Hæstiréttur hagsmunanna

Þrír af níu dómurum Hæstaréttar töldu sig vanhæfa til þess að dæma um kærur vegna kosninga til stjórnlagaþings í nóvember síðastliðnum. Þau eru Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Öll lýstu þau sig vanhæf vegna tengsla ýmist við fulltrúa í landskjörstjórn eða við frambjóðendur til stjórnlagaþingsins.

Fyrir liggur að 22 af þeim 25 sem náðu kjöri til stjórnlagaþings hafa opinberlega lýst stuðningi við að ákvæði um þjóðareign á auðlindum verði sett í stjórnarskrá. Af þeim sex dómurum, sem töldu sig hæfa til að dæma um stjórnlagaþingskosningarnar, hafa að minnsta kosti þrír talað opinberlega á mismunandi tímum gegn þjóðareign og með séreignarrétti. Einn til viðbótar, Viðar Már Matthíasson, er auk þess bróðir eins voldugasta kvótaeiganda landsins, Guðbjargar Matthíasdóttur í Vestmannaeyjum.

Dómur án glæps

Efnislega voru ýmsir þingmenn með sumt af þessu á vörunum á Alþingi síðastliðinn fimmtudag þar sem rædd var munnleg skýrsla Ögmundar Jónassonar innanríkisráðherra um ógildingu Hæstaréttar á stjórnlagaþingskosningunum. Að Hæstiréttur hefði fellt dóm án glæps, að Hæstiréttur hefði stillt sér gegn vilja þjóðarinnar til breytinga á stjórnarskránni, að Hæstiréttur hefði blandað sér í heitt pólitískt átakaefni um eignarrétt á auðlindum og tekið þar með afstöðu með harðdrægum sérhagsmunaöflum, meðal annars í stórútgerð. Fæstir þingmanna gagnrýndu þá ágalla á framkvæmd kosninganna sem Hæstiréttur dró fram en stjórnarliðar voru almennt þeirrar skoðunar að í skilningi laga um þingkosningar hefði ekki verið sýnt fram á að ágallarnir hefðu haft áhrif á úrslit kosninganna. Þeim skilningi andmæltu formaður Sjálfstæðisflokksins og fleiri stjórnarandstæðingar.

Framkvæmd og úrslit

Lögum samkvæmt voru kærurnar vegna stjórnlagaþingskosninganna stjórnsýslumál sem Hæstarétti ber að úrskurða um. Niðurstaða dómsins er sett fram sem ályktun eða álit en ekki sem venjulegur dómur. Með hliðstæðum hætti er það verkefni Alþingis að fjalla um vafaatriði vegna kosninga til Alþingis. Þótt ýmsu kunni að vera áfátt við kjör eða kjörgengi leiðir það ekki samkvæmt laganna hljóðan til ógildingar nema sýnt þyki að ágallar hafi haft áhrif á úrslit kosninga. Eins og Eiríkur Tómasson lagaprófessor hefur bent á sýnir Hæstiréttur ekki fram á neitt slíkt og túlkar lögin þröngt.

Lög um dómstóla kveða á um að allir níu dómarar Hæstaréttar geti fjallað um stjórnsýslukærur á borð við þær sem rétturinn tók fyrir þann 12. janúar síðastliðinn um stjórnlagaþingskosningarnar. Venjulega dæma þrír eða fimm dómarar í málum sem koma fyrir dómstólinn.

Í 7. grein dómstólalaga segir orðrétt: „Þegar Hæstiréttur fæst lögum samkvæmt við annað en meðferð máls fyrir dómi taka allir reglulegir dómarar þátt í ákvörðun nema mælt sé á annan veg í lögum. Hafi dómari forföll eða sé hann vanhæfur skal að jafnaði ekki kvaddur til varadómari […] nema færri en fimm hæstaréttardómarar geti sinnt því.“

Sem framan greinir fjölluðu sex dómarar um stjórnlagaþingskosningarnar en þrír lýstu vanhæfi vegna beinna tengsla við frambjóðendur eða fulltrúa í landskjörstjórn. Almenna reglan er sú að dómarar lýsi sjálfir vanhæfi og segi sig frá máli. Hæstiréttur fjallar ekki opinberlega um innri ágreining um hugsanlegt vanhæfi, en málsaðilar geta gert athugasemdir við hæfi dómara.

Kærendurnir þrír gerðu ekki athugasemdir við hæfi dómaranna sex. Það gerðu heldur ekki fulltrúar innanríkisráðuneytisins í réttarsal Hæstaréttar þann 12. janúar síðastliðinn.

Ástráður Haraldsson, formaður landskjörstjórnar, sat einnig í réttarsalnum ásamt öðrum fulltrúum kjörstjórnarinnar. Hann lýsti því strax í upphafi – og endurtók það eftir ógildingu kosninganna – að hann liti svo á að landskjörstjórn væri ekki aðili málsins. Hann væri því kominn í réttarsal til þess að lýsa framkvæmd kosninganna og svara spurningum dómaranna. Af því leiðir að landskjörstjórn véfengir ekki hæfi dómaranna. Enginn frambjóðendanna eða kjörinna fulltrúa til þingsins gerði það heldur.

Guðmundur Steingrímsson, Framsóknarflokki, kvaðst á Alþingi í gær vera veikur fyrir því að hönnuð yrði leið til þess að fulltrúarnir 25, sem kjörnir voru til stjórnlagaþings, yrðu fengnir til að leggja fram tillögur til breytinga á stjórnarskránni þrátt fyrir ógildingu Hæstaréttar á kosningunum til stjórnlagaþingsins.

Ögmundur Jónasson innanríkisráðherra sagði í umræðunum að Hæstiréttur væri ekki hafinn yfir gagnrýni.

Ólína Þorvarðardóttir, Samfylkingunni, kvað málfrelsinu hætta búin ef ekki mætti gagnrýna Hæstarétt með málefnalegum hætti.

Þráinn Bertelsson, VG, sagði kostina þrjá, að efna til nýrra kosninga, virkja fulltrúana 25 til verka þrátt fyrir ógildingu Hæstaréttar eða hætta við stjórnlagaþing. Margir teldu að Hæstiréttur hefði með ógildingu stjórnlagaþingskosninga valið að verja aðgang sumra umfram annarra að auðlindum landsins. Aðrir litu svo á að þjóðin hefði óskoraðan rétt til yfirráða yfir auðlindunum. Aðalatriðið væri að leysa nú þann vanda með sóma, sem risinn er með ógildingu Hæstaréttar.

Bjarni Benediktsson, Sjálfstæðisflokki, spurði hvernig fullyrða mætti að framkvæmd kosninganna hefði ekki haft áhrif á úrslit þeirra og taldi ómögulegt að halda því fram að gallar framkvæmdarinnar hefðu engin áhrif á niðurstöðuna. „Þetta er í fyrsta sinn sem almennar kosningar eru dæmdar ógildar hér. Þetta er álitshnekkir og eftir því tekið víða um lönd.“

Margir þingmenn Sjálfstæðisflokksins fundu að því að innanríkisráðherra og fleiri reyndu í kjölfar ógildingar kosninganna að gera Hæstarétt tortryggilegan.

Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra fullyrti að þótt framkvæmdin hefði verið gölluð hefði það ekki haft áhrif á niðurstöðuna. Formaður Sjálfstæðisflokksins hefði engin rök fært fram fyrir því.

Þór Saari, Hreyfingunni, gagnrýndi framgöngu sjálfstæðismanna og spurði um ábyrgð þeirra sjálfra á hruninu. Þeir hefðu hrökklast einn af öðrum af þingi en væru nú að tínast inn aftur. „Það er hlálegt að hlusta á þá fjalla um ábyrgð.“

Athugasemdir

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.