Umdeild vatnalög frá 2006 taka ekki gildi 1. júlí eins og ráð var fyrir gert. Iðnaðarráðherra ætlar þess í stað að leggja fram nýtt frumvarp til vatnalaga sem tryggja á almannarétt yfir vatnsauðlindinni betur en eldri lög.

Í landinu gilda vatnalög frá þriðja áratug aldarinnar. Þar er með ítarlegum og margvíslegum hætti tilgreint hvað eigendum vatnsréttinda sé heimilt að gera við vatnsréttindi sín.
Vatnalög sem afgreidd voru frá Alþingi árið 2006 fjalla í sjö greinum um eignarrétt á vatni. Þar segir meðal annars að öllu jarðnæði eða fasteign, þar með talið þjóðlendu, fylgi eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur.
Í lögunum eru einnig takmarkanir á framsali vatnsréttinda. „Ríki, sveitarfélögum og fyrirtækjum, sem alfarið eru í eigu þeirra, er óheimilt að framselja beint eða óbeint og með varanlegum hætti eignarrétt að vatni sem hefur að geyma virkjanlegt afl umfram 10 megawött.“

Réttur í höndum landeigenda
Ríki og sveitarfélög geta veitt afnot að vatnsréttindum til 65 ára og unnt er að framlengja þann rétt. „Við ákvörðun um það hverjum skuli veittur afnotaréttur skal gæta jafnræðis. Þá skal gæta þess að ákvörðunin stuðli að hagkvæmri nýtingu auðlinda og fjárfestinga í mannvirkjum. Forsætisráðherra skal semja um endurgjald, leigu, fyrir afnotarétt réttinda undir yfirráðum ríkisins. Um ráðstöfun og endurgjald fyrir nýtingu réttinda í þjóðlendum fer samkvæmt ákvæðum laga þar að lútandi,“ segir orðrétt í lögunum frá 2006.
Lögin frá 2006 hafa hins vegar ekki enn tekið gildi og munu ekki taka gildi ef fram vindur sem horfir.
Katrín Júlíusdóttir iðnaðarráðherra hefur kynnt frumvarp í ríkisstjórn um afnám laganna sem eiga að taka gildi 1. júlí á þessu ári. Hafi ekki jafnframt tekist að semja ný vatnalög og afgreiða þau á þingi gilda áfram lögin frá þriðja áratug síðustu aldar um hríð. „Ég gagnrýndi vatnalögin hart á þingi árið 2006. Þau kveða í raun á um altækan séreignarrétt á hvers kyns nýtingu vatns og leigu slíkra réttinda. Almannahagsmunir eru þar fyrir borð bornir,“ segir Katrín Júlíusdóttir iðnaðarráðherra, en hún gerir ráð fyrir því að leggja fram nýtt frumvarp til vatnalaga á vorþingi.
Með því að tryggja almannahagsmuni yfir vatnsauðlindinni vill Katrín búa svo um hnútana að fyrir framsal á nýtingarrétti til lengri eða skemmri tíma komi gjald.
Jafnframt vinnu að nýjum vatnalögum er unnið að því í umhverfisráðuneytinu að innleiða vatnatilskipun Evrópusambandsins. Gert er ráð fyrir því að frumvarp, sem að þessu lýtur, verði lagt fyrir Alþingi á næstunni.
Vatnatilskipun ESB fjallar fyrst og fremst um gæði vatns og vatnsvernd. Þegar ný vatnalög voru samþykkt árið 2006 var meðal annars gagnrýnt að ekki væri samhliða gengið frá atriðum eins og vatnsvernd og eftirliti með gæðum vatns.

Hvar er málið statt?
Árni Gunnarsson, fyrrverandi þingmaður Alþýðuflokksins, ritaði grein í Morgunblaðið 24. mars síðastliðinn þar sem hann spyr í fyrirsögn hvort þjóðin sé einnig að glata vatninu.
„Sérfræðingar telja, að innan skamms tíma verði skortur á hreinu drykkjavatni eitt mesta vandamál heimsbyggðarinnar. Verðmæti drykkjavatns muni fara hratt vaxandi og það sé þegar orðið dýrmætara en olía. Einn þessara sérfræðinga hefur látið svo ummælt, að þriðja heimsstyrjöldin verði háð um vatn. Að undanförnu hafa mörg erlend fyrirtæki leitað eftir því, að fá keypt eða leigð vatnsréttindi hér á landi. Vitað er um eitt, sem hefur gert samning um leigu á notkunarrétti vatns til 90 ára. Slíkur samningur er auðvitað fáheyrður og í eðli sínu fáránlegur,“ segir Árni í greininni.

Margt í pípunum
Fyrir 5 árum voru mestu fjárhagslegu hagsmunirnir tengdir virkjunum og hagnýtingu vatnsréttinda í þágu orkuöflunar. Nú beina menn hins vegar sjónum í æ ríkari mæli að ómenguðu drykkjarvatni sem auðlind og jafnvel útflutningi á vatni til framleiðslu og landbúnaðar á þurrum svæðum jarðar. Samkvæmt heimildum DV er einnig hugað að því hvort fýsilegt geti verið að gera út fljótandi átöppunarverksmiðjur. Þá yrði stórum skipum siglt til landsins og þau fengju aðgang að ferskvatni sem tappað yrði á flöskur um borð og flutt á markaði erlendis.
Nokkur sveitarfélög og einstaklingar eða fyrirtæki hafa hugað að nýtingu vatnsréttinda til vatnsútflutnings. Nærtækt er að nefna vatnsátöppunarverksmiðju Jóns Ólafssonar og Kristjáns sonar hans í Ölfusi. Snæfellsbær eignaðist hluti í félaginu Iceland Glacier Products S.A. þegar bæjarstjórnin samþykkti einkaréttarsamning á vatnslindum til næstu níutíu og fimm ára á vatnasvæði undir Snæfellsjökli. Iceland Glacier Products er í eigu Kanadamannsins Ottos Roberts Spork, sem síðar átti eftir að koma fyrir í fréttum í Kanada fyrir vafasöm viðskipti.
Halldór Guðbjarnarson, fyrrverandi bankastjóri, fer fyrir fjárfestum sem vilja flytja út vatn í tönkum frá Ísafjarðarhöfn. Ekki er vitað hvar það verkefni stendur, en eftir því sem næst verður komist rennur samningur hans við Ísafjarðarbæ út hafi ekki komist skriður á málið innan tiltekins tíma.
Hugað hefur verið að útflutningi á drykkjarvatni annars staðar, svo sem frá Hornafirði, Vestmannaeyjum og Suðurnesjum. Þá má nefna að félgið Icelandic Water Line er með á prjónunum vatnsútflutning með nýrri tækni. Verkefnið er unnið í samvinnu við erlenda fjárfesta og er Kjartan Ragnarsson hjá IWL ekki reiðubúinn til þess að tjá sig frekar um málið að svo komnu.

Afgreiðsla málsins ekki tafin
Í grein Árna Gunnarssonar er ýjað að því að auðmenn, sem stórtækir voru í jarðakaupum fyrir nokkrum árum, hafi meðal annars haft í huga að hagnast á vatnsréttindum. „Á síðustu árum hafa auðmenn keypt jarðir víða um land. Jarðirnar skipta hundruðum og má greina, að með mörgum þeirra fylgja mikil vatnsréttindi. Leiða má að því líkur, að margir kaupendanna hafi það í huga, að nýta þessi vatnsréttindi til átöppunar og útflutnings á vatni.

Hins vegar hefur lítið farið fyrir þeirri umræðu hverjir séu hinir raunverulegu eigendur vatns og vatnsréttinda. Staða málsins er svipuð og þegar umræður hófust um eignarrétt á fiskinum í sjónum, sem lauk með samþykkt kvótalaga og misráðnum framsalsrétti [...] Ef frumvarpið, sem vatnalaganefnd II samdi og samstaða er um í stjórnmálaflokkunum, kemur ekki fram á allra næstu dögum og fær skjóta afgreiðslu á Alþingi, standa Íslendingar frammi fyrir nýju kvótamáli, þar sem fámennur hópur getur nýtt auðlind, sem er í eigu þjóðarinnar.“

Blaðamaður DV var fullvissaður um það, bæði í umhverfisráðuneytinu og iðnaðarráðuneytinu, að ekki stæði til að tefja þetta mál með neinum hætti. Stefnt væri að því að afnema lögin frá 2006 á næstunni jafnframt því sem lögð verða fram frumvörp annars vegar til nýrra vatnalaga og hins vegar til fullgildingar á vatnatilskipun ESB um vatnsvernd.