Þrátt fyrir að erlendir aðilar telji Ísland eitt minnst spillta land heimsins hefðu margir stjórnmálamenn hérlendis þurft að segja af sér erlendis vegna brota sinna á undanförnum árum. Svanur Kristjánsson stjórnmálafræðiprófessor segir að Sjálfstæðisflokkurinn hafi sýnt einræðisvald á Íslandi eftir árið 2000 og fram að bankahruni. Hér hafi stjórnmálamenn byrjað að taka sér ýmis sérgæði eftir árið 1990 sem ekki hafi áður þekkst.

Íslenskir ráðherrar og alþingismenn hafa ekki þótt spilltir, að mati erlendra aðila sem fjallað hafa um málefni þeirra undanfarinn ár. Í skýrslum á vegum nefndar Evrópuráðsins (GRECO), sem vinnur gegn spillingu í aðildarlöndunum, eru mútubrot talin einkennilega fátíð hér á landi. Þegar ýmsar gjörðir stjórnmálamanna hérlendis eru skoðaðar má þó telja þetta einkennilegt.

Ýmis brot sem ráðherrar og alþingismenn hafa framið á undanförnum árum hefðu mörg hver leitt til þess að þeir hefðu þurft að segja af sér annars staðar en á Íslandi. DV hefur fjallað ítarlega um tengsl Bjarna Benediktssonar, formanns Sjálfstæðisflokksins, við félagið Vafning sem veðsetti bótasjóð Sjóvá.

Einnig upplýsti blaðið nýverið um 20 milljóna króna arðgreiðslu þingmannsins Ásbjörns Óttarssonar til félagsins Nesver árið 2007 sem hafði skilað tapi árið áður. Þá hefur verið upplýst um það á síðustu mánuðum að stjórnmálamenn hafa sótt verulegar fjárhæðir í sjóði fyrirtækja, sem hafa átt mikið undir þeirri löggjöf sem þingmenn hafa svo úrslitavald um á Alþingi. Þetta fé rann hvort tveggja í flokkssjóði og eins í sjóði einstakra þingmanna. Þannig sættu Guðlaugur Þór Þórðarson og Geir H. Haarde mikilli gagnrýni fyrir fjáröflun Sjálfstæðisflokksins sem fékk risastyrki frá stórfyrirtækjum og Steinunn Valdís Óskarsdóttir var til að mynda gagnrýnd fyrir að þiggja háar fjárhæðir frá fyrirtækjum.

DV leitaði til Svans Kristjánssonar, stjórnmálafræðiprófessors við Háskóla Ísland, til að fá álit hans á spillingu í íslensku stjórnmálum á Íslandi á 20. öldinni og eftir aldamótin. Skoðun Svans er að Íslendingar hafi lifað í þjóðfélagi óttans eftir árið 2000 og fram að bankahruni vegna einræðistilburða Sjálfstæðisflokksins.

Gríðarleg spilling
„Fjármál stjórnmálaflokka og fjárhagsleg tengsl alþingismanna og ráðherra eru miklu djúpstæðari og spilltari heldur en mig hafði nokkurn tímann órað fyrir,“ segir Svanur Kristjánsson í samtali við DV. Hann vill þó ekki ganga svo langt að fullyrða að meiri spilling sé nú á Alþingi en áður hefur þekkst. Það sé þó sífellt að koma honum á óvart hversu mikil spillingin hafi verið hérlendis á undanförnum árum. Svanur þekkir þetta efni vel en hann skrifaði bókina „Frá flokksræði til persónustjórnmála: Fjórflokkarnir 1959-1991“, sem kom út árið 1994.

Stjórnmálamenn tóku sér sérgæði
Hann segir að áður fyrr hafi ríkt fyrirgreiðslukerfi á Íslandi. Það sem hafi hins vegar gerst hér á síðustu 20 árum er að stjórnmálamenn fóru að taka sér ýmis sérgæði sem ekki hafi áður þekkst. „Einkavæðingin öllsömul var spilling frá A til Ö,“ segir Svanur. Nefnir hann dæmi af því að árið 2002 hafi verið sett ákvæði inn í bankalög um að menn sem ættu banka skyldu hafa hreina sakaskrá undanfarinn fimm ár. Þetta væri fráleitt því að auðvitað ættu eigendur banka að hafa algjörlega hreina sakaskrá. Ekki bara síðustu fimm ár.

Frá fyrirgreiðslu til sérhagsmunagæslu
Hann segir að munurinn á þeim stjórnmálamönum sem stjórnuðu einkavæðingu á Íslandi á undanförnum árum og síðan fyrirgreiðslustjórnmálamönnum eins og Jónasi frá Hriflu sé sá að áður fyrr hafi stjórnmálamenn ekki verið að skammta neinu til sjálfra sín.

„Menn voru ekki að taka fyrir sjálfa sig. Jónasi frá Hriflu var boðið hús að Hávallagötu. Og hann svaraði: „Það er ekki við hæfi að ég þiggi gjafir“, segir Svanur. Eftir að Sjálfstæðisflokkur og Framsókn mynduðu ríkisstjórn árið 1995 hafi menn eins og Finnur Ingólfsson og Kjartan Gunnarsson síðan farið að skammta sjálfum sér sérgæðum sem voru í eigu almennings. „Að menn verði auðugir í gegnum pólitísk tengsl þannig að stjórnmálamenn séu að auðga sjáfla sig bara þekktist ekki,“ segir hann. Að hans mati hófst þessi fyrirgreiðsla með lögum um framsal á aflaheimildum árið 1990. Upp frá því hafi stjórnmálamenn farið að umbuna sjálfum sér.

Þjóðfélag óttans
Svanur játar því að ef íslenskir stjórnmálamenn hefðu verið starfandi annars staðar en á Íslandi hefðu þeir þurft að segja af sér vegna ýmissa brota sem þeir hafa framið á undanförnum árum. Nýjasta dæmið er líklega brot Ásbjörns Óttarssonar vegna 20 milljón króna arðgreiðslu sem félagið Nesver tók sér árið 2007 þrátt fyrir að hafa skilað tapi árið áður. Tengsl Bjarna Benediktssonar, formanns Sjálfstæðisflokksins við félagið Vafning og sala Össurar Skarphéðinssonar á stofnfjárbréfum í SPRON vekja líka upp spurningar.

Hann segir að sú spilling sem hér hafi verið viðloðandi meðan Sjálfstæðisflokkurinn var við völd frá 1991 til 2009 hafi hafist árið 1988 þegar þáverandi menntamálaráðherra veitti Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni prófessorsstöðu við Háskóla Íslands. Hann hafi sérstaklega verið ráðinn vegna frjálshyggjuskoðanna sinna. „Það var sótt hart að öllum þeim sem höfðu atvinnu af því að segja satt.

Þjóðhagsstofnun var lögð niður. Hannes Hólmsteinn var settur inn í Háskóla Íslands. Það var farið að skipa dómara í Hæstarétt pólitískt sem ekki þekktist áður. Menn skipuðu flokksgæðing sem fréttastjóra Ríkisútvarpsins. Upp úr árinu 2000 var farið að sækja að öllum stofnunum þjóðfélagsins og öllum þeim mönnum í þjóðfélaginu sem höfðu atvinnu af því að segja satt,“ segir Svanur. Auk þess hafi Björgólfur Guðmundsson, þáverandi stjórnarformaður Landsbankans, sagt það opinberlega að hann ætlaði að kaupa DV til að leggja blaðið niður. „Við lifðum í þjóðfélagi óttans.“

Miklu betra eða miklu verra
Svanur er þess fullviss að íslenkst þjóðfélag muni ekki verða það sama og það hefur verið á næstu árum. „Annaðhvort verður íslenskt samfélag miklu betra eða miklu verra,“ segir hann. Lýðveldið sé komið í þrot og einfaldlega hrunið. Hann segir að spilling hafi þó ekki haft áhrif á grunnstoðir þjóðfélagsins. Þjóðfundurinn hafi verið gott dæmi um það. Hins vegar sé það hatur og óvild sem nú viðgangist í þjóðfélaginu ekki æskilegt til frambúðar.