„76. gr. stjórnarskrárinnar dó í dag“

Áslaugu Ýr synjað um túlkaþjónustu vegna fjárskorts

Í gær, fimmtudag, féll dómur Hæstaréttar í máli Áslaugar Ýrar Hjartardóttur gegn íslenska ríkinu og Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra (SHH). Í málinu féllst Hæstiréttur á það sjónarmið ríkisins að heimilt og málefnalegt hefði verið að synja Áslaugu um gjaldfrjálsa túlkunarþjónustu á þeim grundvelli að SHH hefði úr of litlu fjármagni að spila.

Barátta systra

Áslaug og systir hennar, Snædís Rán, hafa síðustu misserin átt í deilum við ríkið og SHH um rétt þeirra til að njóta gjaldfrjálsrar táknmálstúlkaþjónustu. Systurnar, sem báðar eru á þrítugsaldri, eru með sama arfgenga taugahrörnunarsjúkdóminn sem gerði fyrst vart við sig á barnsaldri beggja. Þær eru báðar heyrnarlausar, með skerta sjón og þurfa að notast við hjólastól. Þær hafa báðar þrátt fyrir fötlun sína verið virkar í námi og félagslífi en hafa lengi gagnrýnt íslenska ríkið fyrir að veita þeim ekki þá túlkaþjónustu sem þær þurfa til að sinna daglegu lífi.

Synjað um túlkaþjónustu erlendis

Dómsmálið snerist um ferð Áslaugar síðastliðið sumar til Svíþjóðar í sumarbúðir fyrir daufblind ungmenni á Norðurlöndum. Áslaug óskaði eftir fá gjaldfrjálsa túlkaþjónustu frá SHH vegna ferðarinnar en var synjað þar sem túlkaþjónusta gæti aðeins verið gjaldfrjáls innanlands. Síðar kom í ljós að forsvarsmenn sumarbúðanna væru reiðubúnir að greiða allan ferða- og dvalarkostnað túlkanna. Áslaug óskaði því aftur eftir þjónustunni frá SHH en var synjað á nýjan leik, þá af fjárhagslegum ástæðum þar sem sjóðir SHH hefðu þá að sögn tæmst. Þó að Áslaug hafi ekki sætt sig við þá niðurstöðu þá tók hún lán til að greiða fyrir túlkaþjónustu og fór í ferðina. Hún stefndi svo SHH og ríkinu og krafðist ógildingar ákvarðana SHH og miskabóta sér til handa.

Engar reglur og engir peningar

Áslaug byggði mál sitt fyrst og fremst á 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir m.a. að öllum, sem þess þurfa, skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku og sambærilegra atvika. Benti Áslaug á að ríkið hafi ekki sinnt því að setja sérstök lög eða ramma utan um réttindi ákvæðisins, hvorki hversu rúm þau séu né hvernig þau skuli takmörkuð. Þar að auki væri hvergi að finna skráðar reglur eða viðmið hjá SHH um í hvaða tilvikum einstaklingar eigi rétt á endurgjaldslausri þjónustu, til dæmis hvort þjónusta veitt erlendis gæti verið gjaldfrjáls. Áslaug taldi að á meðan ekki væru til skýrar reglur, skilgreiningar eða takmarkanir á rétti hennar samkvæmt stjórnarskrá þá gæti henni ekki verið synjað um gjaldfrjálsa þjónustu til að geta átt í samskiptum við annað fólk og stunda félagslíf og tómstundir til jafns við aðra. Þá taldi Áslaug að ekki væri unnt að hrófla við stjórnarskrárvörðum réttindum hennar á þeim grundvelli að of lítið hefði verið skammtað til SHH í fjárlögum.

Í málatilbúnaði SHH og ríkisins fyrir Hæstarétti kom fram að af lögum og gjaldskrá SHH megi lesa að gjaldfrjáls þjónusta verði aðeins veitt innanlands. Að meginstefnu var hins vegar á því byggt í málinu að samkvæmt lögum væri ríkinu og stofnunum þess óheimilt að fara fram úr fjárlögum. Var vísað til þess að ef fallist hefði verið á að veita Áslaugu þjónustuna hefðu sjóðir SHH klárast.

Ríkið tregt til að skilgreina réttindi heyrnarskertra

Það vekur athygli að svo virðist sem undanfarin ár hafi ítrekað verið skorað á ríkið og löggjafann, með beinum og óbeinum hætti, að setja nánari reglur og skilgreiningar á réttindum heyrnarskertra hvað þessi málefni varðar. Þannig benti umboðsmaður Alþingis á það í áliti árið 2004 að skilgreina þyrfti réttindi heyrnarskertra samkvæmt stjórnarskránni þannig að ljóst væri hvaða þjónustu þeir ættu rétt á að njóta endurgjaldslaust. Þá má benda á dóm héraðsdóms árið 2015 í máli Snædísar, systur Áslaugar, gegn SHH og íslenska ríkinu þar sem ríkið þurfti að bera hallann af því að hafa ekki sett reglur um réttindin. Niðurstaða þess máls var sú að ríkið var talið hafa brotið gegn stjórnarskrárvörðum rétti Snædísar með því að synja henni um gjaldfrjálsa túlkaþjónustu við félagsstörf. Byggði niðurstaðan fyrst og fremst á því að ríkið hefði vanrækt að skilgreina réttindi heyrnarskertra nánar í lögum eða reglum. Án slíkra regla giltu almenn réttindi heyrnarskertra samkvæmt stjórnarskránni og sá réttur gengi framar sjónarmiðum ríkisins um fjárskort. Hafði Snædís því betur í því máli og fékk dæmdar miskabætur frá ríkinu. Ríkið undi þeim dómi og áfrýjaði honum ekki til Hæstaréttar. Mál Áslaugar, systur hennar, var um margt svipað en niðurstaða Hæstaréttar á fimmtudag var þveröfug við héraðsdóm árið 2015, því Hæstiréttur telur að sjónarmið ríkisins um fjárskort séu málefnaleg.

„76. gr. stjórnarskrárinnar dó í dag“

DV leitaði eftir viðbrögðum lögmanns Áslaugar við niðurstöðunni og vísaði hann til færslu á Facebook-síðu sinni. Þar tilkynnti hann „með miklum trega“ að 76. gr. stjórnarskrárinnar hafi dáið með dóminum. Ákvæðið hafi um stund tryggt samfélaginu rétt til lágmarksaðstoðar í veikindum og fátækt en að nú sé endanlega ljóst að ákvæðið sé merkingarlaust. Þannig tryggi ákvæðið í dag hvorki rétt borgaranna til aðstoðar né til þess að settar séu reglur um mögulegan rétt þeirra.

Athugasemdir

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.