„Mömmu kom það mikið á óvart þegar ég tilkynnti henni það sex ára gamall að ég hefði verið að lumbra á kommunum. Hún spurði mig hvers vegna ég væri að því og hver ég ætti eiginlega að vera og ég svaraði með miklum þjósti að ég væri að sjálfsögðu sjálfstæðismaður,“ segir Guðlaugur Þór Þórðarson, alþingismaður aðspurður hversu lengi hann hafi verið sjálfstæðismaður.
Guðlaugur hefur verið í flokknum frá unglingsaldri og var öflugur í ungliðahreyfingu hans. Svo öflugur meira að segja að hann fékk viðurnefnið farandformaðurinn. Guðlaugur segir samt mikilvægt að stjórnmálamenn komi ekki einungis úr flokksstarfinu heldur úr öllum áttum til að viðhalda fjölbreytni á Alþingi. Hann segir Sjálfstæðisflokkinn bera mikla ábyrgð á hruninu en að ábyrgðin liggi hjá mun fleiri aðilum, flokkum og stofnunum.
Guðlaugur er stoltur af stjórnmálaferli sínum en viðurkennir að styrkjamálið svokallaða hafi reynst honum erfitt. Hann segist þó hafa fylgt öllum reglum sem þá voru í gildi og að hann hafi aldrei gengið erinda neins nema almennings. Það sýni störf hans sem stjórnmálamaður svart á hvítu. Guðlaugur brenndist illa á baki fyrir nokkrum árum, eins og frægt er orðið. Stjúpsonur hans misskildi kvalaóp hans og hélt að Guðlaugur væri að horfa á fótbolta. Guðlaugur hefur jafnað sig að fullu og segir slys sitt sem betur fer hafa reynst öðrum víti til varnaðar.

Farandformaður
Guðlaugur er fæddur í Reykjavík 19. desember 1967 en ólst upp í Borgarnesi. „Þar bjó ég þangað til ég var 15 ára, en þá fór ég norður í Menntaskólann á Akureyri.“ Veran í MA var lífleg og Guðlaugur steig þar sín fyrstu skref í pólitíkinni. „Margir skólafélagar mínir úr MA fóru síðar út í pólitík,“ segir hann, „og við vorum kannski sérstaklega pólitísk, af krökkum að vera, á meðan við vorum þarna.“
Sumarið 1986, þegar Guðlaugur var 18 ára, endurreistu hann og nokkrir aðrir Félag ungra sjálfstæðismanna í Borgarnesi. Guðlaugur var kosinn formaður félagsins en um haustið átti hann eftir að taka að sér formennsku í öðru félagi. „Þegar ég kom norður um haustið var ég líka kjörinn formaður Félags ungra sjálfstæðismanna á Akureyri. Það fórst hins vegar eitthvað fyrir að segja af sér formennskunni í Borgarnesi þannig að þegar ég kom með félagaskýrslurnar í Valhöll fékk ég viðurnefnið farandformaðurinn.“ Guðlaugur hefur verið í stjórnmálum alla tíð síðan og segist hafa gríðarlega gaman af flokksstarfinu. „Bæði núna og þá. Ég var mjög virkur í unglingahreyfingunni og við endurvöktum 13 félög um land allt á meðan ég starfaði með SUS.“
Gagnrýni hefur komið upp á flokkapólitík hér á landi sem og annars staðar og þá vinnu sem þarf að leggja á sig til vinna sig upp innan flokka. Guðlaugur segist skilja að ekki séu allir hrifnir af þessu fyrirkomulagi. Hann segist þó sannfærður um að flokksstarfið undirbúi stjórnmálamenn fyrir framtíðina og sé af hinu góða. „En þar eins og annars staðar er um vissa sérhæfingu að ræða. Þess vegna er líka mikilvægt að stjórnmálamenn komi víðar að. Stjórnmálamenn eiga koma úr öllum áttum og endurspegla samfélagið eins og hægt er. Því meiri fjölbreytni því betra.“

Sögulegt hrun
Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið í eldlínunni síðan haustið 2008, þegar efnahagskerfi Íslands hrundi til grunna á örskömmum tíma. Fylgi flokksins hrundi í kjölfarið og flokkurinn hlaut verstu kosningu sem hann hafði hlotið í manna minnum vorið 2009. Tapaði hann níu þingsætum, hlaut 22,9% atkvæða og missti stöðu sína sem stærsti stjórnmálaflokkur landsins. Margir benda á Sjálfstæðisflokkinn og segja hann ábyrgan fyrir því hvernig fór en Guðlaugur segir fleiri bera ábyrgð þótt hann segi að Sjálfstæðisflokkurinn skorist ekki undan sínum hluta ábyrgðarinnar.
„Það er alveg réttlátt að segja að Sjálfstæðisflokkurinn beri ábyrgð. Sjálfstæðisflokkurinn og forystumenn hans eru líka þeir einu sem hafa beðið þjóðina afsökunar. Það eru gerðar meiri kröfur til okkar en annarra og það gerum við sjálfstæðismenn einnig sjálfir. Sjálfstæðisflokkurinn er líka eini flokkurinn sem fór í gegnum sérstakt, opið og lýðræðislegt endurreisnarferli með endurreisnarnefndinni sem starfaði síðastliðinn vetur. Það stenst samt enga skoðun að ætla Sjálfstæðisflokknum alla ábyrgð á því sem fór úrskeiðis. Hér hrundi heilt fjármálakerfi, og ekki bara hér heldur um allan hinn vestræna heim. Ef Sjálfstæðisflokkurinn ber ábyrgð á alþjóðlegu fjármálakreppunni, sem er grunnurinn að þessu, þarf að setja Obama Bandaríkjaforseta inn í þau mál og aðra þjóðarleiðtoga heimsins, því ég held að þeir hafi ekki hugmynd um að þetta sé okkur að kenna.“

Allir bera ábyrgð
Séu aðrir flokkar skoðaðir segir Guðlaugur það fljótt koma í ljós að ábyrgðin liggi víða. „Sjálfstæðisflokkurinn var ekki með bankamálaráðuneytið í eina einustu mínútu á þeim 18 árum sem hann sat í stjórn. Undir það síðasta var þetta á forræði Samfylkingarinnar og ábyrgðin liggur einfaldlega hjá flokkum og einstaklingum sem fóru með viðkomandi ráðuneyti.“
Guðlaugur segir ábyrgðina einnig mikla hjá stjórnarandstöðunni. „Ef vinstri grænir sáu þetta fyrir, eins og manni hefur heyrst á málflutningi þeirra frá því hrunið varð, bera þeir mesta ábyrgð. Þeir höfðu í það minnsta ekki fyrir því að segja öðrum frá þessari vitneskju sinni. Ögmundur Jónasson var til dæmis í forsvari fyrir stærsta lífeyrissjóð landsins og það eru fréttir fyrir mig ef sá sjóður tapaði eitthvað minna en aðrir. Ég vek líka athygli á ræðu Steingríms J. Sigfússonar sem hann hélt þegar ríkisstjórn Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks tók við. Þar kallaði hann Björgvin G. Sigurðsson, sem þá varð viðskiptaráðherra, hálfdrætting, því hann væri með svo lítið og ómerkilegt ráðuneyti.“

Ofurtrú á eftirlitskerfið
Guðlaugur telur að mistökin, sem leiddu til hrunsins, hafi verið mörg. „Það voru mistök að sjá ekki hversu mörg egg við vorum komin með í þessa bankakörfu, því stjórn- og eftirlitskerfi okkar gekk ennþá út á hagkerfi byggt á landbúnaði, fiskveiði og iðnaði en ekki á stóru bankakerfi. Eftirlitskerfið sem við tókum upp er eftir evrópskri fyrirmynd og við hefðum auðvitað átt að skoða það nánar hvort eftirlitskerfi sem er hannað fyrir áttatíu milljóna manna þjóð í Evrópu hentaði fyrir þrjú hundruð þúsund manns.“
Guðlaugur segir að meiri gagnrýni hefði þurft á löggjöf Evrópusambandsins sem Ísland hefur þurft að taka upp vegna EES-samningsins, þar á meðal tilskipunina sem skapaði umhverfið fyrir Icesave-reikningana. „Við hefðum átt að vera gagnrýnni á kerfið í heild í staðinn fyrir að taka endalaust við tilskipunum frá Evrópusambandinu án þess að skoða þær neitt nánar. Þau viðhorf að ekki sé hægt að breyta neinu í tengslum við þessar tilskipanir eru ekki rétt. Svo höfðu menn ofurtrú á eftirlitskerfinu sem komið var á, en eins og ljóst er orðið var sú trú byggð á sandi.“
Að mati Guðlaugs var það þó ekki bara eftirlitskerfi hins opinbera sem stóð ekki vaktina. „Víðar var pottur brotinn. Viðskiptalífið og vinnubrögðin þar voru alls ekki í lagi, hugarfar og afstaða manna til hlutanna. Endurskoðendur, hluthafafundir og stjórnir stóðu sig ekki í stykkinu. Það var eitthvað ekki eins og það átti að vera. Það er margt óskiljanlegt, í tengslum við lánastarfsemi bankanna. og hvernig staðið var til dæmis að arðgreiðslum og kaupréttasamningum. Það er erfitt að átta sig á því hvernig það gengur upp að banki láni einstaklingi fyrir kaupum á sjálfum sér einungis með veði í bréfunum. Það þarf ekkert eftirlitskerfi til að sjá að þetta gengur ekki upp. Það þarf einungis heilbrigða skynsemi. Ég held að þetta sé það sem hefur komið mér hvað mest á óvart að menn skuli hafa komist upp með, og það er eiginlega alveg óskiljanlegt hvernig það gat gerst.“
Guðlaugur segir að sennilega hafi allir sofið á verðinum. „Staðreyndin er sú að öll eftirlitskerfin, opinber sem og önnur, fjölmiðlar, akademían og fleiri sváfu einfaldlega á vaktinni. Þetta minnir okkur líka á nokkuð sem við vorum kannski búin að gleyma: Að gagnrýnin hugsun er alltaf nauðsynleg. Einnig, og það tengist gagnrýnni hugsun, verðum við að ræða hlutina án þess að persónugera þá sífellt. Við verðum að aðgreina málefni frá persónum. Umræðuhefðin hér gengur of mikið út á að vera í ,,liði“ með eða móti einhverjum í stað þess að ræða viðkomandi málefni. Þetta var rándýr en nauðsynleg áminning.“

Gölluð peningamálastefna
Það virðist hafa verið þróunin hér á landi að eftir að skortur varð á erlendu lánsfé var reynt að halda fyrirtækjum og bönkum uppi á innlendu lánsfé í staðinn. Fjöldinn allur af óeðlilegum lánveitingum áttu sér því stað á skömmum tíma. Hefðu viðvörunarbjöllur okkar hér heima ekki átt að hringja þá? „Ég var ekki í ráðuneyti sem þessi mál heyrðu undir og ekki í þeim nefndum sem fjölluðu um þessi mál á þessum tíma þannig að ég get í raun ekki svarað því nægilega vel,“ segir Guðlaugur, en hann gegndi embætti heilbrigðisráðherra þann tíma sem hann sat í ríkisstjórn.
„Ég var með minn málaflokk og ég er mjög stoltur af þeim árangri sem ég náði þar. Hins vegar er ég eins og flestir aðrir stöðugt að læra og komast að því hvað gerðist hérna í rauninni. Auðvitað hefði þurft að ræða þessa hluti mikið betur, miklu fyrr. Eins og til dæmis peningamálastefnuna sem gekk greinilega ekki upp. Að hækka vextina til þess að halda þenslunni niðri, sem aftur varð til þess að menn leituðu eftir lánsfé á betri kjörum erlendis. Það skapaði undirliggjandi vanda eins og of hátt gengi jöklabréfa og tilhneigingu til að gera út á gengi krónunnar í stað reksturs.“
Guðlaugur bendir á að það sem hafi gerst og sé að gerast hér á Íslandi sé ekki einsdæmi. „Ég hvet til dæmis fólk til þess að lesa skrif Más Guðmundssonar seðlabankastjóra um einmitt þessi mál, en öll lönd sem við berum okkur saman við eru að ganga í gegnum nákvæmlega það sama. Menn spyrja sig í raun hvernig þetta geti hafa gerst, þrátt fyrir öll eftirlitskerfin. Elísabet Englandsdrottning kom til dæmis í heimsókn í London School of Ecomomics og sagði, svo ég þýði það lauslega: „Við höfum alla þessa sérfræðinga hérna en af hverju sá enginn ykkar þetta fyrir?““
Í fljótu bragði segir Guðlaugur að útlit sé fyrir að undirliggjandi kerfisvandi hafi verið ástæða þess að svona fór svo víða. „En það breytir því ekki að við gerðum fullt af mistökum og manni finnst að maður hefði átt að sjá margt af því fyrir sem svo gerðist.“

Styrkjamálið
Í apríl 2009 komust Guðlaugur og margir fleiri þingmenn í fréttir sökum styrkja sem þeir þáðu frá fyrirtækjum árið 2006 vegna alþingiskosninganna vorið 2007. Í prófkjörssjóð Guðlaugs barst meðal annars styrkur frá Baugi upp á tvær milljónir og svipað frá FL Group. Jóhanna Sigurðardóttir, forsætisráðherra og Guðni Ágústsson, fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins og Steinunn Valdís Óskarsdóttir, þingmaður Samfylkingarinnar voru einnig á meðal þeirra sem fengu styrki frá Baugi.
„Málið í heild sinni er þannig að ég hef sett mér mjög skýrar reglur þegar kemur að fjáröflun, en þar til nýlega hafa nánast engar reglur gilt um fjármál eða fjáröflun stjórnmálaflokka. Ég var fylgjandi því að settar yrðu reglur um þessi efni og kom meðal annarra að því að setja núgildandi reglur, sem eru til bóta þótt þær séu ekki gallalausar.“
Guðlaugur segist því hafa farið að öllum settum reglum sem til voru á þeim tíma og rúmlega það. „Ég lagði ríka áherslu á það að þeir sem söfnuðu fyrir mig fengju ekki stórar upphæðir frá fáum aðilum heldur að fjáröflunin yrði eins dreifð og hægt væri, líkt og gert er ráð fyrir í nýju lögunum. Það var enginn einn sem hélt uppi mínu prófkjöri og þannig vildum við líka hafa það. Ég held að hæsta upphæðin hafi numið 8% af heildarupphæð framlaga. Ég hefði ekki viljað vera í þeirri stöðu sem sumir voru, að vera fjármagnaðir eingöngu af einum eða tveimur fjársterkum aðilum.“
Sjálfstæðisflokkurinn sjálfur komst einnig í fréttir á svipuðum tíma, þegar upplýst var að flokkurinn hefði þegið 30 milljóna króna styrk frá FL Group nokkrum dögum áður en löggjöf um framlög til stjórnmálaflokka tók gildi. Formaður flokksins baðst afsökunar á þessu og lofaði að greiða upphæðina til baka auk 25 milljóna króna styrks frá Landsbankanum. „Mitt nafn tengdist þessu, þótt ég hafi ekki borið persónulega ábyrgð á því, þar sem ég bað menn um að afla fjár fyrir flokkinn. Ég skil vel að fólk hafi verið ósátt við hvernig staðið var að þessu máli hjá okkur, en það verður að hafa í huga að það gekk ekki gegn neinum reglum sem í gildi voru á þessum tíma og svo kom í ljós, þótt það hafi fengið litla athygli, að aðrir stjórnmálaflokkar stóðu líka í mikilli fjáröflun á þessum tíma. Samfylkingin fékk til dæmis háa styrki frá fyrirtækjum. Félög tengd Jóni Ásgeiri styrktu hana um 25 milljónir, félög tengd Björgólfsfeðgum um 16 millljónir og félög tengd Ólafi Ólafssyni og Bakkavararbræðrum 14 milljónir hvor um sig, svo nokkur dæmi séu nefnd. Þegar þessar upplýsingar voru birtar um mánuði eftir kosningar, var eins og fjölmiðlar hefðu bara ekki lengur skoðun á því hvort stjórnmálaflokkar hefðu átt að þiggja háa styrki frá fyrirtækjum og athafnamönnum árið 2006 eða ekki.“

Vinnur í þágu almennings
Guðlaugur segist alla tíð hafa verið talsmaður þess að hafa hlutina uppi á borðinu og hans störf sem stjórnmálamaður sýni það í verki. Allt tal um að hann sé að sinna erindum fjármálaafla eigi ekki við nokkur rök að styðjast. „Menn skulu skoða mín störf mjög gagnrýnið, en þau standast vel skoðun. Sem stjórnarformaður Orkuveitu Reykjavíkur kom ég í veg fyrir að Orkuveitan keypti svokallað grunnnet símans sem átti að kosta allt að 20 til 23 milljarða árið 2006. Ég stoppaði það líka að Orkuveitan byggði allt að 500 sumarbústaði við Úlfljótsvatn. Ég hvet menn til að skoða hvernig staða Orkuveitunnar væri ef orðið hefði af þessu.
Ég takmarkaði líka ábyrgð Orkuveitunnar af útrásarstarfsemi fyrirtækisins, og í minni tíð var starfsemin mjög takmörkuð, sem einn af litlu hlutunum að ég tók á var að koma í veg fyrir að þjónar í búningum þjónuðu til borðs í Orkuveituhúsinu, en þannig var fyrirkomulagið þegar að ég kom að málum. Það ber að hafa í huga að þessar áætlanir hefðu náð fram að ganga ef nýr borgarstjóri og nýr meirihluti hefði ekki tekið völdin í borginni árið 2006. Ef einhver spyr mig hvort ég telji mig hafa gætt hagsmuna almennings, er svarið já. Ég tel mig svo sannarlega hafa gert það og að það sé það sem ég reyni mitt besta til að gera á hverjum degi.
Sem heilbrigðisráðherra tókst mér að ná gríðarlegum árangri við að stytta biðlista í ýmsar aðgerðir og taka á rekstri heilbrigðisstofnana. Aukin áhersla var lögð á forvarnir með nýrri heilsustefnu. Þetta var í miðju góðærinu og þá voru ekki háværar raddir að krefjast þessara aðgerða. Ég lækkaði líka lyfjakostnað um einn og hálfan milljarð í góðærinu. Er sá sem slíkt gerir að vinna fyrir peningaöflin? Ég hef aldrei unnið í þágu annars en almennings.“

Þykkur skrápur
Þessi hugsjón, að bera hag fólksins fyrir brjósti, er Guðlaugi greinilega mikilvæg og það sést þegar verið er að ræða þessi mál. Var það því ekki erfitt fyrir hann að sitja undir ásökunum um spillingu og óheiðarleika. „Jú það var mjög erfitt. Ég hélt að maður væri kominn með ansi þykkan skráp en greinilega ekki nógu þykkan. Mér fannst afskaplega erfitt að sitja undir þessu. Það sem var erfiðast var að hugsa til alls þess fólks sem hefur stutt mig í gegnum tíðina og hjálpað mér að komast þangað sem ég er. Ef þetta fólk héldi, þótt ekki væri nema í stutta stund, að ég væri einhver annar en ég gef mig út fyrir að vera. En sem betur fer fann ég fyrir miklum stuðningi í gegnum alla þessa orrahríð. Ég vil að fólk geri miklar kröfur til mín og treysti mér en auðvitað verð ég líka að standa undir þeim kröfum og því trausti og held ég hafi gert það í gegnum tíðina.“

Æpt af kvölum en ekki vonbrigðum
Þótt Guðlaugur hafi mikinn drifkraft til að vera í stjórnmálum og berjast fyrir hugsjónum sínu, er pólitíkin ekki endastöð að hans sögn. „Ef ég þyrfti að hætta á morgun eða ef ég myndi tapa kosningum væri það enginn heimsendir. Aðrir hlutir í lífinu eru mikilvægari, eins og fjölskyldan og heilsan. Svo lengi sem maður hefur þá hluti í lagi eru manni allir vegir færir.“
Guðlaugur hefur kynnst heilsumissi af eigin raun eftir að hann brenndist illa árið 2006. Hann hefur jafnað sig að fullu eftir það atvik en segist ánægður með að þjáningar hans hafi reynst öðrum víti til varnaðar. „Það er mjög vont,“ segir Guðlaugur um það hvernig tilfinning sé að brenna. „Manni varð hugsað til þess eftir þetta, þegar verið að brenna fólk á báli hér á öldum áður. Hversu hræðileg grimmd það er, því kvalirnar eru slíkar.“
Atvikið átti sér stað kringum jólin en Guðlaugur hallaði sér óvart upp að logandi kerti þegar hann var að lesa blað „Ég var að lesa um eldgos í Lifandi vísindum,“ segir Guðlaugur og skellir upp úr enda nokkur kaldhæðni fólgin í því. „Ég fann fyrir einhverjum hita á bakinu og leit við og svo fann ég þennan gríðarlega sársauka. Það sem ég gerði næst er einmitt það sem maður á ekki að gera. Það var nýbúið að setja upp nýja eldhúsinnréttingu hjá okkur þannig að ég vildi síður vera að standa í þessu þarna og hljóp út.“
Bruni Guðlaugs hefði orðið mun minni ef hann hefði kastað sér strax á bakið til þess að kæfa eldinn líkt og ráðlagt er við slíkar aðstæður. „Ég hljóp út alveg eins og kjáni. Ef ég hefi gert hitt hefði ég fengið smá sviða, skyrtan eyðilagst og enginn rætt þetta nokkurn tímann.“ Það jákvæða við athyglina sem fylgdi atvikinu segir Guðlaugur að svo hafi virst sem umræðan hafi dregið úr brunaslysum almennt. Fólk hafi gefið sig á tal við hann og sagt að atvikið hafi fengið það til að hugsa um rétt viðbrögð í svona aðstæðum.
Þegar Guðlaugur hljóp út úr húsi sínu öskraði hann af kvölum og kallaði á eiginkonu sína, Ágústu Johnson, til að fá hjálp. „Eftir það fór ég undir sturtuna til að kæla brunann. Rafn stjúpsonur minn, sem var tólf ára þegar þetta var, kom og spurði hvað væri að gerast. Ég spurði á móti hvort hann hefði ekki heyrt öskrin í mér og hvers vegna hann hefði ekki brugðist við þeim. Svarið var: „Ég hélt bara að Liverpool hefði fengið á sig mark.“ Það varpar kannski einhverju ljósi á viðbrögð mín þegar mínu liði, Liverpool, gengur illa í boltanum,“ segir Guðlaugur og hlær.

Ísland framtíðarinnar
Fram undan eru erfiðir tímar. Fram undan eru líka miklir óvissutímar, bæði í stjórnmálum og atvinnulífi. Guðlaugur segist þó hvergi banginn og ætlar að takast á við þær áskoranir sem að höndum ber. „Það er mikilvægt fyrir okkur sjálfstæðismenn að þétta raðirnar og styðja forystu okkar í þessu erfiða verkefni, að byggja upp á ný. Það er eiginlega ótrúlegt til þess að hugsa að á þeim tíma sem er liðinn frá hruni hefur nánast ekkert verið rætt um framtíðina. Þá sem nú eru við stjórnvölinn, skortir alla framtíðarsýn. Markmiðið hlýtur að vera að Ísland verði sem allra best fyrir börnin okkar í framtíðinni. Við sjálfstæðismenn þurfum að vera mjög gagnrýnir þegar kemur að okkur en á sama tíma uppbyggjandi. Við höfum fengið á okkur brotsjói, en við verðum að sýna þroska með því að koma tvíefldir til baka til þess að leiða þessa þjóð inn í framtíðina. Ef við gerum það, mun Sjálfstæðisflokkurinn aftur taka við þeirri stöðu sem þjóðin hefur treyst honum til þess að vera í fram að þessu.“
asgeir@dv.is