Björg: „Hef grátið heilu balana af tárum“

Fjandinn varð laus þegar hann kynntist kannabis- Langtímavist á geðdeild og árangurslaus úrræði

„Fólk virðist oft halda að kannabisneytendur séu einhvers konar jaðarhópur, sem býr við ákveðnar félagslegar aðstæður og hefur ákveðinn bakgrunn. En staðreyndin er sú að þetta er alls konar fólk og þessi hópur fer ekki í manngreinarálit. Eins og hjá stráknum mínum, það hefði engan grunað að það ætti eftir að verða hans vegferð,“ segir Björg Kjartansdóttir, en elsti sonur hennar var á fyrsta ári í Menntaskólanum í Reykjavík, afburðanemandi og öflugur íþróttamaður þegar hann komst í kynni við kannabisefni. Lýsir Björg því þannig að um leið hafi fjandinn verið laus og flosnaði sonur hennar fljótlega upp úr námi og íþróttum. Neyslan varð kveikjan að geðrænum veikindum sem leiddu meðal annars til vistar á geðdeild en Björg kveðst nú vilja stíga fram með sögu sína og fjölskyldunnar í þeim tilgangi að opna augu fólks fyrir alvarlegum afleiðingum kannabisreykinga. Þá vill hún útrýma þeim staðalímyndum sem ríkja um hinn „dæmigerða“ kannabisneytanda og fjölskyldu hans.

Sonur Bjargar er elstur í hópi þriggja bræðra. Eftir búsetu erlendis flutti fjölskyldan til Íslands og kom sér fyrir í vesturbæ Reykjavíkur. Þar gekk sonur Bjargar í Hagaskóla. Fátt benti til þess að hann ætti eftir að leiðast út í neyslu kannabisefna.

„Hann var ýmist inni hjá sér að læra eða á íþróttaæfingum. Hann var alla tíð ótrúlega duglegur og samviskusamur í öllu sem hann tók sér fyrir hendur.“

„Hann var ýmist inni hjá sér að læra eða á íþróttaæfingum. Hann var alla tíð ótrúlega duglegur og samviskusamur í öllu sem hann tók sér fyrir hendur. Hann var sendur út að keppa fyrir hönd Íslands á alþjóðlegu stórmóti á skíðum, keppti með bikarliði í frjálsum íþróttum, æfði líka fótbolta á tímabili og fór út til Spánar með liðinu að keppa. Hann sá alltaf sjálfur um að koma sér á æfingar, hjólaði eða tók strætó og á seinasta árinu í Hagakóla tók hann ólympíska stærðfræði sem valfag. Þannig að hann var alltaf afskaplega virkur, alltaf á ferðinni út um allt.

Það var einfaldlega þannig að þegar hann tók sér eitthvað fyrir hendur þá gaf hann sig allan í það. Hann tók allt með trompi,“ segir Björg því næst.

„Hann safnaði sér peningum til að verða einkaflugmaður og var langt kominn með verklega hluta námsins áður en hann byrjaði í menntaskóla. Stefnan var að fá íþróttastyrk til að fara í nám úti í Bandaríkjunum. Draumurinn var að fara í verkfræði hérna heima og svo í sérnám í flugverkfræði úti.“

Keypti efnin í MH

Sonur Bjargar var á fyrsta ári í Menntaskólanum í Reykjavík þegar hann komst í kynni við kannabis.

„Hann hefur sjálfur lýst því að hann hafi fundið fyrir leiða og þunglyndiseinkennum á þessum tíma, en efnin hafi náð að bæla það niður. Ég veit að það var ekkert vandamál fyrir hann að nálgast efnin, hann keypti þau ekki í einhverjum skúmaskotum niðri í bæ heldur keypti hann þau, að eigin sögn, „við hliðina á sjoppunni í MH,“ segir Björg jafnframt.

„Ég á bágt með að trúa því að aðgengið að efnunum sé orðið eitthvað verra í dag en fyrir tíu árum. Þvert á móti.“

Björg lýsir því næst þeim breytingum sem urðu á hegðun sonar hennar. „Hann hætti að mæta í skólann og hætti að vakna á morgnana. Við hættum að sjá hann, enda passaði hann sig alltaf á því að vera farinn þegar við komum heim. Þessi strákur sem hafði alltaf verið svo virkur var allt í einu farinn að draga sig inn í skel og einangra sig frá öllum. Breytingin var mjög greinileg en við kipptum okkur ekki upp við þetta strax; héldum að þetta væri bara partur af unglingsárunum.

Það reyndist honum og okkur mikið sjokk þegar hann náði síðan ekki fyrsta árinu í MR og vanlíðanin sem fylgdi því gerði bara illt verra. Hann fór að forðast öll samskipti við okkur fjölskylduna og missti allan áhuga á íþróttum og skóla. Hann hætti í rauninni að stunda allt sem getur kallast heilbrigt líferni.“

Helmingur ungmenna með geðklofa notar kannabis

Kannabisefni eru algengustu ólöglegu vímuefnin á Íslandi en fjölmargar rannsóknir hafa sýnt fram á að langvarandi og tíð kannabisneysla getur valdið greindarskerðingu og aukið hættu á geðrofi og geðklofa, þá sérstaklega meðal ungmenna.

DV greindi frá því að ágúst í fyrra að samkvæmt gögnum Sameinuðu þjóðanna neyta Íslendingar hlutfallslega mest af kannabis af íbúum Evrópu og Bandaríkjanna. Gögnin ná til allra Evrópuþjóða og Bandaríkjanna frá árunum 2003 til 2014 en samkvæmt þeim eru á bilinu 160 til 190 af hverjum 1.000 Íslendingum sem neyta kannabis að minnsta kosti einu sinni á ári.

Samkvæmt úttekt Morgunblaðsins frá árinu 2014 er kannabis algengasta eiturlyfið meðal Evrópubúa en 76 milljónir íbúa álfunnar hafa prófað kannabis um ævina. Þriðjungur fanga á Íslandi situr inni fyrir fíkniefni og algengast er að fólk prófi kannabisefni fyrst á aldrinum 18–19 ára. Þá kom fram að flest þeirra ungmenna sem fara í meðferð á Vogi eru kannabisfíklar.

Efnin sterkari en áður fyrr

Í samtali við RÚV í maí síðastliðnum sagði Sigurður Örn Hektorsson, yfirlæknir á fíknigeðdeild Landspítala, að að jafnaði liggi einn til þrír inni á deildinni vegna geðrofssjúkdóma sem tengja megi kannabisnotkun. Oft séu þeir skjólstæðingar deildarinnar sem glíma við geðrofssjúkdóma í blandaðri neyslu en sú sé þó ekki alltaf raunin; þeir sem hafi byrjað að reykja um aldamótin og haldið því áfram séu sumir að finna fyrir afleiðingunum núna.

Taldi Sigurður það jafnframt áhyggjuefni að efni á markaði hafi orðið sterkari undanfarin ár, áhrifin á heilann verði þar af leiðandi meiri og geðræn einkenni komi fram fyrr.

Jafnframt kom fram í samtali Sigurðar við fréttastofu RÚV að um helmingur ungmenna með geðklofa noti kannabis eða önnur vímuefni. Stundum væri kannabis orsakavaldur en einnig virtist sem ungmenni með geðklofa hafi tilhneigingu til að leita í efnið. Að sögn Sigurðar svara þessir einstaklingar mun síður meðferð og verða geðrofseinkenni svæsnari í neyslu.

Fór að heiman 18 ára gamall

Björg leggur áherslu á að allt hafi þetta átt sér stað á tiltölulega stuttum tíma og þannig hafi hið fyrra líf sonar hennar gufað upp. Þegar foreldrarnir reyndu að leita ráða reyndust hins vegar fá bjargreipi til staðar. Ætíð fengust þau svör að ekkert væri hægt að gera ef sonur hennar vildi ekki þiggja hjálp sjálfur og best væri að vísa honum að heiman. Að lokum hafi þau misst soninn frá sér, 18 ára gamlan, og segir Björg það vera hroðalega tilhugsun að vita af barninu sínu á vergangi. Hann bjó um tíma í herbergi úti í bæ.

„Þú getur rétt ímyndað þér hvernig það er að sitja heima í brjáluðu veðri og vita ekkert um afdrif barnsins þíns, hvort það sé lífs eða liðið.“

„Þetta er svo ótrúlega harður heimur. Það er ólýsanleg angist sem grípur foreldrahjartað í þessum aðstæðum. Þú getur rétt ímyndað þér hvernig það er að sitja heima í brjáluðu veðri og vita ekkert um afdrif barnsins þíns, hvort það sé lífs eða liðið.“

Björg segir ástandið hafa hríðversnað og að lokum hafi þurft að svipta son hennar sjálfræði. Þá tók við vist á geðdeild, sú fyrsta af nokkrum, og segir Björg beina tengingu vera á milli geðrænna veikinda sonarins og langvarandi kannabisneyslu. Það hafi læknar staðfest. Fólk eigi stundum erfitt með að trúa hve sambandið er sterkt þarna á milli.

Mynd: © DV ehf / Ásgeir M Einarsson

„Við reyndum við fleiri búsetuúrræði. Stundum bjó hann heima hjá okkur og fór svo aftur. Það var ekkert í boði sem virkaði til lengri tíma.“

Vantar leiðtogaeflingu inn í kerfið

Sonur Bjargar býr í dag í búsetukjarna fyrir geðfatlaða.

„Honum er að batna og okkur hefur verið tjáð að allar líkur séu á því að hann muni ná sér upp úr þessu og verða alheilbrigður. En bataferlið er langt og erfitt og mun taka sinn tíma. Það gerist svo sannarlega ekki á einni nóttu. Hver dagur hjá honum er heilmikil áskorun.“

„Hann fer lítið út og er mikið einn í íbúðinni sinni.“

Björg segir líf sonarins í dag að mörgu leyti afar fábreytt. Það er svo sannarlega í engri líkingu við líf hans eins og það var áður en hann hóf að neyta kannabis. „Hann fer lítið út og er mikið einn í íbúð sinni. “

Björg telur mörgu ábótavant þegar kemur að liðveislu fyrir geðfatlaða í búsetukjörnum. „Það er einfaldlega engin skýr stefna þegar kemur að því að hvetja þessa einstaklinga til virkni og þátttöku í samfélaginu, til dæmis til að stunda líkamsrækt. Það vantar leiðtogaeflingu inn í kerfið. Það myndi breyta heilmiklu.“

Sorgin mikil

Neysla sonarins hefur haft mikil áhrif á fjölskylduna. „Þetta hefur verið sorgarferli sem hefur haft áhrif á alla. Það hafa allir grátið yfir því hvernig fór, enda var hann vonarstjarnan í fjölskyldunni; strákurinn sem hljóp hraðast og skein skærast, má segja. Sjálf hef ég grátið heilu balana af tárum yfir því að eiga strák sem fór í þessa vegferð.“

Björg segir samfélagið viðhalda rangri staðalímynd af hinum dæmigerða kannabisneytenda og aðstandendum hans. Vegna þessara ranghugmynda samfélagsins lifi fjölskyldur kannabisneytenda oftar en ekki í mikilli skömm yfir ástandinu, hiki við að leita sér hjálpar og einangrist þar af leiðandi enn meir.

„Þetta er nánast eins og í „ástandinu“ í gamla daga. Þetta er svo mikil stimplun og auðvitað leiðir það til þess að foreldrarnir kenna sjálfum sér um hvernig fór. Það er erfitt að viðurkenna að svona fóru einfaldlega hlutirnir og maður fékk engu um það ráðið.“

Björg bætir því við að í kjölfar þess að hún ákvað að tjá sig opinskátt um sögu sonar síns hafi fjöldi foreldra sett sig í samband við hana og þakkað henni fyrir hugrekkið. Þau viti hve erfitt það sé að stíga fram og til þess þurfi mikinn kjark.

„Það hefur reynst heilmikil áskorun fyrir mig að opna munninn og tjá mig um þetta. Að sjálfsögðu óttast maður sleggjudóma fólks. En ég veit líka sjálf hvaða uppeldi sonur minn fékk og hvernig manneskja hann er.“

Vilja fylgja eftir erlendri þróun

Umræðan um lögleiðingu og afglæpavæðingu kannabis hefur orðið sífellt háværari undanfarin ár en kannabis er nú leyft í sjö fylkjum í Bandaríkjunum. Var Colorado fyrst til þess að lögleiða kannabis, árið 2014. Þá hefur danska þingið samþykkt lög sem heimila alvarlega veiku fólki að reykja og neyta kannabisefna.

Í samtali við Stöð 2 fyrr í mánuðinum sagði Smári McCarthy, oddviti Pírata í Suðurkjördæmi, að Píratar vildu fylgja þeirri þróun sem átt hefur sér stað erlendis. „Við höfum talað fyrir mjög hóflegum skrefum í átt að því sem er að gerast í heiminum. Við viljum byrja á því að afglæpavæða einkanotkun þannig að þeir sem eru fíklar geti leitað sér aðstoðar í heilbrigðiskerfinu.“

Á vef SÁÁ kemur fram að kannabisefni séu einu ólöglegu vímuefnin á Vesturlöndum sem eigi sér aðdáendahóp, „kannabisbullurnar“ sem berjast skipulega fyrir lögleiðingu þeirra.

„Nú er algeng sú skoðun að efnin séu skaðlítil eða skaðlaus og er slíku viðhorfi haldið við með upplýsingum sem stangast á við nýjustu vísindarannsóknir og þekkingu. Þessar röngu upplýsingar berast ungu fólki í gegnum fjölmiðla og Netið og koma frá þeim sem berjast fyrir auknu frjálsræði varðandi kannabis.“

„Leikur að eldinum“

Í viðtali við Fréttablaðið í júní 2014 lýsir Píratinn Halldór Auðar Svansson því hvernig kannabisneysla varð til þess að hann greindist með geðrof árið 2010. Þar segist hann hafa byrjað að missa alla raunveruleikatilfinningu og samsama sig tvíburabróður sínum, Kára Auðar Svanssyni, sem einnig hefur glímt við andleg veikindi en hann greindist með geðklofa fyrir tólf árum.

„Það er gefið að kannabis er áhættuþáttur í sálrænum kvillum. Sérstaklega ef fólk byrjar snemma, sem ég gerði reyndar ekki. Og það er eins með áfengið, þegar heilinn er í mótun þá hefur þetta áhrif og getur haft áhrif síðar. Ég held að maður sé alltaf að leika sér að eldinum, sérstaklega ef maður á einhverja fjölskyldusögu,“ segir Halldór í viðtalinu en hann náði fullum bata þegar hann hætti að nota gras. „Ég jafnaði mig um leið og ég hætti neyslu.“

Hugmynd um vettvangsteymi

Í gegnum vegferð sonar síns kveðst Björg margoft hafa rekið sig á það hversu fá haldreipi séu til staðar fyrir ungmenni sem tekst ekki að losa sig úr neyslu og fjölskyldur þeirra.

„Við fengum svo misvísandi skilaboð. Ég hef talað við prest, ég hef talað við námsráðgjafa, félagsráðgjafa og sálfræðinga hjá Félagsþjónustunni, geðlækna, heilsugæslulækna og meðferðarstofnanir. En það var eins og enginn vissi almennilega hvað ætti að gera.“

Hún segir son sinn tvisvar hafa leitað sér hjálpar hjá göngudeild Landspítalans fyrir átján ára aldur, um það leyti sem neyslan stóð sem hæst.

„Í bæði skiptin kom hann og sagðist vera í neyslu og þurfa hjálp. Svarið sem hann fékk var að hann ætti að fara heim og hreyfa sig meira. Við vissum ekki fyrr en löngu seinna af þessum heimsóknum hans á spítalann og það var ekkert haft samband við okkur foreldrana eins og á að gera þegar krakkar eru yngri en 18 ára og leita sjálfir á spítala. Ég kemst ekki hjá því að hugsa hvernig það hefði farið ef einhver hefði gripið þarna inn í og sett sig inn í líf þessa drengs sem var að biðja um hjálp en ég veit svo sem að ég reyndi allt sem ég gat til að finna hjálp fyrir hann. Hana var bara ekki að fá í okkar samfélagi.“

„Þeir sem hafa rómantískar hugmyndir um kannabis og telja að þar sé skaðlaust efni á ferð ættu kannski að ímynda sér hvernig það er að vera vistaður á geðdeild.“

Björg brennur fyrir málefninu og hefur leitað bæði til Rauða krossins sem og ráðamanna með hugmynd sem fyrir löngu er búið að koma í verk í nágrannalöndum okkar, úrræði sem gæti mætt þörfum ungmenna í vanda og fjölskyldum þeirra. Um er að ræða vettvangsteymi á vegum Rauða krossins sem kæmi þá til með að grípa inn í vandann og gegna hlutverki bakhjarls.

„Í teyminu gæti verið fagaðilar á borð við félagsráðgjafa, fjölskylduráðgjafa, fíkniefnaráðgjafa, ráðgjafa frá SÁÁ, og jafnvel prestar. Aðilar sem vinna annars staðar dagsdaglega en yrðu kallaðir til ef þess þyrfti, og þá á heimili fólks. Teymið myndi halda utan um fjölskylduna og hjálpa henni að komast í gegnum þennan vanda. Vera vinur á ögurstundu.“

Björg nefnir sem dæmi að svipuðu úrræði hafi verið komið á fót í Finnlandi, með gríðarlega góðum árangri. Hún er vongóð, en gerir sér grein fyrir að málið strandi á skorti á fjármagni og tregðu kerfisins til að setja geðheilbrigðismálin í forgang. „Eins og hefur svo oft verið sagt, þá þetta eru óhreinu börnin hennar Evu. Það er enginn sem grípur inn í og gerir þetta að sínu. Það verður að hjálpa fjölskyldum í þessum vanda og um leið og vandinn kemur upp.“

Umræða á villigötum

Björg segir mikilvægt að samfélagið opni augun fyrir því að kannabisneysla ungmenna sé raunverulegur vandi, og mun stærri en fólk geri sér almennt grein fyrir. Ef til vill geti saga sonar hennar haft einhvers konar forvarnargildi.

„Hann væri ekki að kljást við þennan eftirmála ef ekki væri fyrir kannabisneysluna. Efnið smýgur inn í heilabörkinn og er í mörg ár að skila sér út úr líkamanum. Hann óskar þess sjálfur heitt að hann hefði ekki gert þetta. Þá væri hann ef til vill í dag búinn með nám og farinn að koma sér fyrir í lífinu.“

Björg leggur þó áherslu á að strákurinn hennar sé yndislegur sonur eins og hann er einmitt í dag. Það þýði ekkert að vera með neitt „hefði“.

„Hann er bara frábær og ég veit að hann á bjarta framtíð fyrir höndum þó að hann þurfi að fara aðra leið í lífinu en mamman eða hann sjálfur sáu fyrir þegar hann var 16 ára.

„Þeir sem hafa rómantískar hugmyndir um kannabis og telja að þar sé skaðlaust efni á ferð ættu kannski að ímynda sér hvernig það er að vera vistaður á geðdeild,“ segir Björg því næst og vísar í reynslu sonar síns af vist á geðdeildum Landspítalans. „Að þurfa að kúldrast einn inni í fimm fermetra, lokuðu herbergi inni á lokaðri deild og þurfa að heimsækja fjölskyldu sína í fylgd starfsmanna vegna þess að viðkomandi er svo uppdópaður af geðlyfjum. Ég get ekki ímyndað mér að einhver óski þess.“

Þegar talið berst að afglæpavæðingu kannabisefna telur Björg að byrjað sé á öfugum enda. „Yfirvöld verða að tala af ábyrgð um afglæpavæðingu. Ég skil þessa umræðu sem snýst um að taka peningana úr undirheimunum og setja í ríkiskassann.

En í mínum huga eigum við að byrja á að upplýsa krakka umbúðalaust um skaðsemi efnisins og hversu hættulegt það er áður en við förum að einblína á það að taka peninga úr holræsinu? Þetta er svo röng nálgun. Það þarf að byrja á því að ræða um vandann sem er að krauma undir.“

Viltu lesa meira? Þú getur strax lesið þessa grein og aðrar í heild sinni hér á DV.is með því að ýta á „Sjá meira“ og nýta þér hagstæða áskriftartilboð frá aðeins 928 kr. á mánuði.
Sjá meira »
Gleymt lykilorð?
Auglýsing

Athugasemdir

Athugasemdir eru ekki leyfðar við þessa frétt.