Fórnar öllu fyrir landið

Ómar Ragnarsson verður sjötugur á árinu og fangar um leið 50 ára skemmtanaafmæli. Hann ætlar að tileinka árið skemmtikraftinum en ýta til hliðar „hinum vitleysingunum“ en Ómar segir starfsferil sinn spanna tíu mismunandi menn. Ómar er með einar átta heimildarmyndir í vinnslu tengdar náttúrunni og hefur vegna þeirra steypt sér í miklar skuldir. Verst þykir honum að leggja þær byrðar á eiginkonu sína til 49 ára. Þessi ótrúlegi fréttahaukur sagði Ásgeiri Jónssyni sögu sína og frá nokkrum af þeim skiptum sem hann hefur lent í lífsháska á löngum ferli.

„Best líður mér með frúna mér við hægri hönd og hina frúna mér við vinstri hönd,“ segir Ómar Ragnarsson og hlær. Þar á hann fyrst við eiginkonu sína, Helgu Jóhannsdóttur, og svo flugvélina sína góðu sem ber einkennisstafina TF-FRU. Ómar hefur verið landsþekktur í hálfa öld. Hann verður sjötugur á árinu og um leið heldur hann upp á 50 ára skemmtanaafmæli, sem var í fyrra.

Ómar er með einar níu heimildarmyndir í gangi sem flestar tengjast náttúruvernd á Íslandi. Hann hefur lagt allt sitt í kvikmyndagerðina og vegna þess á hann við mikla fjárhagserfiðleika að stríða. Vildi hann gjarna að eiginkona hans, sem hefur reynst honum svo vel á lífsleiðinni, þyrfti ekki að gjalda þess. Ómar gerir hvað hann getur til þess að ná endum saman, þau hjónin búa í 70 fermetra íbúð og hann keyrir um á minnsta og ódýrasta bíl landsins.

Á litríkum ferli sínum hefur Ómar lent í ýmsum hremmingum þar sem hann hefur oftar en einu sinni verið heppinn að komast lífs af. Þessi ótrúlegi fréttahaukur er alltaf með búnaðinn kláran til að bregðast við þegar eitthvað markvert gerist og segir hann eldgosið í Eyjafjallajökli bestu landkynningu Íslands fyrr og síðar.

Mennirnir tíu

Fáir ef einhverjir hafa komið víðar við en Ómar á löngum ferli. Aðspurður telur hann að ómögulegt væri að gera heimildarmynd um hann og ævistarf hans. Ástæðuna segir hann vera að það væri eins og að gera heimildarmynd um tíu menn í einu.

„Það er ekki hægt. Af því að þetta er svo lítið samfélag og lítið til af peningum og þú hefur ekki efni á því að búa til mynd um tíu menn í einu. Hver ferill fyrir sig er bara þannig. Ef ég hefði bara verið sjónvarpsmaður væri hægt að taka það. En ég hef bara gert svo margt og þetta er svo flókið. Svo vil ég líka frekar gera heimildarmyndir um aðra en að gerð sé mynd um mig.“

En hverjir eru þessir tíu mismunandi menn sem Ómar talar um? „Þeir eru til dæmis fréttamaðurinn, dagskrárgerðar- og kvikmyndagerðarmaðurinn, leikarinn, tónskáldið og tónlistarmaðurinn, ljóða- og textahöfundurinn, umhverfis- og náttúruverndarmaðurinn, rithöfundurinn, stjórnmálamaðurinn og bifreiðaíþróttamaðurinn,“ en Ómar er fjórfaldur Íslandsmeistari í rallakstri.

Alltaf á hlaupum

Líkt og fyrr sagði heldur Ómar bæði upp á skemmtanaafmæli sem og stórafmæli á árinu. Ómar hefur í 50 ár skemmt Íslendingum um allt land og er brautryðjandi á ýmsum sviðum. Hann áætlar að um 2.000 lög og textar séu til eftir hann. Ómar er einnig frumkvöðull í uppistandi hér á landi en hann var einn sá allra fyrsti til að tileinka sér það form.

„Ég var strax kominn með uppistand í götunni bara tíu ára,“ en Ómar ólst upp í Rauðarárholti í Reykjavík og þykir honum enn í dag mjög vænt um það hverfi. „Það var um þúsund manna byggð og var meira eins og þorp úti á landi en hverfi í Reykjavík.“ Þótt Ómar hafi snemma verið byrjaður að skemmta öðru fólki segist hann sjálfur hafa verið rólegt barn. „Ég var afskaplega rólegt barn og slóst aldrei við neinn. Ef ég fór í heimsókn með mömmu þá gat hún bara sett mig á stól og þar sat ég sáttur. Ég var nú samt uppátækjasamur og þeir sem þekktu mig þá sáu mig ekki nema hlaupandi og síðar hjólandi.“

Sérkennilegur rauðhaus

Ómar var aðeins 18 ára þegar hann sló í gegn og strax ári síðar hafði hann skemmt um allt land. „Ég var orðinn þjóðþekktur í fjórða bekk,“ segir Ómar en hann var þá í Menntaskólanum í Reykjavík. „Sumarið 1959 fór ég um allt land og skemmti á öllum héraðsmótum sjálfstæðismanna. Ég var þegar búinn að skemmta um alla Reykjavík. Ég hóf ferilinn á áramótum 1958-59 og landið var klárað upp í september.“ Það var hægara sagt en gert að ferðast hringinn í kringum landið á þeim tíma enda hvorki samgöngur né fararkostir í líkingu við það sem þekkist í dag.

Ómar segir ferska nálgun sína og stíl hafa gert það að verkum að hann sló í gegn. „Þetta var algjörlega nýr stíll. Ég var fyrsti skemmtikrafturinn sem samdi allt sitt efni sjálfur og var sá fyrsti sem var með blöndu af uppistandi, eftirhermum og gamanvísum. Þeir sem á undan komu sungu gamanvísur og hermdu eftir en enginn var með þetta þrennt. Ég notaði líka nýjustu rokklögin, vinsælustu lögin og fór út úr því lagavali sem hafði verið þá.“

Ómar tók líka pólitíkina fyrir strax í upphafi. „Mitt fyrsta prógramm var með mjög eitruðum pillubrag og hét Bjargráðin. Ég get sungið það enn í dag bara með því að breyta nöfnum. Það er allt eins og var þá.“

Að mati Ómars var það mest þörfin fyrir eitthvað nýtt sem kom honum á framfæri. „Danska revíuhefðin var að deyja út og það þurfti einhverja nýjung. Ég kom með hana. Ég var líka svo ungur miðað við alla aðra sem voru í þessu. Bara 18 ára, sérkennilegur, burstaklipptur rauðhaus.“

Enginn oftar um landið

Þar með var Ómar kominn á fullt í skemmtanabransanum og næstu tíu árin var hann alfarið í þeim geira. „Jafnvel þótt ég hafi farið í lagadeildina í Háskólanum þá kláraði ég hana aldrei. Ég var kominn á fullt strax í að leika og skrifa texta. Líka fyrir aðra.“

Ómar segir að hann, ásamt Ragnari Bjarnasyni, hafi breytt skemmtanahefð á Íslandi með Sumargleðinni sálugu. „Við breyttum héraðsmótahefðinni úr því sem hún hafði verið í Sumargleðina. Eða í héraðsmót án stjórnmálamanna.“

Ómar hefur ferðast um land allt til að skemmta í hálfa öld en í 14 ár um landið með skipulögðum hætti á héraðsmótum og í Sumargleðinni. „Þegar því lauk hafði ég farið 22 slíka túra um landið. Bætti svo við einum árið 1994 en hann var á öðrum forsendum. Ég held að enginn annar hafi farið jafnoft um landið skipulega á svona stórskemmtunum.

Sumargleðin hélt sennilega á bilinu 5-600 skemmtanir sem voru allur pakkinn og líka dansleikur. Vissulega hefur Bubbi Morthens ferðast mikið um landið en það eru annars konar skemmtanir. Það eru tónleikar en ekki allur þessi pakki sem Sumargleðin var. Kabarett og ball.“

Sumargleðin stóð allt til ársins 1986 en Ómar segir að breyttar þjóðfélagsaðstæður hafi orðið hennar banabiti. „Aðallega voru það bættar samgöngur og myndbandabyltingin. Fólk var líka farið að fara mikið til sólarlanda.“

Trúlofuð eftir mánuð

Það var líka á þessum árum sem Ómar kynntist ástinni í lífi sínu, Helgu Jóhannsdóttur. „Ég kynntist konunni minni 14. febrúar 1961. Við trúlofuðumst 14. mars 1961.“ Aðeins mánuði eftir að Ómar og Helga höfðu kynnst voru þau trúlofuð og gengu þau svo í það heilaga stuttu síðar. „Við héldum upp á 14. febrúar áratugum saman án þess að vita að það væri Valentínusardagurinn. Þannig að við vorum langt á undan öllum með þetta,“ segir hann og hlær.

„Við giftum okkur í kyrrþey árið 1961 en árið 2007, þegar góðærisbólan var sem stærst, var athugað hvort við vildum vera í brúðkaupsþætti á Skjá einum. Þar áttum við að segja frá brúðkaupinu okkar en þegar það kom í ljós að það hefði ekki verið nein veisla, neinar gjafir og engir skemmtikraftar var það auðvitað ekki nógu merkilegt. Einhver sagði mér nú að flest ef ekki öll þau hjón sem voru gefin saman í þáttunum séu í dag skilin. En við erum enn þá saman eftir 49 ár.“

Ómar og Helga eiga sjö börn. „21. barnabarnið er á leiðinni. Þetta var og er konan í mínu lífi. Ég er afskaplega þakklátur fyrir að hafa kynnst henni.“

Óvænt í fréttir

Mikil tímamót urðu á starfsferli Ómars árið 1969 þó svo að hann hafi haldið áfram að skemmta og geri enn. Þá gerðist hann óvænt íþróttafréttamaður á RÚV og kom það mörgum spánskt fyrir sjónir. „Þá veiktist Sigurður Sigurðsson, íþróttafréttamaður Sjónvarpsins, og það fannst enginn sem gat hlaupið strax í starfið. Fréttastjórinn sem var presturinn minn þekkti mig vel og réð mig. Það fannst mörgum fáránlegt en hann sagði: „Fyrst hann getur spunnið upp úr sér heilu íþróttalýsingarnar með því að herma eftir Sigurði Sigurðssyni og hefur ekki neitt fyrir framan sig þá hlýtur maðurinn að geta gert það þegar hann sér leikinn í alvörunni.“

Ekki leið á löngu þar til Ómar var farinn að vinna í fréttum líka. „Ég var íþróttafréttamaður í sex ár en ég var ekki búinn að vera þar í nema eitt ár þegar ég var tekinn yfir í fréttir líka. Ég gerði svo fyrsta prógrammið mitt fyrir Sjónvarpið 1971 og síðan þá hefur hvert rekið annað.“

Frá þeim tíma var Ómar einn af mest áberandi fjölmiðlamönnum landsins. Hann hefur á löngum ferli fjallað um allt milli himins og jarðar. Ómar var til dæmis frægur fyrir þætti sína Stiklur þar sem hann hafði upp á einstökum Íslendingum eins og til dæmis Gísla á Uppsölum. En Ómar hefur verið mjög áberandi í kringum náttúruhamfarir þar sem flugmannsgeta hans, landafræðiþekking, vilji og þolinmæði hafa skilað honum einstöku myndefni sem er ekki á færi hvers sem er að ná.

Þrátt fyrir að Ómar hafi ekki verið í föstu starfi í fjölmiðlum í nokkur ár skaut hann heldur betur upp kollinum í kringum eldgosin á Fimmvörðuhálsi og svo eldgosið í Eyjafjallajökli þar sem hann hefur náð bæði ótrúlegum myndskeiðum og ljósmyndum. Ómar náði ekki bara myndefni sem rataði á sjónvarpsskjái landsmanna heldur var hann í viðtölum og tók myndir fyrir fjölda erlendra stöðva og var meðal annars í viðtali við Aljazeera-fréttastöðina sem sendir út á hundruð milljóna heimila um allan heim.

Eldgosafluggeggjari

„Ég ætlaði ekkert að eyða svona miklum tíma í þetta gos. Ég sogaðist hálfpartinn inn í að eyða svona miklum tíma með erlendum sjónvarpsstöðvum.“ Ómar segist ekki hafa tölu á öllum sjónvarpsstöðvunum sem hann aðstoðaði eða vann með í kringum gosin en hann segir verkefnið bæðið hafa verið krefjandi og skemmtilegt.

„Ég er búinn að kynnast svo mörgu erlendu sjónvarpsfólki, kvikmyndatökufólki, blaðamönnum og ljósmyndurum um áratugaskeið sem fylgdarmaður að það var haft samband við mig úr öllum áttum. Ég er búinn að fljúga með þetta fólk um landið, leiðbeina því og hjálpa því við að gera sína þætti, myndir eða jafnvel ljósmyndabækur. Þegar eldgosið byrjaði þá bara sópaðist þetta fólk upp hér.“

Eftir að hafa komið fram á svo mörgum erlendum sjónvarpsstöðvum segist Ómar hafa upplifað nokkuð sem hann þekkti ekki áður. „Núna eru erlendir ferðamenn farnir að labba upp að mér og segjast þekkja mig úr sjónvarpinu í sínu heimalandi. „Þú ert þessi eldgosafluggeggjari,“ segja þeir eða eitthvað í þá áttina.

„Where is that in the state?“

Þrátt fyrir að gosið sé nú búið segir Ómar að enn sé hingað stríður straumur af ferða-, fjölmiðla- og vísindamönnum vegna þess. „Kannski tek ég bara svona mikið eftir þessu því það er alltaf verið að hafa samband við mig. En það hefur verið hér stöðug umferð af fólki sem hefur mikil áhrif erlendis. Þetta fólk á eftir að dreifa þekkingu um land og þjóð og ekki bara um gosið.“

Ómar er harður á því að gosið sé besta mögulega landkynning sem Ísland hafi nokkru sinni fengið. „Þetta eldgos er eitthvað það besta sem gat komið fyrir landið,“ segir Ómar og tekur fram að hann meini í víðari skilningi og hann hafi að sjálfsögðu samúð með þeim sem hafi átt um sárt að binda vegna öskufalls. „Menn eiga eftir að átta sig á því seinna að þetta eldgos er það sem kom Íslandi loksins á landakortið. Leiðtogafundurinn kom og fór. Eldgosið hafði áhrif á allt mannlíf í Evrópu, Ameríku og víðar. Það vita núna allir hvar Ísland er í heiminum. Það er ekki lengur þannig að Bandaríkjamenn segi: „Where is that in the state?“ þegar maður segist vera frá Íslandi. Við höfum alveg stórkostlegt tækifæri til þess að byggja ofan á það sem allir þessir fjölmiðlamenn, ljósmyndarar, höfundar og fleiri hafa verið að gera hérna.“

Einstakt myndefni

Auk þess að hafa hjálpað erlendum aðilum í kringum gosið hefur Ómar eins og svo oft áður einbeitt sér að því að ná einstöku myndefni af náttúruhamförunum.

„Það sem heillar mig er að geta byggt á mikilli reynslu til þess að ná myndum sem annars færu forgörðum. Þess vegna hef ég nánast ekkert komið undir Eyjafjöll allan gostímann. Það eru bara aðrir í því. Sem gera það jafn vel eða jafnvel betur en ég. Ég hef einbeitt mér að því að ná myndefni af því sem enginn annar getur náð.“

Nefnir Ómar sem dæmi myndskeið af því þegar höggbylgjur þeyttust frá gígnum í gegnum öskumökkinn og gosefnin. Þannig að sjá mátti hljóðöldurnar berast í gegnum gosefnin og þeyta þeim á hljóðhraða í bogadregnum hálfhringum.

„Fólk heldur að þetta sé eitthvað voðalega tilviljunarkennt en að baki einni ljósmynd eins og birtist í Morgunblaðinu af gígnum eftir gosið er margra vikna vinna. Að finna út hvenær þú getur náð þessari ljósmyndari og þú veist að það er ekki hægt nema vera eins nálægt fjallinu og hægt er. Svo sérðu það gerast sem þú áttir von á en gast ekki treyst á. Að fjallið hreinsi sig og það endist í klukkutíma. Kominn, tekur myndina, farinn.“

Ómar segir ekkert þýða að ætla að leggja af stað frá Reykjavík þegar aðstæður sýnast réttar á vefmynd í tölvu, heldur verði maður að vera á staðnum þegar það gerist.

Þakklátur Bjarna Fel

„Allur minn ferill byggist á þessu. Þú þarft alveg gríðarlegan undirbúning hvern einasta dag. Það þýðir ekkert að sitja á rassgatinu þegar eitthvað gerist og fara þá að safna saman einhverjum búnaði, kíkja á landakort og undirbúa brottför. Ég hef alltaf kappkostað að vera með allt klárt þannig að ég geti bara hoppað upp í vél og af stað.“

Ómar segir að fréttamannsferill hans hafi verið svona frá upphafi. Því vegna landafræðiástríðu sinnar hafi hann verið tekinn úr íþróttum yfir í fréttir og sendur af stað. „Þá lá mikið við og það gafst ekki tími til að undirbúa neitt eða skoða landakort þannig að ég var bara sendur af stað. Það hefði ég nú ekki getað gert ef ég hefði ekki haft yndislegan mann til þess að leysa mig af, hann Bjarna Felixson. Bjarni er þess vegna maður sem ég ætti kannski að nefna oftar. Því ef ég hefði ekki haft hann Bjarna Fel til að hlaupa í skarðið fyrir mig þá hefðu hlutirnir kannski þróast á allt annan veg. Fyrir bæði mig og hann.“

En hvernig er tilfinningin þegar Ómar hittir naglann á höfuðið og nær þessum augnablikum á filmu? „Þá líður manni bara eins og íþróttamanni sem er búinn að æfa fyrir eitthvað í marga mánuði og sér afraksturinn. Það gerir mér líka kleift að sætta mig við öll töpin. Þessi stóru sem ég missti af.“

Ómar segist þó enn eiga erfitt með að sætta sig við að hafa misst af því sem hann segir að hefði orðið myndskeið síðustu aldar. „Ég var meira að segja búinn að undirbúa það lengi. Ég var svo óheppinn að ég átti að vera með beina útsendingu sama kvöld í Kastljósi. Ég hefði betur farið í leiðangurinn og náð þessari mynd og látið Kastljósið eiga sig.“

Atvikið sem Ómar nefnir var hápunktur síðasta þorskastríðsins. „Ég var búinn að fá lánaða flugvél sem hafði allt að 12 tíma flugþol. Ég ætlaði að fljúga út á miðin í logni sem kæmi eftir brælu. Finna togarana sem ég vissi að væru einhvers staðar við Hvalbak og hringsóla yfir þangað til varðskipið léti til skarar skríða. Í þetta sinn var það varðskipið Ægir sem ætlaði að klippa aftan úr togara, en herskipið Falmouth sigldi þá svo harkalega á Ægi að hann lagðist á hliðina. Guðmundur Kærnested lét þá setja á fulla ferð og rétta varðskipið upp sem sigldi að togara og klippti aftan úr honum vörpuna.“

Næstum því drukknaður

Á öllum þessum ferðum sínum hefur Ómar lent í ýmsum háska og nokkrum sinnum lífshættulegum. „Ég hef lent í alls konar áföllum og sumum mjög furðulegum. Svona starf gengur bara ekkert áfallalaust fyrir sig. Kannski var ég einna hættast kominn í Reykjafjarðará við Ísafjarðardjúp klukkan sex að morgni í byrjun febrúar árið 1993.“

Ómar var þá einn á ferð um nótt og ók yfir Steingrímsfjarðarheiði. „Ég var á leiðinni til Bolungarvíkur. Það hafði verið asahláka um daginn og vatnavextir áður en rauk svo upp með norðvestanátt. Heiðin lokaðist á eftir mér og það hafði snjóað ofan á svellbunka á veginum á undan mér sem ég sá ekki.“

Ómar lenti á svellinu og við það rann bíllinn af stað. Ekki nóg með það heldur var brúin yfir Reykjafjarðará fram undan. „Þá kom gömul æfing úr rallinu að góðum notum. Í stað þess að reyna að ná brúnni, fara á handriðið og steypast út í ána beygði ég bara út af og fór beint áfram alveg niður í á. Fram af skör. Þegar ég ætlaði svo að bakka upp á skörina brotnaði hún undir bílnum hægra megin og bíllinn valt á hvolf ofan í ána.“