Því er oft haldið að íslenskum kjósendum að aðild Íslands að Evrópusambandinu mundi valda íslenskum bændum og búvöruframleiðslunni miklum búsifjum. Hagsmunum bændastéttarinnar sé betur borgið utan ESB jafnvel þótt verndartollar kynnu að lækka.
Svíar samþykktu aðild að Evrópusambandinu í leiðbeinandi þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1995. „Breytingum fylgir áhætta en sænskum landbúnaði líður betur innan Evrópusambandsins en utan þess,“ sagði Peter Lundberg fyrir fáeinum misserum í samtali við DV, en hann er sérfræðingur í landbúnaðarpólitík hjá Lantbrukarnas riksförbund, sænsku bændasamtökunum.

Breytingar og áhætta
„Við stóðum frammi fyrir erfiðleikum vegna ákvarðana stjórnvalda um umfangsmiklar breytingar á stýringu landbúnaðarframleiðslunnar. Við sáum líka mikil tækifæri á sameiginlegum Evrópumarkaði fyrir sænskar landbúnaðarafurðir. Almennt séð töldu sænsku bændasamtökin að Evrópusambandið væri eftirsóknarvert sem vettvangur fyrir sameiginlegan markað. Þessi afstaða tók ekki aðeins til beinna hagsmuna bænda og búvöruframleiðslunnar, heldur einnig til leitarinnar að meiri stöðugleika fyrir landbúnaðinn í heild sinni. Þarna voru vitanlega tækifæri fyrir sænskar búvörur á stórum markaði. Það er löng hefð fyrir frjálsri verslun í Svíþjóð en bændur eins og aðrir vita einnig að allar breytingar fela í sér áhættu. Við vitum líka að á sama tíma er þróunin í veröldinni í þá átt að auka frjálsræði í verslun, lækka verndartolla. Út á það ganga viðræður innan WTO, alþjóða viðskiptastofnunarinnar. Þar var enn ein ástæða til þess að taka afstöðu með inngöngu í Evrópusambandið.“
Spyrja má Peter Lundberg hvort sænsku bændasamtökunum hafi þótt sem verið væri að velja milli tveggja afarkosta, að standa innan eða utan Evrópusambandsins.
„Við sem fengumst við þetta og stór hluti bændanna litum á það sem góðan og spennandi kost að öðlast aðild að ESB, en vitanlega voru einnig margir bændur andsnúnir aðild eða í það minnsta efins. Margir þeirra sáu mikla möguleika samfara aðildinni. Við gátum séð fyrir okkur aukinn innflutning á búvörum en einnig vaxandi útflutning á sænskum búvörum. Útflutningsvörurnar eru þær búvörur sem eru mest unnar. Af unninni matvöru er nú mest flutt út af vodka, sem er vitaskuld unnið úr hveiti. Innflutningurinn er að mestu hefðbundnar búvörur, kjöt og unnar mjólkurvörur. Hann hefur aukist verulega og aukinni neyslu á búvörum í Svíþjóð hefur að mestu verið mætt með innflutningi. Þetta hefur auðvitað komið niður á hluta landbúnaðarins og er nátturuleg afleiðing af inngöngunni í Evrópusambandið. En við verður að einbeita okkur að fjölþjóðlega samkeppnisumhverfinu til þess að verða samkeppnisfær.“

Auknar fjárfestingar bænda
Lundberg fullyrðir að sænskir bændur hafi aldrei séð eftir því að hafa stutt aðild að ESB. „Okkur finnst enn að ákvörðunin hafi verið rétt. Við erum einnig fullviss um að sænskum landbúnaði líður betur nú en honum hefði annars liðið utan sambandsins.“
Þegar miklar breytingar eru gerðar á hagkerfinu er ekki víst að menn finni fyrir þeim í fyrstu. Þannig var það með sænska landbúnaðinn fyrstu misserin eftir inngönguna í Evrópusambandið árið 1995. En eftir að breyttar aðstæður fóru að segja til sín framkölluðu þær nýja strauma, ný viðbrögð og nýjar hneigðir í sænskum landbúnaði. „Sænskur landbúnaður hefur nú að mestu samlagast Evrópumarkaðnum, brugðist við aukinni samkeppni og nýtt sér ný tækifæri. Sænskir bændur eru bjartsýnir og margir leggja nú í fjárfestingar og eru byrjaðir að skipuleggja aukin umsvif. Útflutningurinn er miklu meiri nú en þá. Sérstaklega er þó útflutningsverðmætið meira en það var. Þetta byggist á því að miklu meira er nú flutt út af fullunnum búvörum. Útflutningurinn hefur með öðrum orðum aukist hröðum skrefum og miklu harðar en innflutningur á landbúnaðarvörum. Í útflutningnum hefur mesta aukningin verið í ýmsum fullunnum kornvörum. Gott dæmi um þetta er til dæmis útflutningur á Absolut vodka en það er framleitt er úr hveiti. Nefna má margt fleira, allt yfir í tex-mex kryddmylsnu og kryddblöndur. Það er síður að útflutningur á unnum kjöt- og mjólkurvörum hafi aukist.

135 milljarðar í styrki
Sænskir bændur njóta mikilla styrkja frá Evrópusambandinu. Þessir styrkir nema um 135 milljörðum íslenskra króna á ári. Þetta er nokkru meira en sem nemur nettótekjum bændanna. Án styrkjanna væri landbúnaðurinn rekinn með halla. Styrkirnir eru af mismunandi toga; almennir styrkir og svæðisbundnir eins og til norður Svíþjóðar þar sem framleiðslukostnaðurinn er meiri og framleiðnin minni.
Peter Lundberg telur að Íslennskir bændur eigi vel heima með öðrum frændum sínum á Norðurlöndunum innan ESB. „Ég mundi mjög gjarnan vilja sjá Íslendinga og Norðmenn ganga í Evrópusambandið. Þannig gætum við þróað og samhæft samvinnu landanna enn frekar innan sambandsins. Það bendir allt til þess að norskur og íslenskur landbúnaður geti átt góða framtíð innan Evrópusambandsins. Það er nefnilega þannig að framtíð landbúnaðar í einstökum aðildarlöndum ræðst að mestu innan hvers þjóðríkis en ekki af Evrópusambandinu. Aukin samkeppni er hins vegar óhjákvæmileg gangi Ísland í ESB. Maður verður að læra að búa við samkeppnina. Reyndar veltur hún ekki aðeins á aðildinni að Evrópusambandinu því stig af stigi verða verndartollarnir lækkaðir í alþjóðlegum samningaviðræðum.“

Sem kunnugt er hefur matvöruverðið lækkað umtalsvert í Svíþjóð í kjölfar inngöngunnar í Evrópusambandið árið 1995. Peter segir að það megi rekja til aukinnar samkeppni og innflutnings en einnig til umtalsverðra breytinga á sjálfri matvöruversluninni.
Lundberg segir ekki auðvelt að svara því hvað orðið hefði um sænskan landbúnað og hver þróunin hefði orðið ef Svíar hefði ekki gengið í ESB 1995.
„Því er ekki auðvelt að svara. Þeir höfðu búið við og þurft að aðlagast minnkandi miðstýringu framleiðslunnar og minni opinberri aðstoð. Sænskur landbúnaður hefur vissulega notið styrkja og fengið tíma til aðlögunar innan ESB. En hann er nú betur í stakk búinn til þess að mæta hnattrænni samkeppni en ella hefði verið. Meðal allra þjóða er pólitískur vilji til þess að vernda landbúnað á stöðum þar sem skilyrði eru sérstæð eða jafnvel erfið til búvöruframleiðslu, eins og í norður Svíþjóð. Þarna verður að finna hið rétta jafnvægi; að vera opinn fyrir innflutningi á búvörum frá öðrum löndum og frjálsri verlsun en samtímis að finna leiðir til þess að styðja við landbúnað sem ekki hefur möguleika á að keppa á markaði á sömu forsendum og hinir, þar sem kostnaðurinn er of mikill,“ segir Peter Lundberg.

Líkt og á Íslandi fækkar mjólkurframleiðendum í Svíþjóð.
Framleiðslan hefur þó ekki dregist verulega saman því búin stækka:

Ár /Svíþjóð/ Ár / Ísland
2000/ 12.675/ 1993/ 1.703
2005/ 8.548/ 2003/ 992
2007/ 7.000/ 2008/ 700

Mjólkurbúum fækkar óháð því hvort landið er utan eða innan ESB; hagræðing ræður ferðinni.

Sænskir svínabændur glíma við harða samkeppni innan Evrópusambandsins. Svínabúum fækkar, en þau stækka.

Ár / fjöldi búa / fjöldi sláturgrísa
2000 3.221 1.083.777
2005 1.781 1.085.304

Svínabú á Íslandi eru aðeins 22. Þeim gæti fækkað líkt og í Svíþjóð með inngöngu í ESB.

2000 3800 svín
2007 4200 svín

Aukin tiltrú bænda á framtíðina

Sænsku bændasamtökin, Lantbrukarnas riksförbund, spurðu bændur eftirfarandi spurningar: „Gætir þú mælt með því við unga manneskju að gerast bóndi og hefja búskap í þinni grein?“
Í öllum greinum voru svörin jákvæðari árið 2006 en árið áður, en það sýnir væntanlega aukna trú sænskra bænda á framtíðina. 62 til 74 prósent aðspurðra sögðu „já“ árið 2006, mismunandi eftir greinum. Árið áður voru „já“ svörin á bilinu 43 til 66 prósent.

Engar samanteknar tölur eru til um skuldir íslenskra bænda. Um 15 prósent þeirra eru mjög skuldugir. Þeir verst settu eru jafnframt þeir framsæknustu sem mest hafa fjárfest, einkum í mjólkurframleiðslu á undanförnum árum.

Skuldir sænskra bænda hafa vaxið mjög á undanförnum árum.

1999 1350 milljarðar króna
2000 1395
2001 1500
2002 1535
2003 1650
2004 1755
2005 1830
2006 1950

(Jóhann Hauksson)