Bankarnir tóku stöðu gegn krónunni langt umfram það sem eðlilegt gat þótt rétt fyrir hrun og eiga mestan þátt í hruni krónunnar. Þetta kemur fram í skýrslu sem hagfræðingurinn Bjarni Kristjánsson, fyrrverandi gjaldeyrismiðlari hjá Landsbankanum, hefur gert og sagt var frá í Kastljósinu í kvöld.

DV.is greinir hér ítarlega frá því sem fram kom í umfjöllun Kastljóssins um skýrsluna sem þátturinn hefur undir höndum.

Seld til þeirra sem standa í málaferlum við skilanefndir
Skýrslan heitir „Orsök og aðdragandi falls íslensku krónunnar“ og hana hefur Bjarni selt undanfarið til fjölda lífeyrissjóða og útgerðarfélaga sem mörg hver standa í málaferlum við skilanefndir bankanna um uppgjör gjaldeyrisskiptasamninga, sem mörg fyrirtæki og fjármálastofnanir gerðu til að verja sig gegn gengissveiflum. Sú deilda snýst í raun um virði samninganna en skilanefndirnar miða virði þeirra við gengið þegar bankarnir féllu, en það þykir viðsemjendum óviðunandi.

Og það eru miklar fjárhæðir í spilinu. Í tilfellum lífeyrissjóðanna er skuldin við skilanefndirnar talin vera 100 milljarðar króna.

Bankarnir unnu gegn þeim vörnum sem þeir seldu viðskiptavinum
Ein af meginröksemdum lífeyrissjóðanna og útgerðarfélaganna gegn því að greiða samningana upp á umræddu gengi hefur verið sú að sömu bankar og seldu þeim varnir hafiverið í stórfelldri stöðutöku gegn krónunni á sama tíma. Í skýrslu Bjarna Kristjánssonar er fjallað um þessa stöðutöku og er það niðurstaða hans að svo hafi verið. Bankarnir hafi unnið gegn þeim vörnum sem þeir seldu viðskiptavinum sínum.

Eins og þekkt ert voru bankarnir umsvifamiklir í gjaldeyriskaupum enda var það gert með fullu leyfi Seðlabanka Íslands og voru gjaldeyriskaupin talin liður í eðlilegum vörnum þeirra, þar sem stór hluti eigna var í erlendri mynt.

Bjarni telur að bankarnir hafi gengið lengra í kaupum á gjaldeyri en góðu hófi gegndi. Seðlabankinn hefði átt og hefði vel getað komið í veg fyrir hversu langt þeir gengu í þeim efnum. Kaupþing er sérstaklega nefnt til sögunnar í skýrslu Bjarna sem Kastljós fjallaði um í kvöld.

Stöðutaka bankanna fjandsamleg gegn landi og þjóð
Þar kom fram að stór hluti af hagnaði bankanna síðustu tólf mánuðina fyrir fall þeirra hafi verið hagnaður vegna stöðutöku gegn krónunni, stöðutöku sem var beinlínis fjandsamleg hagsmunum lands og þjóðar að mati Bjarna. Hann segir það í besta falli misskilning að erlendir vogunarsjóðir hafi átt stóran þátt í falli krónunnar um mitt ár 2008 en í versta falli afvegaleiðandi umræða til þess eins að „slá ryki í augu almennings.“
Stjórnendur og eigendur íslensku bankanna sem áttu að bera siðferðislega ábyrgð á gjaldmiðlunum hafi ekki bara vanrækt þá skyldu sína heldur unnið gegn honum.

Seðlabankinn fær falleinkunn
Kom fram að í skýrslunni fái Seðlabanki Íslands og stjórn hans falleinkunn fyrir að „hafa ekki haft nokkurt eftirlit með þessum gjörningum bankanna, hann hafi þvert á móti rýmkað reglur um kaup á gjaldeyri, þegar eðlilegra hefði verið að þrengja reglurnar,“ að mati Bjarna sem telur Seðlabankann hafa átt að kaupa mun meira af gjaldeyri en hann gerði til að standast ágjöf á krónuna.

Alvarlegustu atriði skýrslunnar eru merki sem Bjarni telur að megi finna um að bankar hafi með kerfisbundnum hætti keypt gjaldeyri og þannig aukið hagnað við ársfjórðungsuppgjör sín og þar með blekkt markaðinn. Bjarni vill þó ekki ganga svo langt að fullyrða að þetta flokkist undir markaðsmisnotkun en segir að rannsaka þurfi viðskiptin, sérstaklega hjá Kaupþingi sem hafi verið umsvifamesti bankinn í gjaldeyriskaupum og beri þar með ábyrgð á falli krónunnar ásamt hinum bönkunum.

„Má rekja um 60-82% af hruni krónunnar beint til uppkaupa bankanna á gjaldeyri,“ segir í skýrslunni sem Kastljós hefur undir höndum.

Tók bankana þúsund daga að keyra krónuna og þjóðina í kaf
Tiltekin viðskipti með gjaldeyri eru rædd í skýrslunni og hvernig þau hafi farið fram úr þeim vörnum sem eðlilegar gátu talist og miðuðust við hlutfall af eigin fé bankanna, eða 60-70%

Bankarnir hafi náð að kaupa upp allt sitt eigið fé í gjaldeyri og meira. Um mitt ár 2008 hafi heildareigið fé bankanna þriggja verið 839 milljarða k´rona en skortstöður þeirra á krónunni á sama tíma 883 milljarðar. Þá voru þeir samtals komnir töluvert umfram eigið fé sitt í kaupum sínum eða sem nam 105% af eigin fé segir skýrsluhöfundur.

Seðlabankinn hafi tekist á við krísuna sem upp kom hér árið 2006 með því að rýmka enn frekar heimildir bankanna til að kaupa gjaldeyri.

„Með undanþágum leyfi hann bönkunum að kaupa gjaldeyri í stórum stíl. Tók það aðeins um 1000 daga fyrir bankana að keyra krónuna og landið í heild sinni í kaf,“ segir í skýrslunni samkvæmt Kastljósinu.

Fram er tekið að Seðlabanki Bandaríkjanna myndi aldrei undir neinum kringumstæðum leyfa þvílíka sölu á dollurum. „Enda brjálæði í samhengi við eðlilegar tölur í hvaða hagkerfi sem er.“

Bankarnir eiga stærstan þátt í veikingunni með leyfi Seðlabankans
Fram kom að Bjarni fjallar um persónuleg samskipti sín við starfsmenn Seðlabankans á tímum sínum sem viðskiptavaki á millibankamarkaði með gjaldeyri hjá Landsbankanum um tólf ára skeið. Hann hafi ítrekað reynt að bjóða Seðlabankanum gjaldeyri til kaups á gjafaverði, eitthvað sem hann taldi að sér bæri skylda til að gera, en svar Seðlabankans hafi alltaf verið á eina leið. Farðu með þetta á markaðinn. Bjarni fullyrðir að með þessu hafi Seðlabankinn misskilið hlutverk sitt með alvarlegum afleiðingum.

„Í raun voru það viðskiptabankarnir sem áttu stærsta einstaka þátt í veikingu krónunnar með leyfi Seðlabankans,“ er haft eftir Bjarna í skýrslunni. Hann telur pólitískar ráðningar í efstu lög Seðlabankans hafa valdið því að svo fór sem fór. Sérpólitískir hagsmunir hafi ráðið fremur en faglegt mat.

Á mörkum þess löglega
Bjarni segir gjaldeyriskaupin hafa verið á mörkum þess löglega með tilliti til markaðsmisnotkunar. Tekur hann viðskipti Kaupþings í aðdraganda árshlutauppgjörs bankans í fjögur skipti á árunum 2006-2007 sem gætu verið til marks um fegraða stöðu bankans með stöðutöku. Kaupþing uppfylli öll skilyrði.

-Upphæðir hafi verið í hærri kantinum.
-Töluverð veiking á krónunni þessa fimm daga.
-Óeðlilega hátt hlutfall af heildar nettókaupum Kaupþings yfir ársfjórðunginn gerðist á þessum fimm dögum.

Það hafi verið í mesta falli óeðlilegt að 41,5% af nettó kaupum bankans yfir 3 mánaða tímabil skuli hafa gerst á fimm síðustu dögum tímabilsins. Línulega ætti þetta hlutfall að vera um 8%.

Greint var frá þessu í Kastljósinu í kvöld en þáttinn má nálgast hér.