Sérfræðingar DV telja nauðsynlegt að gera róttækar breytingar strax á íslensku réttarvörslukerfi. Áhugaleysi stjórnmálamanna er til skammar, að þeirra mati, og vitundarvakning þeirra sé nauðsynleg til að koma í veg fyrir að fangar valdi sjálfum sér og öðrum tjóni.

Staða fangelsismála hérlendis er algjörlega óviðunandi þar sem réttarvörslukerfið hefur ekki verið í takt við breytt íslenskt samfélag. Þetta er mat þeirra sérfræðinga sem DV ræddi við um fangelsismál og afplánun hér á landi.

Hundruð einstaklinga bíða eftir plássi í fangelsum landsins til að afplána dóma sína. Föngum hefur fjölgað margfalt á undanförnum árum og dómar hafa verið að lengjast svo að fangelsin hafa ekki undan. Þá hefur fjöldi útlendinga einnig margfaldast þannig að nú eru að jafnaði tugir erlendra ríkisborgara í fangelsi dag hvern. Sérfræðingar DV telja afar brýnt að tekið sé á húsnæðisvanda fangelsanna hið fyrsta ásamt því að opin úrræði séu aukin.

Þrír starfsmenn eru í fullu starfi hjá Fangelsismálastofnun, tveir sálfræðingar og einn félagsráðgjafi, til að sinna sálfræðilegri meðferð fanga í fangelsum landsins. Þeirra hlutverk er að sinna þeim tæplega hundrað og sextíu föngum sem að meðaltali sæta refsivist dag hvern í fangelsunum. Sérfræðingarnir eru með fasta viðtalstíma einu sinni í viku en þess utan aðstoða fangaverðir, heilbrigðisstarfsmenn, prestur, og áfengis- og vímuefnaráðgjafar fanga við að koma undir sig fótunum.

Helgi Gunnlaugsson, prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands, segir starfsfólk fangelsanna hafa unnið gott starf miðað við afar þröngan kost. „Á síðustu árum höfum við virkilega hugað betur að innihaldi afplánunar og skilningur okkar á því hefur aukist mikið. Það er aftur á móti ótækt fyrir samfélagið hversu margir þurfa að bíða afplánunar. Við erum aftarlega á merinni og þurfum að mæta því. Aukið fangapláss, opin úrræði, rafrænt eftirlit og samfélagsþjónusta er það sem huga þarf að hið allra fyrsta,“ segir Helgi.