Þau sleppa með arðinn

Á árunum fyrir íslenska efnahagshrunið árið 2008 voru greiddar út gríðarlega fjárhæðir í arð til hluthafa fjármálafyrirtækja og eignarhaldsfélaga. Í sumum tilfellum námu arðgreiðslurnar milljörðum króna á einstökum árum á meðan þær hlupu á tugum til hundraða milljóna króna í öðrum tilfellum. Flest þessara fyrirtækja eru gjaldþrota í dag, eru í fjárhagslegri endurskipulagningu eða eru í eigu nýrra aðila.

Arðgreiðslurnar voru að minnsta kosti að hluta til byggðar á því uppblásna hlutabréfaverði á fyrirtækjum og eignarhaldsfélögum sem einkenndi íslenskt atvinnulíf á þessum árum. Einstök viðskipti með hlutabréf í fyrirtækjum, eins og til dæmis Sterling-flugfélagið danska, byggðu á því að hlutabréfin í fyrirtækinu voru seld á miklu hærra verði á milli samverkamanna í viðskiptum en raunverulegt verðmæti þeirra var. Fjármálastofnanir fjármögnuðu svo þessi fyrirtækjakaup með lánum frá erlendum bönkum sem voru miklu hærri en raunverulegt verðmæti þessara fyrirtækja. Á meðan fjármálafyrirtækin og eignarhaldsfélögin gátu staðið í skilum með einhverju móti voru engin vandamál og svo virtist sem viðskiptamódelið gengi fullkomlega upp. Fjármálafyrirtæki og stór eignarhaldsfélög gátu sýnt methagnað sem að mestu var fjármagnaður með lánsfé en ekki með raunverulegri verðmætasköpun vegna framleiðslu eða ábatasams rekstrar.

En þó fyrirtækin sem arðgreiðslurnar komu frá hafi lent í erfiðleikum og farið á hliðina halda þeir einstaklingar eftir þeim arðgreiðslum sem þeir fengu á þessum árum.

Arðurinn var raunverulegur

Fyrirtækin féllu því þegar íslenska efnahagsbólan sprakk með látum árið 2008 en argreiðslurnar sem eigendur fjármálafyrirtækjanna og eignarhaldsfélaganna, sem og bankastarfsmennirnir, fengu vegna þessa meinta góðæris sem hér ríkti safna hugsanlega í einhverjum tilfellum ennþá vöxtum á bankareikningum viðkomandi aðila. Í einhverjum tilfellum má ætla að viðkomandi einstaklingar sem fengu arðinn séu tryggðir fjárhagslega um ókomin ár vegna þessa.

Meðal hæstu arðgreiðslnanna til einstaklinga á árunum fyrir íslenska efnahagshrunið má nefna þriggja milljarða arð sem eignarhaldsfélag Hannesar Smárasonar í Hollandi, Oddaflug B.V., fékk vegna rekstrarársins 2006 hjá FL Group. Þá var hagnaður FL Group sagður hafa verið 44,6 milljarðar króna og voru 15 milljarðar greiddir út í formi arðs til hluthafanna.

Öfugt við margt annað sem einkenndi íslenska góðærið, meðal annars verðmat á mörgum fyrirtækjum og þar af leiðandi hlutabréfaverð í landinu almennt séð, þá voru þessar arðgreiðslur raunverulegar. Um var að ræða beinharða peninga sem skiptu um hendur og runnu til hluthafa þessara fyrirtækja. Hannes fékk því þessa milljarða og gæti allt eins átt þá enn á reikningum sínum. Til að setja upphæðina sem Hannes fékk í samhengi má geta þess að í fjárlögum ársins 2011 er reiknað með 2.962 milljónum króna til að reka Ríkisútvarpið. Arðgreiðslan til Hannesar var því hærri en sem nemur áætluðu fjárframlagi frá ríkinu til reksturs Ríkisútvarpsins.

Hæstar voru þessar arðgreiðslur út úr fyrirtækjunum á árunum 2006 og 2007 þegar hlutabréfaverð í íslenskum fyrirtækjum og íslenska krónan fóru í hæstu hæðir.

Bankarnir stórtækir í arðgreiðslum

Hæsta arðgreiðslan út úr íslensku viðskiptabönkunum á árunum fyrir hrunið kom úr Kaupþingi árið 2007 en þá var greiddur út tæplega 15 milljarða arður, 14,8 milljarðar, til hluthafa félagsins. Stærsti hluthafi Kaupþings á þessum tíma var Exista. Stærsti hluthafi Existu var eignarhaldsfélagið Bakkabræður Holding B.V. í Hollandi. Eigendur hollenska félagsins, Lýður og Ágúst Guðmundssynir, fengu því um 1,5 milljarð króna vegna eignarhlutar síns í Kaupþingi á þessu ári. Ólafur Ólafsson fékk sömu upphæð vegna 10 prósenta eignarhlutar síns í Kaupþingi í gegnum Eglu Invest B.V. í Hollandi. Árið áður fengu Bakkavararbræður og Ólafur samtals 2 milljarða króna í arð vegna rekstrarársins 2006 út af eignarhlutum sínum í Kaupþingi. Þá skilaði Kaupþing 85,3 milljarða króna hagnaði og greiddi 10,4 milljarða arð til hluthafa bankans.

Til að setja arðgreiðslurnar út úr bankanum í samhengi má geta þess að ríkissjóður mun leggja stærsta vinnustað landsins, Landspítala-háskólasjúkrahúsi, til tæpa 33 milljarða króna vegna reksturs spítalans í ár. Arðgreiðslurnar frá Kaupþingi á þessum tveimur árum hefðu því farið langleiðina í að dekka kostnað ríkisins af rekstri spítalans í ár.

Arðgreiðslur úr hinum bönkunum voru nokkru lægri enda var Kaupþing stærsti banki landsins. Þannig greiddi Glitnir 9,4 milljarða króna í arð til hluthafa sinna árið 2006 eftir að hafa skilað hagnaði upp á rúma 38 milljarða króna. Árið eftir, 2007, skilaði bankinn 27,7 milljarða króna hagnaði og var arðurinn til hluthafanna 5,5 milljarðar. Tvö hollensk félög í eigu FL Group sem áttu stóra hluti í bankanum á þessum árum fengu samtals tæpa 4 milljarða króna í arð á þessum tveimur árum út af hagnaði Glitnis. Hannes Smárason og Jón Ásgeir Jóhannesson voru ráðandi í FL Group á þessum tíma.

Samson, eignarhaldsfélag Björgólfsfeðga, sem var ráðandi hluthafi í Landsbanka Íslands fékk rúmlega þriggja milljarða króna arðgreiðslur út úr Landsbankanum á árunum 2006 og 2007. Á þessum tveimur árum voru heildararðgreiðslurnar út úr Landsbankanum til hluthafa bankans rúmlega 7,5 milljarðar króna. Björgólfur Thor Björgólfsson tók einnig himinháan arð út úr Straumi á þessum árum. Arðgreiðslan út úr Straumi árið 2006 var til að mynda hærri en arðgreiðslan út úr Landsbanka Íslands bæði árin 2006 og 2007 eða 7,8 milljarðar króna.

Samtals 71 milljarður

Samtals námu arðgreiðslur stóru viðskiptabankanna þriggja um 71 milljarði króna á árunum 2004 til 2007. Í einhverjum tilfellum urðu arðgreiðslurnar eftir inni í eignarhaldsfélögunum sem héldu utan um hlutabréf hluthafanna í fyrirtækjunum – til að mynda hjá Samson þar sem eigendurnir tóku sér um einn milljarð króna af þeim rúmlega fjórum sem runnu frá Landsbankanum til félagsins – og voru notaðar með einum eða öðrum hætti í rekstur þeirra. Í flestum tilfellum má þó ætla að arðurinn hafi verið tekinn út úr eignarhaldsfélögunum sem áttu hlutabréfin.

Erfitt er hins vegar að ganga úr skugga um hvort arðurinn hafi runnið til eigenda félaganna sem áttu hlutabréfin þar sem þessi félög voru að mestu skráð erlendis. Þetta átti til dæmis við um stærstu hluthafa Glitnis og Kaupþings á þessum árum en eignarhaldsfélögin sem áttu bréfin í þeim voru skráð í Hollandi.

Starfsmenn fengu 1.200 milljónir

Starfsmenn sumra bankanna fengu einnig greiddan arð af hlutabréfaeign sinni í þeim þrátt fyrir að þeir hefðu aldrei greitt fyrir hlutabréfin. Bréfin voru fjármögnuð með lánum frá bönkunum til starfsmannanna, eins og frægt er orðið bæði í Glitni og Kaupþingi.

Í tilfelli lánanna til starfsmanna Glitnis, sem veitt voru árið 2008, hafa fjórir milljarðar króna verið afskrifaðar vegna þeirra hjá arftaka Glitnis, Íslandsbanka. Starfsmennirnir sem fengu lánin þurfa ekki að greiða þau til baka að neinu leyti. Þeir starfsmenn Glitnis sem fengu þessi lán, meðal annars Jóhannes Baldursson og Magnús Pálmi Örnólfsson, fengu ekki greiddan neinn arð af hlutabréfaeign sinni í bankanum, svo vitað sé.

Öfugt við starfsmenn Glitnis fengu starfsmenn Kaupþings aftur á móti samtals greiddan nærri 1.200 milljóna króna arð út úr bankanum á árunum 2006 og 2007, samkvæmt útreikningum DV miðað hlutabréfaeign starfsmanna bankans árið 2006. Hæstu arðgreiðslurnar fengu Sigurður Einarsson, stjórnarformaður bankans, og Hreiðar Már Sigurðsson, forstjóri hans, en sá fyrrnefndi fékk nærri 240 milljónir króna í arð á þessum tíma á meðan sá síðarnefndi fékk 185 milljónir. Af öðrum starfsmönnum Kaupþings má einnig geta þess að Magnús Guðmundsson, forstjóri Kaupþings í Lúxemborg, fékk rúmlega 120 milljóna króna arð af hlutabréfum sínum í bankanum og Kristján Arason fékk nærri 50 milljónir króna.

Geta ekki sótt arðinn

Þessir starfsmenn halda allir eftir þeim arði sem þeir fengu af hlutabréfunum í Kaupþingi sem þeir höfðu þó ekki borgað fyrir. Engin úrræði eru til sem gætu gert slitastjórn Kaupþings kleift að sækja þessar arðgreiðslur til þeirra starfsmanna sem fengu þær á þessum árum. Í þeim tilfellum þar sem engar persónulegar ábyrgðir eru fyrir hendi fyrir lánunum til starfsmannanna og slitastjórn Kaupþings þarf að afskrifa lánin að fullu halda starfsmennirnir því eftir arðinum af þessari fjárfestingu þrátt fyrir allt. Þetta á til dæmis við um Kristján Arason og einnig líklega Hreiðar Má Sigurðsson og Sigurð Einarsson. Í þeim tilfellum þar sem persónulegar ábyrgðir voru fyrir hendi, eða starfsmennirnir sjálfir skráðir fyrir lánunum, má líta svo á að minnsta kosti hluti arðgreiðslnanna verði notaður til að greiða niður hluta skuldanna við Kaupþing.

Arður úr ofmetnum félögum

Arðgreiðslurnar úr íslensku bönkunum og stórum eignarhaldsfélögum til hluthafa þeirra voru þó vitanlega bara hluti af þeim arðgreiðslum sem greiddar voru út úr fyrirtækjum og félögum til íslenskra fjárfesta á árunum fyrir efnahagshrunið. Minni og óþekktari fyrirtæki og félög og hluthafar þeirra nutu einnig góðs af eignabólunni.

Eitt af vandamálunum við þessar arðgreiðslur er að þær byggðu á ofmati á eignum og stöðu þeirra fyrirtækja sem um ræddi. Þetta ofmat á eignasöfnum fyrirtækjanna og þar með virði þeirra byggði að einhverju leyti meðal annars á því að í einhverjum tilfellum ofmátu eigendur þeirra félögin vísvitandi þegar þau voru seld. Ein af ástæðunum fyrir því af hverju hægt var að selja fyrirtækin á uppsprengdu verði var sú í einhverjum tilfellum að þau gengu kaupum og sölum á milli manna sem voru viðskiptafélagar. Sambönd þessara manna við tiltekin fjármálafyrirtæki, og jafnvel eignarhald þeirra á þeim, gerði þeim svo kleift að hafa nær óheftan aðgang að því lánsfé sem bankarnir höfðu fengið frá erlendum fjármálafyrirtækjum og sem íslensku bankarnir þurftu að koma í umferð hér á landi. Því var hægt að fjármagna kaup á fyrirtækjum sem voru verðmetin allt of hátt með lánum frá þessum bankastofnunum.

Gott dæmi um þetta eru Northern Travel Holding-viðskiptin en í tölvupóstum sem Viðskiptablaðið hefur sagt frá kemur fram að helstu stjórnendur og eigendur FL Group, Hannes Smárason, Jón Ásgeir Jóhannesson og Pálmi Haraldsson, ofmátu þær eignir vísvitandi sem settar voru inn í eignarhaldsfélagið Northern Travel Holding árið 2008 en viðskiptin áttu sér stað á milli hluthafa FL Group.

Um þessi viðskipti sagði Pálmi Haraldsson í viðtali við DV fyrr á árinu að hann teldi að þau stæðust ekki skoðun: „Ég hefði betur sleppt því að taka þátt í þessu. Og ég skal vera fyrsti maðurinn til að viðurkenna það, af því að þú ert að tala um snúninga og annað slíkt, að það er ekkert sem stenst skoðun í því máli siðferðilega séð. Þeir stuðlar sem voru notaðir þegar fyrirtækin voru verðmetin og keypt þarna inn voru út úr kortinu: Þau voru seld þarna inn á alltof háu verði.“

Northern Travel Holding viðskiptin eru bara eitt dæmið um slík viðskipti þar sem eignirnar sem voru seldar voru ofmetnar til muna.

Arðurinn sem var greiddur út úr þessum félögum til hluthafanna byggði á þessu ofmati eigna og gerði það að verkum að arðgreiðslurnar voru hærri en ella jafnvel þó engin innistæða væri fyrir þeim. Ef fyrirtæki A seldi fyrirtæki B eign C á yfirverði varð til hagnaður hjá A sem nýst gat til þess að greiða hluthöfum félagsins arð í samanburði við þennan gróða. Ef fyrirtæki B seldi eign C svo áfram fyrir enn hærra varð aftur til hagnaður fyrir hluthafa þess félags sem gátu greitt sér hlut af honum í arð. Sami bankinn fjármagnaði svo hugsanlega yfirtökurnar tvær og stendur uppi með tapið þegar ljóst er að raunverulegt verðmæti eignar C stendur hvergi nærri undir þeirri fjárhæð sem fyrirtækið var keypt á. Kaupendur og seljendur hlutabréfanna hafa kannski hins vegar tekið út himinháan arð af fjárfestingu sinni áður en bankinn sem fjármagnaði viðskiptin þarf að afskrifa kröfur sínar vegna þeirra að hluta til.

Ofmetið eigið fé

Í tilfelli starfsmannalánanna í Kaupþingi og Glitni voru milljarða króna lánin til starfsmanna bókfærð sem eign bankans og fölsuðu því í reynd eigna- og eiginfjárstöðu fyrirtækjanna sem þeim nam. Þetta var gert vegna þess að gert var ráð fyrir því að bankarnir héldu velli og hlutabréfaverð í þeim héldi áfram að hækka. Engir peningar skiptu hins vegar um hendur í viðskiptunum heldur seldi bankinn starfsmönnunum hlutabréfin á tilteknu gengi og bókfærði kaupverðið svo sem skuld við bankann og þar með eign hans. Í tilfelli Kaupþings fengu starfsmennirnir svo arð af þessari hlutabréfaeign sem þeir höfðu í reynd aldrei greitt fyrir og munu aldrei greiða neitt fyrir í flestum tilfellum. Lánin, sem fölsuðu eigið fé bankans, verða svo afskrifuð en þeir fá að halda arðinum vegna þess að ekki er hægt að ná honum til baka með lögformlegum hætti.

Myndin sem birtist þegar fjallað er um arðgreiðslur út úr íslenskum fyrirtækjum og eignarhaldsfélögum með þessum hætti er því sú að arðurinn hafi byggt á eignamati sem stóðst enga skoðun og var í mörgum tilfellum falsað. Frá því bankakerfið á Íslandi féll haustið 2008 hefur komið í ljós hversu miklar blekkingar voru stundaðar í íslensku viðskiptalífi að þessu leyti. Góðærið – hátt gengi krónunnar, mikill kaupmáttur, hátt hlutabréfaverð og gott aðgengi að erlendu lánsfé – var í reynd byggt á sandi og þar með nær allt sem af því leiddi. Ein af afleiðingum þessa ofmats var vitanlega arðgreiðslur sem runnu út úr fyrirtækjunum sem voru ofmetin til muna í þessu góðæri. Öfugt við góðærið sjálft voru þessar arðgreiðslur hins vegar raunverulegar því um var að ræða peninga sem fóru til hluthafa þessara fyrirtækja þó hagnaðartölur og staða þeirra hafi í reynd verið ofmetin.

Þó nú fari fram almennt uppgjör á Íslandi við þennan góðæristíma þar sem leitast er við að leiðrétta ýmislegt sem þá átti sér stað og kalla menn til ábyrgðar fyrir brot sín þá virðist sem ekki sé nokkur leið til að leiðrétta þessar arðgreiðslur út úr íslensku góðærisfyrirtækjunum. Íslensku athafna- og bankamennirnir sleppa því sennilega ekki við allt – rannsóknir sérstaks saksóknara eru byrjaðar að leiða það í ljós – en þeir sleppa með arðinn sem þeir tóku út úr góðærinu.