Gylfi Magnússon segir karpið á Alþingi skrítið og að það minni einna helst á ræðukeppni framhaldsskólanna sem hann tók þátt í á sínum yngri árum. Þessi fimm barna fjölskyldufaðir segist ekkert kunna á pólitík en háskóladósentinn veit þó meira en flestir um efnahag landsins. Gylfi ræddi við Ásgeir Jónsson um fjölskylduna, dagana fyrir hrun þegar hann talaði fyrstur opinskátt um hrun Íslands og að álíka miklar forsendur hafi verið fyrir því að breyta Íslandi í sólarlandaparadís og í alþjóðlega fjármálamiðstöð.

„Ég hafði gaman af því að taka þátt í Morfís á tvítugsaldri en mér finnst heldur asnalegt að vera kominn í Morfís aftur á fimmtugsaldri,“ segir Gylfi Magnússon efnahags- og viðskiptaráðherra um veruna á Alþingi. Gylfi er annar tveggja ópólitískra ráðherra í núverandi ríkisstjórn og hann segir umræðurnar á Alþingi oft á tíðum vera eins og ræðukeppni framhaldsskólanna eða jafnvel súrrealískt leikrit.

Gylfi var fyrsti maðurinn til að segja opinberlega að íslenska efnahagskerfið væri hrunið og var af sumum gagnrýndur fyrir það. Gylfi segist hafa verið nauðbeygður til að tala um málið vegna þess óréttlætis sem átti sér stað í þjóðfélaginu og vegna hættu á að enn verr myndi fara en ella. Stuttu seinna var hann kominn hinum megin við borðið og vinnur nú að endurreisn efnahagskerfisins.
Gylfi segir Ísland hafa haft jafngóðar forsendur fyrir því að verða sólarlandanýlenda og að verða alþjóðleg fjármálamiðstöð. Hann segir að í stað þess að horfast í augu við vandamálin hafi hlutirnir verið keyrðir í botn til að halda uppi glansmynd sem reyndist fölsk.

Gylfi er mikill fjölskyldumaður og er fimm barna faðir. Hann hefur brennandi áhuga á hlaupum og ljósmyndun og segir börnin sín áhugaverðasta fólk sem hann hafi kynnst. Gylfi hefur lítinn einkatíma fyrir sig og eiginkonuna á milli þess sem hann sinnir fjölskyldunni og ráðherrastarfinu en kvartar þó ekki.

Súrrealískt leikrit
„Ég kem náttúrulega inn í þetta starf með ákveðna þekkingu á efnahagsmálum og fjármálum en enga þekkingu á stjórnmálum,“ heldur Gylfi áfram en hann starfaði sem dósent við Háskóla Íslands áður en hann tók til starfa sem viðskiptaráðherra fyrir rúmu ári. „Ég kann ekkert á praktísk atriði eins og hvernig á að koma lagafrumvörpum í gegnum þingið eða að semja um einhverja hluti þar.“
Það er sá hluti starfsins sem Gylfa þykir hvað erfiðastur. „Ef ég á að vera alveg heiðarlegur þá finnst mér sá hluti starfsins vera einna erfiðastur og þar er helst að maður verði fyrir vonbrigðum. En það hefur hins vegar gengið vel að starfa innan ráðuneytisins og utan þess líka en þetta ferli í þinginu og karpið þar er mjög skrítið.“ Sá hluti er Gylfa í reynd ekki ánægjulegur. „En auðvitað óhjákvæmilegur partur af starfi ráðherra. Satt best að segja finnst mér ég oft vera staddur í súrrealísku leikriti þegar maður er að fylgjast með umræðum í þinginu. Mér finnst stundum eins og ég sé dottinn aftur inn í Morfís sem ég tók nú þátt í á menntaskólaárunum. Það eru oft ekki mikið gáfulegri hlutir sem fara fram í þinginu en voru þar.“
Gylfi segist þó skilja að þetta sé það kerfi sem Íslendingar búi við og því fái hann ekki breytt. „Maður verður að spila eftir því eins og aðrir.“

Stórslys í uppsiglingu
Þegar Gylfi gegndi stöðu dósents talaði hann opinskátt um stjórnun efnahagsmála og var óhræddur við að gagnrýna hana ef honum þótti það eiga við. Hann segir nokkuð sérkennilegt að vera núna kominn hinum megin við borðið og þurfa að taka gagnrýninni sjálfur. „Ég kveinka mér þó ekkert undan því.“
Gylfi hefur alltaf verið á þeirri skoðun að það sé hlutverk háskólakennara að miðla fræðunum til almennings eftir bestu getu og þegar það á við. „Ég gerði það mikið sjálfur þótt ég hafi sjaldnast átt frumkvæðið að því. En þetta var svo orðið mjög sérstakt hlutverk undir það síðasta þegar ég og margir fleiri auðvitað vorum farnir að hafa verulegar áhyggjur af ástandinu. Manni leið eins og maður væri að horfa á stórslys í uppsiglingu sem svo varð raunin.“
Í fyrstu hafði Gylfi áhyggjur af því að eitthvað gæti gerst þótt það væri nú ólíklegt. „Það var sirka 2006. Þá sá maður ýmis einkenni sem voru óeðlileg. Ég fylgdist til dæmis vel með verðbréfamarkaðnum og verðþróun þar var mjög sérkennileg. Gríðarleg ávöxtun og hækkun ár eftir ár sem virtist byggjast að verulegu leyti á einhverjum pappírshagnaði. En ekki því að menn væru að skila góðum rekstrarniðurstöðum heldur því að menn væru að kaupa og selja hver öðrum fyrirtæki. Búta niður, splæsa saman og selja á sífellt hærra verði.“
Gylfi segir að verðhækkanir vegna slíkra viðskipta geti ekki staðið yfir endalaust. „Þegar þær enda kemur svo í ljós hvort hægt sé að standa undir því háa verði sem komið er á eignirnar.“ Gylfi beið eftir því að ástandið myndi skána en sú varð ekki raunin heldur versnaði það og versnaði. „Svo síðla árs 2007 var ástandið orðið grafalvarlegt.“

Keyrt fram af klettum
Á þessum tímapunkti var ástandið orðið svo alvarlegt að ekki varð aftur snúið. „Það hefði ekki verið hægt með góðu móti að bjarga íslenska hagkerfinu. Hugsanlega hefði verið hægt að milda eitthvað höggið en staðan var orðin þannig að þessu yrði ekki bjargað.“
Þá voru margir erlendir aðilar farnir að átta sig á stöðunni hér á landi en enginn vildi hlusta á áhyggjuraddir. „Þá fóru þessir aðilar að draga sig til baka. Neita að framlengja lán eða endurnýja samninga. Þá hefðu verið eðlileg viðbrögð hér heima að reyna að vinda eitthvað ofan af þessu. En í staðinn voru viðbrögðin þau að halda loftinu í blöðrunni með því að dæla innlendu lánsfé inn í fyrirtækin sem mörg hver voru mjög tengd eigendum bankanna.“
Þetta var dauðadæmd stefna frá upphafi að mati Gylfa. „Það eina sem hefði getað bjargað þessari stefnu var ef það hefði komið eitthvert óskiljanlegt góðæri og fyrirtækin skilað svo miklum hagnaði að þau myndu ná vopnum sínum aftur. En auðvitað gerðist það ekki heldur andstæðan. Aðstæður á alþjóðavísu versnuðu bara enn frekar.
Fyrr en varði lentu bankarnir í því að geta ekki haldið þessum leik áfram. Svo um mitt ár 2007 fór þetta allt saman í einhvern neikvæðan spíral. Gengið fór að lækka, hlutabréfin lækkuðu og veikustu fyrirtækin byrjuðu að fara í þrot eins og Gnúpur sem var nú það fyrsta í röðinni.“ Á einu ári hrundi svo íslenska hagkerfið eins og spilaborg.
„Auðvitað hugsar maður um það núna hvernig hefði verið hægt að spila þetta öðruvísi. Hvaða aðrar leiðir hefði verið hægt að fara. En staðreynd málsins er sú að engin þeirra var farin. Þetta var bara keyrt áfram af fullum krafti fram af klettunum. Í sjálfum sér vitum við ekki enn þá alla þá sögu en hún skýrist vonandi þegar rannsóknarskýrsla Alþingis verður gerð opinber.“

Guð blessi Ísland
Föstudaginn 3. október 2008 steig Gylfi fram og sagði fyrstur allra að íslenska efnahagskerfið væri hrunið. Ummælin ollu miklu fjaðrafoki og stuttu seinna hringdi Davíð Oddsson, þáverandi seðlabankastjóri, inn á Rás 2 til þess að draga úr ummælum Gylfa og segja að ástandið væri alls ekki svo slæmt. Sama var uppi á borði hjá Geir H.Haarde og ríkisstjórn hans þar sem allt var sagt í himnalagi. Lygunum var haldið til streitu allt þar til Geir hélt ræðu í frægu sjónvarpsávarpi mánudaginn 6. október sem endaði á orðunum: „Guð blessi Ísland!“
Tryggvi Þór Herbertsson, þáverandi efnahagsráðgjafi forsætisráðherra, hafði samband við Gylfa eftir ummæli hans og bað hann um að vera ekki að tjá sig á svo viðkvæmum tímum því að björgunaraðgerðir væru í fullum gangi. Gylfi segist hins vegar hafa neyðst til að segja frá hlutunum eins og þeir voru í raun og veru og myndu gera það öðru sinni.
„Það voru aðallega tvær ástæður fyrir því að ég sagði þetta. Jafnvel þótt ég áttaði mig á því að þetta gæti haft óþægilegar afleiðingar. Fyrri ástæðan var sú að þá voru menn í fullri alvöru að reyna að bjarga fjármálakerfinu með risalántöku frá erlendum aðilum. Ýmist frá Rússum eða einhverjum öðrum og tæma svo erlendar eignir lífeyrissjóðanna inn í landið. Það var alveg galin hugmynd og dæmt til þess að mistakast.“
Með þeim aðgerðum segir Gylfi að reikningur björgunaraðgerðanna hefði bara bæst ofan á reikning hrunsins því að það var einfaldlega ekki hægt að bjarga efnahagskerfinu. „Þá hefði reikningur bankanna bara lent í meira mæli en annars á reikningi ríkisins. Það var eitthvað sem ég gat bara ekki horft upp á. Að menn tækju vandamál bankanna yfir á ríkið. Þá hefðu bankarnir tekið ríkið niður með sér í fallinu.“

Logið að almenningi
Hin ástæða þess að Gylfi ákvað að tala var það gríðarlega óréttlæti sem var í upplýsingagjöf. „Við aðstæður eins og þessar verður aðstaða þeirra sem eiga eitthvað undir fjármálakerfinu svo mismunandi. Einhverjir voru að bjarga sér, sérstaklega þeir sem höfðu bestu upplýsingarnar, en almenningur fékk kolrangar upplýsingar og gat ekkert gert til að reyna að verjast. Almenningi var sagt að allt væri í himnalagi. Það var gjörsamlega óásættanlegt.“
Gylfi var því hreinlega nauðbeygður til að segja fá þessum hlutum. „Þrátt fyrir að ég átti mig á því að það hafi verið mjög óþægilegt fyrir þá sem voru að reyna að bjarga einhverju. Einhverju sem tókst svo ekki að bjarga. Ég sé ekkert eftir þessu og ég myndi gera þetta aftur.“
Gylfi segir að aðalatriðið nú sé að koma í veg fyrir að þessi staða komi nokkurn tímann upp aftur. „Það gera menn auðvitað með því að vera raunsæir og hófsamir í yfirlýsingum um heilsu banka. Því ef menn hefðu lýst stöðunni eins og hún var í reynd miklu fyrr hefðu bankarnir komist í einhver vandræði fyrr en þá hefðu þau á endanum orðið mikið minni,“ en með því að láta eins og ekkert væri að var komið í veg fyrir að réttir hlutir væru gerðir.
„Menn verða bara að vera raunsæir og þeir sem sinna eftirliti eiga að vera kaldir í því að gagnrýna hlutina ef eitthvað er að. Ef það er gert strax í upphafi neyðast menn til að takast á við vandamálin í fæðingu. Ef það á hins vegar bara að halda úti einhverri glansmynd þá fer sem fer.“

Sviss norðursins
Gylfi segir margt spila inn í hvers vegna íslenska efnahagsundrið, eins og það hefur verið kallað, misheppnaðist jafnhraparlega og raun ber vitni. „Það var opinber stefnumótun að gera Ísland að alþjóðlegri fjármálamiðstöð. Það var meira að segja gefin út skýrsla um það með miklum látum. Um hvernig ætti að fara að því. Ég hef stundum sagt í tengslum við þetta að við hefðum alveg eins getað breytt Íslandi í sólarlandaparadís. Við höfðum jafngóðar forsendur til þess og það hefði sennilega ekki valdið jafnmiklum skaða.“
Gylfi segir eina af ástæðum þess að svo illa fór vera undirstöður bankakerfisins. „Við byggðum þetta nýja bankakerfi á ríkisreknu bankakerfi sem var fyrst og fremst hugsað til heimabrúks og hafði sáralitla reynslu af alþjóðaviðskiptum. Við réðum svo inn í þetta kerfi fólk, sem var reyndar ágætlega menntað og bráðgáfað, en hafði sama og enga reynslu af alþjólegri bankastarfsemi.“ Ekki hafi verið nokkur þekkingarbrunnur sem gat heitið í íslensku bönkunum á alþjóðaviðskiptum. „Svo var stoðkerfi ríkisins ekkert sérstaklega burðugt heldur.“
Ekki var íslenska krónan heldur sá grunnur sem alþjóðlegt bankakerfi ætti að byggja á. „Gjaldmiðill sem hefur verið til vandræða nánast frá upphafi. Allavega síðan fyrir seinni heimsstyrjöld. Óstöðugur hvað varðar verðlag og gengi. Svo var hér lítill innlendur sparnaður. Við höfum í rauninni engar af þeim forsendum sem nauðsynlegar eru til þess að byggja upp alþjóðlegt bankakerfi.“
Það var glapræði að mati Gylfa að ætla að ná öðrum löndum sem sérhæfa sig í alþjóðlegum bankaviðskiptum á örfáum árum. „Ísland átti að verða svona Lúxemborg eða Sviss norðursins. Lönd sem hafa ekki áratuga heldur aldalanga reynslu. Bæði af rekstri banka og af eftirliti með bönkum. Lönd með miklu lengri sögu af því að halda vel utan um sín fjármál og höfðu því mikið forskot á okkur.“

Óhjákvæmilegt að afskrifa
Aðspurður hvort breytingar hafi orðið á siðferði í viðskiptum eftir hrun segir Gylfi þær töluverðar en samt sé langt í land. „Það hefur auðvitað mikið breyst en það er of snemmt að gefa út nýtt og betra siðferðisvottorð fyrir viðskiptalífið. Það sem ég get gert sem ráðherra er að breyta einhverjum reglum, ég get reynt að efla eftirlitsstofnanir og talað fyrir ákveðnum sjónarmiðum opinberlega. Ég breyti samt ekki hugarfari og viðhorfum hvers og eins sem er það mikilvægasta.“
Gylfi hefur þó trú á því að þegar rykið setjist og menn sjái hversu langt út af sporinu Íslendingar fóru munum við læra af reynslunni. „Þá fáum við held ég betra og heiðarlegra viðskiptalíf og það er bara vonandi að menn læri einföld sannindi sem þeir hefðu nú getað gert fyrr. Að ef eitthvað virðist of gott til þess að vera satt, þá er það að öllum líkindum ekki satt.“
Mikið hefur verið rætt um afskriftir skulda auðjöfra en Gylfi segir einfaldlega nauðsynlegt að horfa til þeirra með raunsæi. „Það er hreinlega óhjákvæmilegt að afskrifa hluta þessara skulda því fyrirtækin munu aldrei geta staðið skil á þeim. Það þarf að horfast í augu við veruleikann og sjá að þessar gríðarlegu skuldir verði aldrei greiddar en sem mest verði að fá til baka. Það er ekki gert með því að leggja fyrirtæki niður heldur með því að endurreisa þau. Það þarf samt ekki að endurreisa þessar fyrirtækjablokkir og eignarhaldsfélög sem voru stórgalið fyrirbrigði.“
Gylfi segir það samt ekki óhjákvæmilegt að mennirnir sem stýra stórfyrirtækjum í þrot stýri þeim áfram. „Mér finnst líklega jafnógeðfelld og mörgum Íslendingum tilhugsunin um að þarna verði í mörgum tilfellum sama fólkið við stjórnvölinn en það verður að fara að reglum réttarríkisins. Þannig að ef menn hafa ekki verið dæmdir þá hafa þeir allan lagalegan rétt á að taka þátt í viðskiptalífinu. Þessir menn geta hins vegar þurft að víkja ef þeir hafa gengið svo mikið fram af samfélaginu að almenningur neiti hreinlega að stunda viðskipti við fyrirtæki þeirra.“

Ráðherra með myndavél
En Gylfi, sem er fæddur og uppalinn í Reykjavík, er meira en bara ráðherra og dósent. Hann er fjölskyldufaðir með meiru. Gylfi er giftur og á fimm börn á aldrinum tveggja til ellefu ára. „Við eigum tíu ára brúðkaupsafmæli í næstu viku þannig að við erum búin að vera ansi dugleg í barneignunum. Við eignuðumst fyrst þrjú börn og svo tvíbura árið 2007 þannig að þetta varð nú aðeins stærri krakkaskari en til stóð. Það er bara gaman að því.“
Gylfa þykir föðurhlutverkið yndislegt og hann nýtur sín vel í því. „Ég er nú ekki hlutlaus hvað það varðar en mér finnst börnin mín skemmtilegasta fólk sem ég hef kynnst. Auðvitað er þetta erfitt líka og argaþras en þetta er svo frábrugðið því sem ég er að gera hérna í vinnunni að það er kærkomin hvíld að komast heim til þess að sinna fjölskyldunni.“
Það er ekki mikill tími aflögu í lífi Gylfa. Hann hefur til dæmis ekki komist í bíó með konunni svo árum skiptir. Hann á einnig nokkur áhugamál sem hafa þurft að sitja á hakanum og sérstaklega eftir að hann tók við ráðherraembættinu. „Ég hef lengi haft mikinn áhuga á hlaupum og fyrir nokkrum árum tók ég þátt í öllum almenningshlaupum sem ég komst í. Ég hef nú ekki tíma til þess lengur og skokka bara meira fyrir sjálfan mig.“
Gylfi hefur líka mikinn áhuga á ljósmyndun og var með myrkraherbergi og allar græjur á sínum tíma. „Ég er nú reyndar búinn að leggja myrkraherberginu enda allt orðið stafrænt. Ég tek enn þá mikið af myndum en þá helst af börnunum mínum. Ég hef mjög gaman af því.“ Aðspurður segist Gylfi ekki vera með myndavélina meðferðis þegar hann sinnir störfum sínum sem ráðherra. „Ég hef setið á mér með það þótt það væri nú hægt að taka margar áhugaverðar myndir. Ég held nú að það kæmi skrítinn svipur á fólk ef ráðherra drægi upp myndavél á fundum,“ segir Gylfi og hlær við tilhugsunina.

Björt framtíð
Þótt ástandið sé vissulega alvarlegt á Íslandi eftir hrunið sér Gylfi fulla ástæðu til að horfa björtum augum fram á veginn. „Ég sé enga ástæðu til að kvíða næstu árum eða árutugum. Ég sé ekkert í kortunum sem sýnir að lífskjör hér verði eitthvað slæm á 21. öldinni. En það er mikil aðlögun fram undan og hún verður mjög erfið. Hún ætti samt ekki að þurfa að taka svo langan tíma.“
Gylfi segir stöðu Íslands alls ekki eins slæma og margir vilja meina þrátt fyrir hrunið. „Ef ekkert óvænt kemur upp á ættum við að vera búin að ná vopnum okkar aftur eftir tvö til þrjú ár og þá horfum við á Ísland í alþjóðlegum og innlendum samanburði sem moldríkt land. Við gelymum því alltaf hversu vel við stöndum. Þegar við erum að tala um kreppu hérna þá erum við að bera okkur saman við Ísland 2007 eða kannski Noreg 2010. Þau gerast ekki hærri viðmiðin og ef þú miðar Ísland við meðalríki í Vestur-Evrópu er hér mjög gott að búa.“

asgeir@dv.is