Staða fangelsismála hérlendis er algjörlega óviðunandi þar sem réttarvörslukerfið hefur ekki verið í takt við breytt íslenskt samfélag. Þetta er mat þeirra sérfræðinga sem DV ræddi við um fangelsismál og afplánun hér á landi.

Hundruð einstaklinga bíða eftir plássi í fangelsum landsins til að afplána dóma sína. Föngum hefur fjölgað margfalt á undanförnum árum og dómar hafa verið að lengjast svo að fangelsin hafa ekki undan. Þá hefur fjöldi útlendinga einnig margfaldast þannig að nú eru að jafnaði tugir erlendra ríkisborgara í fangelsi dag hvern. Sérfræðingar DV telja afar brýnt að tekið sé á húsnæðisvanda fangelsanna hið fyrsta ásamt því að opin úrræði séu aukin.

Þröngur kostur
Þrír starfsmenn eru í fullu starfi hjá Fangelsismálastofnun, tveir sálfræðingar og einn félagsráðgjafi, til að sinna sálfræðilegri meðferð fanga í fangelsum landsins. Þeirra hlutverk er að sinna þeim tæplega hundrað og sextíu föngum sem að meðaltali sæta refsivist dag hvern í fangelsunum. Sérfræðingarnir eru með fasta viðtalstíma einu sinni í viku en þess utan aðstoða fangaverðir, heilbrigðisstarfsmenn, prestur, og áfengis- og vímuefnaráðgjafar fanga við að koma undir sig fótunum.
Helgi Gunnlaugsson, prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands, segir starfsfólk fangelsanna hafa unnið gott starf miðað við afar þröngan kost. „Á síðustu árum höfum við virkilega hugað betur að innihaldi afplánunar og skilningur okkar á því hefur aukist mikið. Það er aftur á móti ótækt fyrir samfélagið hversu margir þurfa að bíða afplánunar. Við erum aftarlega á merinni og þurfum að mæta því. Aukið fangapláss, opin úrræði, rafrænt eftirlit og samfélagsþjónusta er það sem huga þarf að hið allra fyrsta,“ segir Helgi.

Fangelsi með dómsal
Sveinn Andri Sveinsson hæstaréttarlögmaður tekur í sama streng og segir reynslu sinna skjólstæðinga góða af endurhæfingu fangelsanna. „Margir mínir skjólstæðingar hafa ratað réttu brautina eftir afplánun og mín reynsla varðandi endurhæfingu kerfisins er góð. Við erum náttúrlega aftarlega á merinni í fangelsismálum og nægir bara að nefna Hegningarhúsið. Það vantar mörg úrræði, til að mynda gæsluvarðhaldsfangelsi, opið fangelsi og unglingafangelsi. Það eru margir fangar sem ekkert erindi eiga í öryggisfangelsi og því þarf það að vera í forgangi að koma á fót auknum opnum úrræðum,“ segir Sveinn Andri.
„Í kjölfarið þarf að rýmka reglurnar í slíkum úrræðum. Þá finnst mér mikilvægt að setja á fót lítið gæsluvarðhaldsfangelsi í Reykjavík með litlum dómsal og draga þannig úr mjög kostnaðarsömum flutningum milli fangelsa og dómsala.“

Grafalvarleg staða
Páll Winkel fangelsismálastjóri segir stöðuna á hérlendum fengelsismálum grafalvarlega. Hann bendir hins vegar á að Íslendingar standi mjög vel hvað varðar endurkomutölur í fangelsin. „Ef farið verður í það að byggja nýtt fangelsi þá sjáum við fram úr þessu. Við erum náttúrlega með yfir 200 manns sem bíða og það er virkilega alvarlegt. Sumir af þeim sem eru að bíða eru virkir í brotum á meðan aðrir eru jafnvel komnir í nám, vinnu eða búnir að stofna fjölskyldu þegar kallið kemur. Númer 1, 2 og 3 er að taka húsnæðismálin í gegn og það strax með róttækum hætti,“ segir Páll.
Árni Johnsen, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, segir að áhugaleysi ráði mestu um slæma stöðu fangelsismála. Hann gefur kerfinu falleinkunn. „Við eigum margt ógert og við sem lítil þjóð erum að drukkna í erlendum glæpamönnum. Fjármunina hefur skort og áhugaleysi er þar alfarið um að kenna. Það hlýtur bara að vera. Það er til mikils vansa hve fangelsismálin eru í miklum ólestri. Okkar réttarvörslukerfi hentar ekki einu sinni bananalýðveldi heldur frekar bavíanalýðveldi. Kerfið er í tómri upplausn,“ segir Árni.

Mannréttindabrot og áhugaleysi
Helgi lítur það alvarlegum augum hversu lengi stór hópur þarf að bíða þar til refsing er tekin út. Hann segir það einfaldlega grafa undan þeim einstaklingum sem þurfa að bíða. „Það er alltof stór hópur sem er að bíða afplánunar. Sú óvissa sem hangir yfir mönnum er bagaleg og erfið því þeir vita ekki hvenær þeir verða kallaðir til. Líf þeirra er sett í algjöra biðstöðu og erfitt fyrir einstaklingana að taka á lífinu, til að mynda gagnvart fjölskyldunni og atvinnu. Fyrir vikið er hætta á að þetta grafi undan einstaklingum og auki einfaldlega á vandann,“ segir Helgi.
Aðspurður segist Sveinn Andri telja það hreint og klárt mannréttindabrot að hundruð einstaklinga þurfi að bíða lengi eftir að taka út sína refsingu. Hann segir áhugaleysi stjórnmálamanna um að kenna hversu aftarlega á merinni íslenskt réttarvörslukerfi er. „Á meðan beðið er eru menn í lausu lofti og ég finn það mikið á skjólstæðingum mínum. Þetta er mjög alvarlegt samfélagslegt vandamál. Að mínu mati verðum við að fara að spýta í lófana og það háir málaflokknum að fangar eru ekki sterkur þrýstihópur. Það eru aðeins örfáir stjórnmálamenn sem hafa sýnt málaflokknum áhuga,“ segir Sveinn Andri.

Dregur úr fælingarmætti
Helgi er sammála og bendir á að bið eftir dómum dragi einnig úr fælingaráhrifum refsingarinnar. „Að þurfa að bíða eftir refsingu er mjög slæmt. Mönnum verður sama á meðan beðið er og óljóst hvenær þeir þurfa að taka út dóm vegna brotanna. Það er ákveðinn hópur sem hugsar þannig og er alveg sama um síðari tíma refsingar. Það er mjög slæmt. Refsingar eiga að vera til að fæla okkur frá því að brjóta af okkur,“ segir Helgi.
Atli Gíslason, hæstaréttarlögmaður og þingmaður Vinstri-grænna, hefur einnig miklar áhyggjur af þeim fjölda sem bíður afplánunar. Hann er sammála því að það dragi úr áhrifum dóma. „Það er alveg skelfilegt hversu margir bíða afplánunar. Það er mjög slæmt að fólk þurfi að bíða svona því aðstæður þess geta breyst á meðan og þá dregur þetta úr varnaðaráhrifum dómsins. Þetta er í rauninni mjög vont mál,“ segir Atli.

Ekkert gert
Atli bætir því við að húsnæðisvandi fangelsanna sé einfaldlega til skammar. Hann bendir á að endurkomutölur hérlendis séu lágar í samanburði við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndunum og það sé góðu starfsfólki að þakka. „Kerfið er að sprengja allt utan af sér þar sem dómar hafa verið að þyngjast. Starfsfólki fangelsanna verður hins vegar að hrósa því það hefur unnið mjög gott starf við erfiðar aðstæður. Síðan ég man eftir mér hefur staðið til að gera úrbætur í fangelsismálum en það hefur nánast ekkert verið gert. Það er bara talað og skýrslur gerðar en áhugaleysi og forgangsröðun hafa hamlað framkvæmdum,“ segir Atli.
Árni er sammála því að margt sé vel gert en nauðsynlegt sé að bæta endurhæfingu fanga hérlendis. Þá telur hann mikilvægt að auka aðstoð eftir afplánun þó svo að hann telji sjálfan sig ekki hafa haft yfir neinu að kvarta. „Sem betur fer er búið að gera mikið í þessu og við erum á réttri braut. Gildi refsingarinnar er gott og gilt. Það hlýtur hins vegar að vera skynsamlegast að nýta hana til betrumbætingar í stað forherðingar. Við erum meira í því að stinga mönnum inn í staðinn fyrir að byggja þá upp. Það þarf að lagfæra verulega sjálfa endurhæfinguna í afplánun. Þegar einstaklingar hafa lent á skjön við samfélagið til margra ára þá eru mörg erfið skref eftir fangelsið. Það þarf að veita mönnum eðlilega aðstoð því upp á hana vantar mjög,“ segir Árni.

Lækka refsirammann
Sveinn Andri er þeirrar skoðunar að þynging dóma undanfarið hafi ekkert að segja. Hann segir dóma í ákveðnum málaflokkum óskiljanlega. „Þyngri refsingar hafa ekkert að segja. Við eigum frekar að lækka refsirammann. Sem slík hefur refsing varnaðaráhrif en dómar í sumum málum eru komnir algjörlega út úr kortinu. Fangelsin eiga ekki að vera dýflissur,“ segir Sveinn Andri.
Atli er ósammála. Hann vill frekar þyngja dóma og bæta aðstoð við fanga að lokinni afplánun. „Ég hef sjálfur stutt þyngingu dóma því gildi refsingarinnar er mikið. Það verður hins vegar að segjast eins og er að samfélagið tekur ekki nógu vel á móti föngum. Þeir eru að koma út allslausir og stuðninginn vantar. Fyrir vikið fara þeir of oft í sama farið aftur,“ segir Atli.

Hefur áhyggjur af kreppunni
Helgi bendir á að fáar rannsóknir sýni að þynging refsinga dragi úr afbrotum. Hann vonast til þess að opin úrræði verið aukin stórlega og að meðal annars verði skoðað að taka upp rafrænt eftirlit, til að mynda í formi ökklabanda. „Hér á landi hafa klárlega orðið refsiþyngingar í ákveðnum brotaflokkum. Ég held að ákaflega fáar rannsóknir hafi sýnt að þynging refsinga dragi úr afbrotum en auðvitað eru þetta samt ákveðin skilaboð út í samfélagið. Refsingin hefur alltaf ákveðið gildi,“ segir Helgi.
„Úrræðin eru ekki viðunandi. Fangelsiskerfið hefur einfaldlega setið eftir, það blasir við. Það þarf eitthvað að gera því kerfið er löngu sprungið. Undanfarin 15 ár hefur fangaplássum sama og ekkert fjölgað á meðan samfélagið hefur breyst talsvert. Mannfjöldinn er meiri og erlendum brotamönnum hefur fjölgað. Við verðum að bregðast við breyttu samfélagi í réttarvörslukerfinu.

Byggja brú
Helgi bætir því við að hann hafi áhyggjur af því að í kreppuástandi geti verið enn erfiðara fyrir fanga að fóta sig úti í samfélaginu á nýjan leik. Hann telur nauðsynlegt að byggja brú milli afplánunar og samfélagsins. „Fangar eru oft í mjög slæmri stöðu áður en þeir fara inn og oft koma þeir úr jaðarhópum samfélagsins. Þeir hafa átt erfitt líf og hafa náð botninum. Það getur verið mjög erfitt að koma úr þessu verndaða umhverfi sem fangelsið er. Það getur verið erfitt fyrir þá að horfast í augu við veruleikann og margir fangar beinlínis óttast það. Í kreppuástandinu er síður þörf fyrir fangana í samfélaginu þegar þeir losna út. Þeir geta því átt erfiðara með að fóta sig á þessum erfiðu tímum sem nú eru. Ég hef miklar áhyggjur af því og við þurfum að hlúa vel að þeim sem ljúka afplánun. Annars er mikil hætta á því að þeir hrasi aftur og valdi sjálfum sér skaða,“ segir Helgi.

Má gera betur
Aðspurður telur Páll að í íslenskum fangelsum sé unnið gott starf miðað við aðstæður. Hann segir alltaf hægt að gera betur og að vitundarvakning stjórnmálamanna sé nauðsynleg til þess. „Það er mjög misjafnt hvernig samfélagið tekur á móti mönnum því sumir virðast ekki eiga sér nokkra von eftir afplánun. Við reynum hvað við getum að veita mönnum stuðning eftir afplánun en það má vafalaust bæta. Á meðan föngum hefur fjölgað þá hefur fjöldi sérfræðinga okkar staðið í stað. Það er vissulega alvarlegt mál,“ segir Páll.
„Við spilum úr þeim spilum sem við höfum á hendinni en auðvitað erum við kljást við ákveðið áhugaleysi til lengri tíma á þessum málaflokki. Það er vissulega til skammar og búið að tala um þetta alltof lengi. Ég er hins vegar bjartsýnn á að ákveðin vakning sé að eiga sér stað. Miðað við bágan kost erum við að vinna gott starf.“