87 fangar af Litla-Hrauni hafa látið lífið á síðustu sex árum, hvort sem þeir hafa verið á leið í afplánun, setið inni eða höfðu lokið afplánun. Þetta er niðurstaða forsvarsmanna Stoða, hagsmunafélags aðstandenda fanga, sem hafa fylgst með andláti félaga sinna frá 1. janúar 2004. Tölurnar sýna að nærri fimmtán fangar látast ár hvert.

Hlutfall þeirra fanga sem láta lífið er í kringum 10 prósent heildarinnar ár hvert og niðurstöður fanganna gefa til kynna að endurkomuhlutfall á Litla-Hraun sé yfir 80 prósent. Rannsóknaraðferð fanganna byggist á því að þeir töldu andlátin út frá birtum dánartilkynningum í fjölmiðlum og skráðu hjá sér látna félaga sína sem setið hafa inni á Litla-Hrauni. Hinir látnu hafa flestir ýmist svipt sig lífi eða látist af völdum of stórra skammta af eiturlyfjum eftir að hafa annaðhvort sótt aftur í slæman félagsskap eða ekki séð aðra leið út úr ógöngum sínum en þá að fremja sjálfsmorð.

Gefast upp
Séra Hreinn Hákonarson, fangaprestur Þjóðkirkjunnar á Litla-Hrauni, segir óreglu fanganna helsta óvin þeirra. „Ég tel ekki ástæðu til að efast um þessar tölur. Ef valið stendur á milli þess að gera eitthvað til að bæta úr eða þess að fangar haldi áfram að láta lífið er augljóst mál að eitthvað verður að gera. Í sumum tilvikum leita fangarnir til mín og ég skynja á sálarlífi þeirra að þeir kvíða erfiðleikunum þegar út í samfélagið er komið,“ segir Hreinn.

Matthías Halldórsson aðstoðarlandlæknir segir ljóst að bæta þurfi við meðferðarúrræðum í fangelsin. Hann segir fjárskort fangelsanna vera hluta vandans. „Inn í fangelsin vantar mun fleiri meðferðarúrræði en boðið er upp á í dag þó að þau hafi verið aukin upp á síðkastið. Vandinn snýr hins vegar ekki bara að því að veita mönnum meðferðarúrræði heldur þarf einnig að bæta aðstæður þeirra að öðru leyti. Ég tel hiklaust skorta hjálp þegar fangar hafa lokið afplánun þannig að þeir nái sér betur á strik. Eðli málsins samkvæmt geta fangar verið illa settir í samfélaginu, margir þeirra eru mikið skuldugir og jafnvel ekki með mikið bakland þegar út er komið. Það þarf að hjálpa föngum að lokinni afplánun þannig að þeirra bíði ekki aðeins þeir tveir valkostir, að sækja aftur í slæman félagsskap eða svipta sig lífi,“ segir Matthías.

Mikil neyð
Tölur fanganna sýna að hinir látnu fangar af Litla-Hrauni voru á bilinu 17 til 50 ára. Þór Óliver Gunnlaugsson fangi hefur sjálfur reynt sjálfsvíg og segir minningarathafnir haldnar í fangelsinu um látna félaga. „Í hvert skipti sem félagi okkar fer minnumst við hans og tölum um hann. Sá yngsti sem ég man eftir var 17 ára. Ég man vel eftir einum ungum vini mínum. Hann kom hingað inn 18 ára með ársfangelsi á herðunum. Fljótlega eftir að hann fór út hengdi hann sig í kirkjugarði. Mér líður náttúrulega hrikalega illa með það að ár eftir ár þurfi maður að sjá á eftir góðum vinum sínum í gröfina. Sjálfur er ég búinn að vera lengi inni og því búinn að kynnast mörgum þessum drengjum býsna vel. Það hefur verið mjög sárt að horfa á eftir þessum ofboðslega mikla fjölda vina,“ segir Þór Óliver.

„Þetta eru 87 menn sem eru dánir. Því miður er maður farinn að gera ráð fyrir því að fá reglulegar fréttir af andlátum fanga. Tölurnar tala hreinlega sínu máli og sýna fram á hina miklu neyð sem íslenskir fangar búa við. Kerfið hérna er óvirkt með öllu. Það er fáránlegt að í kringum 15 fangar láti lífið á hverju ári því þetta eru allt einstaklingar í mikilli neyð. Á rúmum mánuði horfði ég á eftir 6 félögum mínum af Litla-Hrauni ofan í gröfina.“

---
Sonur minn tekinn af lífi
Hálfdán Guðröðarson, faðir Sigurðar Júlíusar Hálfdánarsonar, sem ríflega þrítugur lét lífið á Litla-Hrauni 22. september 2007, sagðist í viðtali við DV sannfærður um að alvarleg mistök starfsmanna fangelsins hafi leitt til dauða sonar hans . Hann telur að andlátum fanga sé of mikið haldið leyndum hér á landi. „Ég get lítið annað en syrgt son minn og verið argur út í kerfið. Syni mínum voru gefin lyf án nokkurrar heimildar, lyf sem hann hefur aldrei þurft að nota, og starfsmenn hirtu ekki um hann þegar hann var orðinn mjög sljór og slappur vegna lyfjanna. Hefðu starfsmennirnir viljað hefðu þeir getað bjargað honum. Ég segi það fullum fetum að sonur minn var einfaldlega tekinn af lífi í fangelsinu því í mínum augum lítur þetta ekki út fyrir að vera annað en aftaka. Ég talaði við Sigurð kvöldið áður en hann lést, hann var allur hinn hressasti og hlakkaði til að koma til mín vestur þegar hann losnaði. Það er nú líkast til, hann var orðinn jákvæður og hafði gengið vel í vinnu. Ég er sannfærður um að hann átti framtíð fyrir sér og ég syrgi góðan dreng. Ég er fyrst og fremst sár og hryggur.“

Meira en fólk áttar sig á
Steinar Jónsson, fósturfaðir Hilmars Más Gíslasonar, sem ríflega tvítugur svipti sig lífi á Litla-Hrauni 19. ágúst 2007, var í viðtali við DV skömmu eftir lát Hilmars Más. Hann saknar umræðu um andlát fanga hér á landi og þær erfiðu aðstæður sem fangar búa við. „Sonur okkar er einn þeirra sem hafa látið lífið í afplánun. Fjöldi þeirra fanga sem svipta sig lífi eða látast með öðrum hætti er miklu meiri heldur en fólk almennt gerir sér grein fyrir. Í fyrstu geta svona tölur virkað ótrúlegar en þetta er því miður staðreyndin. Þessum tölum hefur oft verið haldið leyndum því ég held að þetta sé meira en fólk veit. Það er alls ekki alltaf þannig að mennirnir láti lífið innan veggja fangelsanna heldur gerist þetta líka utan þeirra. Þó að fangar séu búnir að ljúka afplánun standa þeir áfram frammi fyrir vandamálum sínum og þeir þurfa hjálp. Miðað við tölur látinna virðast þeir þurfa hjálpina en síðan getur verið að þessi hópur manna sé of stoltur til að sækja sér hana. Það er því miður allt of lítið rætt um þessi mál því það gefur augaleið að þessi andlát fanga koma of sjaldan upp á yfirborðið.“

Fékk enga hjálp
Foreldrarnir, Ásta K. Vilhjálmsdóttir og Guðmundur Guðjónsson, syrgja son sinn, Guðjón Björgvin Guðmundsson, sem svipti sig lífi í dönsku fangelsi 23. september 2007, þá rúmlega þrítugur. Í viðtali við DV skömmu eftir andlátið sögðu þau framkomu íslenskra og danskra fangelsismálayfirvalda í garð sonar þeirra hafa verið verri en framkomu við skepnur. „Við myndum aldrei koma svona fram við skepnur, það yrði aldrei gert. Það hefði samstundis verið kært til dýraverndunarsamtaka. Sonur minn þurfti á hjálp að halda, sem hann fékk hvorki hér heima né í Danmörku. Þegar ég hugsa til baka og fer yfir bréfið sem hann sendi okkur mánuði áður en hann fyrirfór sér, sé ég miklu gleggra hvað hann var orðinn vonlaus á þeim tímapunkti. Ég þarf ekki annað en skoða rithöndina til að sjá það, hún var orðin eins og rithönd gamalmennis,“ sagði Guðmundur í viðtali við DV.

Ásta sagði í sama viðtali erfitt að rifja upp sögu sonar síns í ljósi þess að ekki reyndist unnt að hjálpa honum. Hún segir hann ávallt hafa komið vel fram við alla. „Það var alveg hræðilegt að upplifa það að fá tíðindin af sonarmissinum. Hann glímdi við þunglyndi og var sviptur lyfjum sínum í einangrun. Það er algjör hryllingur að gera þetta svona. Guðjón var mjög glaðlyndur, góðhjartaður og hjálplegur. Þannig minnumst við hans. Guðjón var virkilega vel gefinn strákur og menntaður og hann var búinn að halda sig frá eiturefnum í tæp fjögur ár. Við börðumst alla leið og trúðum því ávallt að hann gæti einhvern veginn rifið sig upp úr þessu,“ segir Ásta.

Hræðilega sorgmædd
„Það er svo erfitt að missa barnið sitt. Það er eitthvað sem ekkert foreldri ætti að þurfa að upplifa,“ segir Ásthildur Cecil Þórðardóttir, garðyrkjustjóri á Ísafirði. Síðastliðið haust fylgdi hún syni sínum til grafar en hann lést á dögunum eftir að hafa tekið inn of stóran lyfjaskammt.
Einn af fylgifiskum fíkniefnaneyslunnar eru tíð afbrot og Júlíus var inn og út úr fangelsum í gegnum tíðina. Ásthildur segir alfarið skorta samhæfingu í kerfið þar sem fíkniefnaneytendum sé sýnd of mikil harka. „Málið er bara það að kerfið lítur á fíklana sem ekki bara annars flokks heldur fimmta flokks. Aðferðafræðin er alveg kolröng þar sem kerfið sýnir alltof mikla hörku. Koma þarf á fót lokaðri meðferðardeild, með fólki sem hjálpar fíklunum að komast út úr þessu, og dæma menn þangað inn í staðinn fyrir í fangelsið,“ segir Ásthildur.

„Það þýðir ekki lengur að hugsa þannig að slíkt gangi ekki því fíklarnir vilji ekki hjálpa sér sjálfir. Ég veit að sonur minn vildi svo sannarlega hætta en hann gat það bara ekki sjálfur. Það versta sem ég upplifði var þegar litli ræfillinn minn var búinn að rífa sig upp og svo sá maður hvernig kerfið slökkti þennan neista bara strax, með alls konar bréfum sem rifu hann niður aftur. Fangelsismálastofnun þarf einfaldlega að fara í endurhæfingu og hugsa alfarið sinn gang. Kerfið fær sko ekki mína bestu einkunn, ef kerfið hefði verið til staðar fyrir hann ætti samfélagið nú stórkostlegan listamann í drengnum mínum. Ég er alveg klár á því. Í staðinn sit ég uppi með það að hafa þurft að setja drenginn minn ofan í jörðina. Þannig að ég var þarna bara að fálma út í loftið eftir aðstoð en fékk alls enga. Úrræðin voru bara ekki til og enga aðstoð að fá fyrir foreldra fíkla. Ég hef hjá mér fallega mynd af fallegum dreng sem átti í verulegum vandræðum með fíknina. Ég er rosalega tóm. Söknuðurinn er svo mikill. Þetta er rosalega erfitt, eiginlega alveg ólýsanlega erfitt. Sorgin er bara svo mikil og ég er hræðilega sorgmædd. Ég hefði svo mikið viljað hafa hann lengur hjá mér.“