Þóra hjólar í Ólaf Ragnar: „Þannig forseti er ekki puntudúkka“

Þóra Arnórsdóttir ætlar að tryggja að þjóðin fái þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild að Evrópusambandinu nái hún kjöri í embætti forseta Íslands. Þetta sagði Þóra við opnun kosningamiðstöðvar sinnar við Barónsstíg í Reykjavík í dag en þar sagði hún forsetakosningarnar snúast fyrst og fremst um ólíka sýn frambjóðenda á forsetaembættið.

Þóra skaut föstum skotum á Ólaf Ragnar Grímsson, forseta Íslands, í ræðu sinni í dag en þar sagði hún forseta sem rekur eigin stjórnmálastefnu í samkeppni við þjóðkjörið þing og ríkisstjórn ekki geta fyllilega rækt sitt meginhlutverk: „Að vera forseti allrar þjóðarinnar, ekki bara þeirra sem deila sýn hans á pólitísk deilumál. Hann á að standa vörð um hið lýðræðislega ferli, en ekki taka virkan þátt í baráttunni. Þannig forseti er ekki puntudúkka - það var Vigdís Finnbogadóttir ekki og það var Kristján Eldjárn ekki heldur,“ sagði Þóra og ljóst að þessum orðum var beint að Ólafi Ragnari sem hefur sagt þjóðin ekki þurfa „skrautdúkku“ í embætti forseta Íslands.

Í ræðu sinni sagði Þóra forsetann ekki geta rofið þing eða skipað utanþingsstjórn þegar honum þóknast. Sagði hún slíkt tal vera lýðskrum og sagði hún að virði yrði val þjóðarinnar í Alþingiskosningum.

Sagði hún í ræðu sinni Ólaf Ragnar telja að neyðarástand ríki hér á landi og óvissa um fullveldi Íslands og framtíðarstjórnskipan. „Staðreyndin er hins vegar sú að helsta óvissan og óstöðugleikinn í stjórnskipan landsins er teygjanleg túlkun hans sjálfs á valdsviði forseta,“ sagði Þóra.

Ræða Þóru í heild sinni:

Þessi dagur markar upphaf kosningabaráttunnar hjá okkur. Ég er búin að nýta síðustu daga og vikur til að safna kröftum og undirbúa það sem framundan er. Þessar kosningar eru nefnilega afar mikilvægar í sögulegu samhengi. 30. júní munu Íslendingar ákveða hvers konar forseta þeir vilja, hvernig forsetaembættið á að vera til framtíðar. Næstu vikur munu fara í að koma því út sem víðast, helst til hvers einasta kjósanda, skýrt og klárt og kvitt hver mín sýn á þetta æðsta embætti ríkisins er.

Það er alveg ljóst að hún er haldssamari en margra annarra frambjóðenda, sem hafa að mínu mati rangtúlkað nokkuð eða misskilið hlutverk forseta. Þegar Ísland fékk fullt sjálfstæði frá Dönum 1944 var skýrt að í hinu nýja lýðveldi yrði þingræði með forseta - ekki forsetaræði. Það leikur enginn vafi á því hver andi stjórnarskrárinnar er: forsetinn hefur takmörkuð völd, en hlutverk hans er stórt engu að síður.

Völdin sem felast í 26. greininni eru auðvitað umtalsverð. Í þingræðisríki er það vald sem ekki verður beitt nema í ítrustu neyð. Þess vegna er svo mikilvægt að Alþingi bæti sín vinnubrögð. Ef stórum deilumálum er þröngvað í gegnum þingið, með minnsta mögulega meirihluta og í hávaðarifrildi, aukast líkurnar mjög á því að kjósendur taki sig saman og biðji forsetann um að skrifa ekki undir lög sem þannig eru samþykkt.

Forsetinn getur einnig haft töluverðu hlutverki að gegna við stjórnarmyndun. Þá komum við að öðru leiðarstefi: ég hef sagt frá upphafi að ég telji að forsetinn eiga ekki að vera þáttakandi í hinum pólitíska leik. Hvað er átt við með því? Jú, það þýðir einfaldlega að hann lætur stjórnmálaflokkana um hina daglegu, pólitísku umræðu en gætir þess að þegar til hans kasta kemur njóti allir sannmælis og jafnræðis, sama hvar í flokki þeir standa. Þess vegna skiptir máli að forsetinn eigi gott samband við leiðtoga allra flokka á þingi - nái ég kjöri hyggst ég taka aftur upp þann sið sem áður var, að forseti eigi reglulega fundi með stjórnmálaleiðtogunum, bæði stjórn og stjórnarandstöðu. Þannig getur hann fylgst náið með stjórn landsins og komið sínum sjónarmiðum á framfæri þegar það á við.

Forseti sem rekur eigin stjórnmálastefnu í samkeppni við þjóðkjörið þing og ríkisstjórn getur ekki fyllilega rækt eitt sitt meginhlutverk: að vera sameiningarafl inn á við. Að vera forseti allrar þjóðarinnar, ekki bara þeirra sem deila sýn hans á pólitísk deilumál. Hann á að standa vörð um hið lýðræðislega ferli, en ekki taka virkan þátt í baráttunni. Þannig forseti er ekki puntudúkka - það var Vigdís Finnbogadóttir ekki og það var Kristján Eldjárn ekki heldur.

Það er nefnilega ekki ómerkilegt að tala um það sem gerir okkur að þjóð. Hver einasti erlendi blaðamaður sem hefur tekið við mig viðtal á undanförnum vikum, og þeir eru farnir að teljast í tugum, hefur spurt að þessu – með mismunandi hætti. Það er: Hvernig stendur á því að Ísland er komið svona langt í að jafna rétt kynjanna, hvers vegna er best að vera móðir hér, af hverju hafa börn það hvað best og samkynhneigðir, hvernig stendur á því að Ísland er ein ríkasta þjóð í heimi og svo framvegis. Mín svör hafa verið tvenns konar: Annars vegar að þótt við séum vissulega komin langt á ýmsum sviðum, þá má svo sannarlega gera betur – við eigum ekki að draga upp þá mynd að hér sé eitthvert sæluríki þar sem við erum best í öllu – en hins vegar þá er svarið það að við, sem þjóð, höfum ákveðið að við viljum hafa samfélagið okkar svona. Það var ekki valdboð að ofan sem skipulagði þessa þróun. Við ákváðum að samfélagið skuli meðal annars byggt á þessum grunngildum: Lýðræði, jafnrétti, frelsi og mannúð. Og - við höfum komið okkur saman um þetta í áranna rás án þess að beita rýtingum og skammbyssum – með stöðugri umræðu og rökræðu - sem hefur oft verið snörp - en við höfum sameinast um þetta. Þess vegna er gott að búa hér og þannig á það að vera áfram. Við eigum sameiginlega sögu, sameiginlegan menningararf og sameiginlega hagsmuni, sem forsetinn á að vinna að af heilum hug. - Því sem gerir okkur að þjóð.

Hann á líka að bera hróður lands og þjóðar sem víðast, án þess þó að fleipra eða draga upp einhverja glansmynd. Honum ber að kynna íslenskt atvinnulíf, félagasamtök og menningu erlendis. En það er mikilvægt er að setja ramma utan um þessi samskipti svo allir viti hvar þeir standa.

Því hefur verið haldið fram að komandi forsetakosningar snúist um Evrópusambandið. Því er ég ósammála. Forsetinn á ekki að taka opinbera afstöðu með annarri hvorri fylkingunni, heldur aðeins að sjá til þess að þjóðin eigi lokaorðið í hreinni og beinni atkvæðagreiðslu. Nái ég kjöri mun ég sem forseti tryggja að þjóðin fái undanbragðalaust að segja já eða nei um aðild að Evrópusambandinu – og að það verði niðurstaðan sem gildir.

Forsetinn sver eið að stjórnarskránni. Þar er hvergi gert ráð fyrir fyrir aðkomu hans sjálfs að breytingum á henni. Sama hvað hver segir. Ef ný stjórnskipunarlög verða samþykkt fyrir lok þessa kjörtímabils og ef nýtt þing samþykkir þau líka, þá getur forsetinn vissulega synjað þeim svo þau fari í þjóðaratkvæði. Eins og með öll önnur lög.

Og forseti getur heldur ekki rofið þing eða skipað utanþingsstjórn þegar honum þóknast. Slíkt tal er lýðskrum. Þjóðin fær tækifæri til að tjá sig um núverandi þing og ríkisstjórn innan árs, þannig eru leikreglurnar og þær ber að virða.

Ólafur Ragnar Grímsson kaus að hefja kosningabaráttu sína mjög bratt. Hann metur það sem svo að hér ríki neyðarástand og óvissa um fullveldi Íslands og framtíðarstjórnskipan. Staðreyndin er hins vegar sú að helsta óvissan og óstöðugleikinn í stjórnskipan landsins er teygjanleg túlkun hans sjálfs á valdsviði forseta.

Við sjáum það í könnunum að fylgið er á nokkurri hreyfingu, en þó er myndin nokkuð skýr. Valkostirnir eru tveir, sú sem hér stendur og hinsvegar að veita núverandi forseta umboð til að sitja í 20 ár. Næstu fjórar vikur verða spennandi – við ætlum að þeytast dálítið um landið, það verða allra handa viðburðir út um allt – áheitaboðhlaup, tónleikar, jóganámskeið og hvað veit ég. Allt gert með bros á vör. Það má nefnilega alveg vera glaður – það er komið sumar og það er gaman að vera til.

Ég sagði í upphafi að þessar kosningar væru mikilvægar. Það eru þær svo sannarlega. Mikilvægar því þær fjalla ekki bara um hvernig forsetaembætti við ætlum að hafa. Heldur líka mikilvægar því þær fjalla um hvaða framtíð við ætlum að eiga. Ætlum við sífellt að horfa til baka eða ætlum við að horfa fram á við og fara að byggja upp?

Ég skynja mjög sterka undirliggjandi þörf um nýja stefnu fyrir þjóðina þar sem við vinnum saman að hagsmunum lands og þjóðar. Höfnum gamaldags, sundrandi átakapólitík og skotgröfum stríðandi fylkinga. Höfnum úr sér gengnum kreddum. Allt í kringum mig, allstaðar þar sem ég kem, hvort sem það er í Bolungarvík eða Breiðholti, Seyðisfirði eða Seltjarnarnesi finn ég kraftinn í fólkinu sem vill vinna að nýjum tímum, fólki sem vill breyta umræðunni, sem vill sameinast um nýja tíma.

Góðir vinir

Nýtum vikurnar framundan sem best við getum, ef við stöndum saman sem einn maður, þá eru okkur allir vegir færir, jafnvel - og vonandi - Álftanessafleggjarinn!