.“

*Hefur það gerst áður á þinni vakt að fólk hafi viljað láta grafa upp lík og fá það fært til?

„Ekki vegna þess að viðkomandi hafi þá verið ógeðfelld persóna,“ segir Þórsteinn og bætir við: „Það er oft verið að færa til lík. Það eru ákvæði í lögum sem þarf að uppfylla og þá er hægt að færa til lík á milli garða, jafnvel landshluta.“

Fyrir slíku geta verið ýmsar ástæður. Sem dæmi þegar fólk flytur og vill hafa hinn látna með sér til að annast um og sinna gröfinni.

Hér hvílir Steingrímur Njálsson
Ómerkt gröf Steingríms Njálssonar Hér hvílir Steingrímur Njálsson

Mynd: DV ehf / Sigtryggur Ari

„Önnur ástæða getur verið sú að það sé allt í einu komin þörf til að sameina einstaklinga sem hafa verið í Reykjavík og Akureyri svo dæmi sé tekið. Þá er viðkomandi fluttur í bæinn eða öfugt,“ segir Þórsteinn.

Í slíkum tilfellum er kistan grafin upp með leyfi ráðuneytis og biskups. Jarðvistarleifar eru þá fluttar á þann stað sem samþykktar hafa verið af hálfu kirkjugarðsins. Um nokkur tilvik á ári er að ræða.

„Það getur verið snúið að færa til gamlar kistur,“ segir Þórsteinn. „Oft eru þá líkamsleifar settar í nýjar kistur eða byggt utan um þær gömlu.“

Aðspurður hvort fólk þurfi að hafa áhyggjur af því að afkomendur taki líkamsleifar á flakk á milli landshluta segir Þórsteinn: „Ef það liggur fyrir skrifleg beiðni getur enginn ættingi neytt þig til Akureyrar eða á Suðurnes eftir dauða þinn.“

Hvílir ekki í friði

Einn heimildarmanna DV segir að fólkið sem átti leiðið við hliðina á Steingrími hafi verið mjög ósátt og setti DV sig í samband við nokkra ættingja þeirra sem eiga svefnstað í námunda við hann. Tveir könnuðust við að hafa haft samband við Þórstein og kannað eða óskað eftir að lík Steingríms yrði fjarlægt. Margir gerðu þó ekki athugasemdir við legstað Steingríms og sætta sig við að honum verði ekki breytt.

„Við vildum láta grafa hann upp og færa hann. Það var ekki hægt að verða við því. Við óttuðumst að fólk myndi draga þá ályktun að hann væri í fjölskyldunni og væri þá að skemma leiði í kring vegna fortíðar hans,“ segir ættingi manns sem hvílir í garðinum í samtali við DV. „Það voru nokkrir ósáttir þegar kross með nafni hans var settur þarna niður. Ég myndi vilja að hann yrði færður ef kostur væri á því en ég hef náð að sætta mig við þetta að mestu.“

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.

Fleiri fréttir

Mest lesið

Ekki missa af