Óhugnanlegt morð við Háteigsveg – Rósa: „Það grét öll þjóðin“

70 ár frá morði í braggahverfi – Studdi réttargeðdeildina

Notaði reynslu sína til góðs.
Rósa Aðalheiður Georgsdóttir Notaði reynslu sína til góðs.

Fyrir rúmum sjötíu árum átti sér stað hrikalegur harmleikur þegar geðsjúkur maður veittist að konu og tveimur dætrum hennar í braggahverfinu við Háteigsveg. Vitað var að maðurinn var hættulegur en engu að síður var hann ekki vistaður á viðeigandi stofnun. Viðbrögð móðurinnar vöktu athygli og hafa hreift við mörgum því í stað biturðar og reiði notaði hún reynsluna til að hjálpa geðsjúku fólki, bæði í orði og á borði.

Talinn hættulegur

Í litlum bárujárnsskúr við Sjómannaskólann við Háteigsveg bjó Ingólfur Einarsson, 37 ára járnsmiður, vorið 1947. Skúrinn var lítill og hrörlegur, með einum glugga, og stóð mitt í einum af braggahverfum Reykjavíkur sem risu í stríðinu, Camp Tower Hill. Ingólfur var ókvæntur og barnlaus og bjó einn í skúrnum en hann hafði áður verið sjúklingur á geðsjúkrahúsinu á Kleppi, samanlagt í sjö ár.

Nágrannar Ingólfs í hverfinu óttuðust hann og þá sérstaklega börnin. Hann drakk stíft, var orðljótur og hafði í hótunum við bæði fullorðið fólk og börn. Hótaði þeim jafnvel morði og otaði að þeim eggvopnum. Hann var algerlega einangraður í samfélaginu og lenti iðulega upp á kant við lögreglu. En hann lét hótanirnar ekki duga og veturinn áður hafði hann veist með hníf að tveimur stúlkum við Gagnfræðaskólann í Reykjavík. Önnur þeirra náði að flýja undan honum en hin hlaut meiðsli. Ingólfur var ávallt látinn laus af stofnunum þó að allir í hverfinu vissu að hann væri stórhættulegur.

„Ég lá á legubekk í skúr mínum og kom þá yfir mig að fremja verknaðinn.“ - 1947

Aðfaranótt laugardagsins 3. maí átti Ingólfur mjög erfitt með svefn, honum leið illa og var lystarlaus. En hann leitaði ekki í áfengið í það skiptið eins og svo oft áður. Þegar hann var drukkinn og leið illa notaði hann iðulega hnífa og önnur eggvopn til að skaða sjálfan sig. Um hálf níu leytið næsta kvöld fékk hann köllun. Sjálfur segir hann frá: „Ég lá á legubekk í skúr mínum og kom þá yfir mig að fremja verknaðinn.“ Verknaðurinn sem hann talar um var sá að myrða en hann vissi ekki hvern. Hann fór í jakkann sinn, tók stóra járnsveðju og gekk út úr skúrnum og sá þá Skála númer 1. Þar myndi hann fremja ódæðið.

Örvænting

Í Skála 1 við Háteigsveg bjuggu hjónin Kjartan Friðberg Jónsson og Rósa Aðalheiður Georgsdóttir ásamt tveimur börnum sínum. Fjölskyldan var efnalítil en gat búið ein í sínum enda braggans. Í hinum endanum bjó margt fólk enda bæði húsnæðis- og atvinnuskortur í Reykjavík á þessum árum. Kjartan vann hörðum höndum við trésmíði og var við vinnu þetta örlagaríka kvöld. Rósa, sem var aðflutt úr Grafningi, starfaði við saumaskap. Eldri dóttur þeirra, hina átta ára gömlu Sigríði, átti Rósa úr fyrra sambandi en Kristínu litlu, tveggja ára, áttu þau saman.

Ítarlega var grein frá árásinni í dagblöðunum og allir nafngreindir sem komu við sögu. Rósa var við þvotta skammt frá þegar Ingólfur steig inn í Skála 1 með sveðjuna í hendi en þar inni var Sigríður að gæta systur sinnar. Ingólfur veittist að stúlkunum og Sigríður reyndi að bjarga Kristínu. Stakk hann þá Sigríði fjölmörgum sinnum í handleggi og annars staðar en hún náði að komast út og gera móður sinni viðvart. Öskraði Rósa þá á hjálp og sagði að Ingólfur væri að myrða börnin hennar. Þegar hún kom inn í svefnherbergi sá hún Kristínu látna á legubekk en Ingólfur stóð þar með sveðjuna. Rósa spurði hvað í ósköpunum hann væri búinn að gera en hann svaraði „Það skal nú ekki verða mikið eftir af þér,“ og veittist að Rósu.

Mynd tekin við Skála 1 við Háteigsveg.
Sigríður og Kristín Mynd tekin við Skála 1 við Háteigsveg.

Valdimar Kristmundsson nágranni sá árásina fyrstur manna og gerði lögreglu viðvart. Í samtali við Morgunblaðið segist hann hafa séð Sigríði og Rósu koma hlaupandi út úr skálanum og Ingólf á eftir. Sigríður komst niður að götubrún en Ingólfur náði Rósu og stakk hana í herðar og bak. Hún stóð aftur upp en þá veitti hann henni „hverja stunguna á fætur annarri í bakið, rétt ofan við mjaðmir.“ Hún komst að Skála 3 til að leita hjálpar en Sigríður litla var þá orðin svo máttfarin að hún missti meðvitund. Ingólfur gekk hins vegar aftur inn í Skála 1.

Játaði allt

Rósa barði á gluggana í Skála 3 þar sem Þorleifur Þorleifsson verslunarmaður bjó. Rósa sagði við hann: „Hann Ingólfur kom og stakk okkur öll, bæði mig og börnin.“ Þorleifur sá Sigríði meðvitundarlausa og alblóðuga þegar hann gekk út og fór rakleiðis inn í Skála 1. Þar mætti hann Ingólfi með alblóðuga sveðjuna sem var þó hinn rólegasti og spurði: „Er lögreglan ekki að koma?“ Þorleifur hörfaði þá út úr skálanum og náði sér í lurk til að verjast Ingólfi ef til átaka kæmi. Fleiri menn komu að til að hjálpa við að yfirbuga Ingólf og þeir skipuðu honum að koma út fyrir. Gunnar Guðmundsson, úr Skála 13, gekk inn og þá þurrkaði Ingólfur blóðið af sveðjunni í föt sín og fleygði henni kæruleysislega frá sér. Hann gekk út mótþróalaust og sagði ekki orð.

Í skálanum var allt á rúi og stúi og Kristín fannst ekki strax. Hún fannst loksins á legubekk innarlega í skálanum, alblóðug á brjósti og sennilega látin þá þegar. Rósa, Sigríður og Kristín voru allar keyrðar á Landspítalann en Kjartan var þá komin og fór með þeim.

Mennirnir sem komu að settu Ingólf inn í bifreið og óku með hann á lögreglustöðina. Ingólfur hreyfði sig ekki og yrti ekki á neinn mann meðan á ferðinni stóð. En þegar þeir komu inn í lögreglustöðina gerði hann tilraun til að hlaupa burt út um bakdyrnar. Hann var fljótlega stöðvaður og settur í fangaklefa en réðst þá á einn lögreglumann.

Ingólfur var yfirheyrður í fangahúsinu við Skólavörðustíg. Hann var þá mjög samvinnuþýður og skýr í frásögn sinni af atburðunum en sagðist þó ekki muna allt. Hann játaði allt saman og dró ekki úr neinu. Hann sagðist hafa valið fórnarlömbin af algjöru handahófi.

Sá líkfylgdina út um gluggann

Þegar Rósa og dætur hennar komust undir læknishendur var það staðfest sem allir vissu, að Kristín litla væri látin. Sigríður hafði hlotið ellefu stungusár víða um líkamann og Rósa annað eins. Þær voru ákaflega máttfarnar og höfðu misst mikið blóð. Þeim var haldið inni á spítala í rúman mánuð og Rósa var hætt komin um tíma, með lífhimnubólgu og háan hita. Áverkarnir og blæðingarnar voru miklar bæði útvortis og innvortis og líffæri sködduð.

Rósa gat ekki verið við útför dóttur sinnar. Í samtali við Morgunblaðið segir hún: „Ég var einkennilega róleg, það grétu allir í kringum mig – en ekki ég. Það grét öll þjóðin.“ Hún valdi sálmana og bað prestinn að minnast ekki á sorg í ræðunni því að Kristín hefði verið ljósgeisli alla tíð og væri það enn. „Ég sá líkfylgdina fara fram hjá glugganum mínum, vinahjón okkar höfðu tekið lík barnsins heim og búið um það í kistunni og frá heimili þeirra var telpan jörðuð. Þau höfðu sjálf misst barn skömmu áður og litu til með manninum mínum, sem leið mjög illa.“

Neitaði að yfirgefa Litla-Hraun

Helgi Tómasson, yfirlæknir á Kleppsspítala, gerði mat á geðheilbrigði Ingólfs eftir handtökuna. Í skýrslu hans segir: „Afbrot hans virðist mér ekki hvatabragð eða skammhlaupaverk geðveiks manns, heldur vanhugsað örþrifaráð til sjálfsbjargar hjá frásinna manni, er hefur horn í síðu þjóðfélagsins, örþrifaráð svipaðs eðlis og sefasjúk viðbrögð vanmáttugra einstaklinga. Að hann varð mannsbani, var frekar af vangá en yfirlögðu ráði. Hann ætlaði sér ekki af frekar en margir í sefasýkisköstum.“

Mynd úr Morgunblaðinu.
Ingólfur Einarsson og skúr hans Mynd úr Morgunblaðinu.

Ingólfur var hrjáður af andlegum misþroska, sálarlegum og félagslegum aðlögunarerfiðleikum og hafði einnig skerta sjálfsmynd vegna líkamslýta. Skoðanir hans voru öfgafullar og hann þreifst ekki í samfélaginu. „Hann vissi hvað hann var að gera, og hann hafði ógeð á því, sem hann var að gera. Bendir það til þess að ekki hafi verið um æði frávita manns né móðursýki kaldrifjaðs glæpamanns að ræða og ekki um misþyrmingar sadistíks eðlis eða verkan eftir áfengisofnautn. Á hinn bóginn hefur hann ekki iðrast verknaðar síns, aðaltilganginum var náð, að komast undir manna hendur, þótt hrapallega tækist til.“

Helgi fór fram á að Ingólfur yrði metinn ósakhæfur og vistaður á viðeigandi stofnun. Hann var vistaður í Hegningarhúsinu þar til hann kom fyrir dóm í árslok 1948. Dómstóllinn féllst á að hann væri andlega vanheill en dæmdi hann engu að síður til lífstíðarfangelsis sem hann skyldi taka út á Litla-Hrauni. Fimm árum síðar komst hann aftur í fréttirnar þegar hann náði að flýja úr fangelsinu en fannst aftur degi síðar. Eftir að hafa afplánað 16 ár neitaði Ingólfur að yfirgefa fangelsið og var hann því vistaður á Litla-Hrauni þar til hann lést sumarið 1969.

Bitur út í kerfið en ekki Ingólf

Rósa átti mjög erfitt eftir að hún kom heim af spítalanum, var mjög veikburða og grönn. En fólki fannst hún sýna fordæmalausa stillingu og styrk sem hún sótti meðal annars í trúna. Rúmu ári eftir árásina eignuðust Rósa og Kjartan aðra dóttur og var hún nefnd í höfuðið á látinni systur sinni. Ári síðar eignuðust þau dreng en slitu svo samvistir eftir það.

Hún giftist Pétri Geirssyni bónda á sjötta áratugnum og eignaðist tvö börn til viðbótar. Þau bjuggu í Katrínarkoti í Garðahreppi og ráku barnaheimili fyrir börn í erfiðleikum. Hún var heimavinnandi húsmóðir og tók virkan þátt í ýmiss konar félagsstarfi og góðgerðarmálum, sér í lagi fyrir fólk sem hafði lent í þungbærri sorg. Þau skildu á áttunda áratugnum en síðar giftist hún Ármanni Friðrikssyni útgerðarmanni.

Rósa veigraði sér aldrei við að tala um árásina við fólk en árið 1991 sagði hún í fyrsta skipti opinberlega frá reynslu sinni í viðtali DV, þá var hún 72 ára gömul. Tilefnið var opnun nýrrar réttargeðdeildar að Sogni. „Tveggja ára dóttir mín var myrt, átta ára dóttir mín fékk ellefu hnífstungur og sjálf fékk ég mikla áverka og heilsubrest. Saga mín er dæmi um hvernig geðsjúkum afbrotamönnum var „hjálpað“ fyrir næstum hálfri öld. Það var sama hversu margir báðu um hjálp eða gæslu á þeim mönnum sem voru hættulegir umhverfi sínu. Ekki var hlustað á raddir þeirra fyrr en um seinan. Núna rúmum fjörtíu árum síðar, er ástandið nánast óbreytt. Bilað fólk gengur enn um gæslu- og húsnæðislaust.“

„Er ekki skylda þeirra sem hér fara með heilbrigðis- og dómsmál að sofna ekki á verðinum?“ - 1991

Aðspurð hvort hún hafi ekki verið bitur út í Ingólf fyrir verknaðinn svaraði hún: „Bitur út í bilaðan mann? Nei, svo vitlaus og heimsk hef ég aldrei verið. Ég var frekar bitur út í þá sem heilbrigðir voru og áttu að hjálpa honum. Ingólfur hafði ekki hugmynd um hvað hann var að gera.“ Hún leit svo á að geðheilbrigðismál hefðu verið í ólestri alla tíð á Íslandi og að ný réttargeðdeild væri algerlega nauðsynleg. „Það var kæruleysi þáverandi yfirlæknis á Kleppi að Ingólfi Einarssyni var hleypt út. Er ekki skylda þeirra sem hér fara með heilbrigðis- og dómsmál að sofna ekki á verðinum?“

Styrkti réttargeðdeildina

Eins og gefur að skilja markaði þessi atburður allt líf Rósu og fjölskyldu hennar en hún lét þetta þó aldrei sigra sig. Hún vann hörðum höndum, meðal annars við sauma, bakstur og skúringar og tók við kostgöngurum, en seinna fékk hún örorkubætur. Innvortis áverkarnir voru slíkir að hún var nýrnaveik, hjartveik og bakveik alla ævi. Sálrænt var þetta einnig mjög þungur baggi að bera og hún þurfti að fá lyf hjá heimilislækni sínum. Það tíðkaðist ekki að leita til geðlækna eða sálfræðinga á þessum tíma en hún leitaði til presta og var mikill spíritúalisti.

Rósa féll þó aldrei í þunglyndi og leitaði ekki í áfengi til að deyfa sorgina eins og margir aðrir hefðu gert. Hún var mikill hagyrðingur og söngvari og hafði gaman af mannamótum ýmiss konar. Best fannst henni að heimsækja bæinn Hlíð í Grafningi þar sem hún ólst upp. Sumir kölluðu hana ekki Rósu, heldur Heiðu í Hlíð.

Margir skilja ekki hvernig hún gat ekki verið reið Ingólfi Einarssyni, þrátt fyrir að skýringar hennar séu fullkomlega rökréttar. Flestir hefðu aldrei fyrirgefið honum þrátt fyrir augljósa andlega fötlun hans. Rósa var hins vegar manneskja sem talaði aldrei illa um fólk persónulega. Hún hafði sterkar skoðanir á kerfinu og stjórnsýslunni en níddi aldrei nokkurn mann. Hjálpsemi og dugnaður var henni eðlislægur. Ef eitthvað þurfti að gera, þá var það gert strax.

Geðheilbrigðismálin voru henni hjartans mál allar götur eftir árásina. Í nóvember árið 2004 stofnaði hún kærleikssjóð Kristínar Kjartansdóttur til styrktar réttargeðdeildinni að Sogni og fékk Landsbankann með sér í lið. Markmið sjóðsins var að styðja beint við sjúklingana og að þeir hefðu eitthvað að gera. Sjóðurinn hefur keypt jólagjafir, ýmis tæki og fleira til afþreyingar. Þá var byggt gróðurhús þar sem sjúklingarnir gátu ræktað blóm og matjurtir og fékk það heitið Rósuskjól. Rósa heimsótti Sogn og var ánægð með starfið þar. „Það verða að vera rólegheit á svona stað, og þarna er himneskt að vera.“

Rósa Aðalheiður Georgsdóttir lést 6. ágúst árið 2009, níræð að aldri. Þremur árum síðar var réttargeðdeildin færð frá Sogni yfir á Klepp en kærleikssjóðurinn er enn þá starfandi.

Athugasemdir

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.