„Þú spyrð mig um kreppuna 1968-1970 og ég eiginlega skammast mín. Því sannleikurinn er sá að kreppan sú snerti mig persónulega ósköp lítið, já, það má vel segja að ég hafi verið forréttindagella! Faðir minn var forsætisráðherra; auðvitað liðum við engan skort. Og ég var bara átján ára þegar kreppan hófst og í miðju kafi í menntaskóla og það voru að ýmsu leyti spennandi tímar fyrir ungt fólk.“

Hér talar Valgerður Bjarnadóttir. Hún hefur lifað tímana tvenna. Er hún var barn var Bjarni Ben faðir hennar nær samfellt ráðherra, forystumaður í Sjálfstæðisflokknum og jafnframt einhver umdeildasti stjórnmálamaður íslensku þjóðarinnar. Bjarni leiddi Íslendinga meðal annars gegnum mikla kreppu sem reið yfir þegar síldarstofninn hrundi 1968 en féll svo frá í hörmulegu slysi árið 1970.

Valgerður gekk að eiga Vilmund Gylfason og stóð fast að baki honum á stuttum en glæstum stjórnmálaferli þegar hann var aðalmaðurinn í ótrúlegum kosningasigri Alþýðuflokksins 1978 og tók fullan þátt í stofnun Bandalags jafnaðarmanna síðla árs 1982. Eftir að Vilmundur féll frá eftir kosningar ári síðar hugsaði Valgerður sitt ráð um hríð en steig síðan sjálf fram sem stjórnmálamaður og hefur meðal annars setið á þingi sem varaþingmaður fyrir Samfylkinguna.

Kreppan hvíldi þungt á Bjarna Ben
Hún heldur áfram að rifja upp kreppuna sem reið yfir í æsku hennar.
„Ekki misskilja mig, auðvitað varð ég vör við þessa kreppu þó ég hafi ekki þurft að reyna hana á eigin skinni. Ég fann vel hvað pabbi var áhyggjufullur þessi misseri, það hvíldi þungt á honum hvernig við gætum náð okkur á strik að nýju. Ég man að hann byrjaði að reykja aftur á þessum tíma. Þetta voru erfiðir tímar fyrir hann.

Og auðvitað átti ég félaga sem áttu foreldra sem misstu jafnvel vinnuna og lentu í miklum peningavandræðum. Síldin hafði verið svo mikil stoð undir efnahag okkar á sjöunda áratugnum að þegar henni var í einni svipan kippt burt, þá segir sig sjálft að það hafði víðtæk áhrif.
Og maður fann vel óróleikann í samfélaginu. En menntaskólakrakkar eins og ég voru í sjálfu sér forréttindahópur, því þótt mun fleiri hafi þá verið farnir að sækja sér framhaldsmenntun en áður var menntaskólanám ennþá ekki sjálfgefið, þó menn hefðu áhuga á því. Það voru kannski fremur gamlir vinir úr barnaskóla og gagnfræðaskóla sem maður varð var við að ættu erfitt, en síður við menntaskólakrakkarnir.

Og burtséð frá allri kreppu voru þetta vissulega dálítið æsandi tímar, það var margt á hverfanda hveli, einkum hvað snerti okkur unga fólkið. Ég fylgdist með þessu öllu saman og tók ákveðinn þátt, þótt ekki hafi ég verið neinn hippi. Og í hinni eilífu togstreitu milli Bítlanna og Rolling Stones var ég tryggilega Bítlamegin!

Vissulega var vonleysistónn í samfélaginu um hríð og það gerðist í fyrsta sinn í háa herrans tíð að fjöldi fólks flutti úr landi til að leita sér að vinnu. Flestir fóru til Svíþjóðar en sumir alla leið til Ástralíu.
Rétt eins og núna er mjög umtalað að fólk muni flýja land.

Auðvitað var þessi kreppa sem hófst 1968 í flestu tilliti gerólík því sem við erum nú að ganga í gegnum. Þá hrundi grunnstoð samfélagsins, en ekki yfirbyggingin eins og núna. Þetta var eiginlega utanaðkomandi áfall, næstum eins og náttúruhamfarir sem við gátum ekkert ráðið við, þótt auðvitað hafi ofveiði ábyggilega verið helsta orsökin fyrir hruni síldarstofnsins.

Fjármagn nýtt til að hraða uppbyggingu
En því fékk fólk ekki þá tilfinningu sem hefur gripið marga núna, að það sé sjálft samfélagið sem sé hreinlega ónýtt. Og þótt það væri erfitt í tvö ár eða svo, þá hjaðnaði kreppan tiltölulega fljótt. Það kom ýmislegt til, álverið í Straumsvík var um það bil að fara af stað um þetta leyti og hvað sem okkur kann að finnast um álver hafði það í þessu tilfelli góð áhrif á atvinnustigið í landinu.
Eftir að síldin hvarf var líka reynt að spýta inn fjármagni á öðrum sviðum, til að örva atvinnu. Framkvæmdir fóru af stað, það var reynt að byggja upp sem víðast, beinlínis til að búa til störf. En nú getum við það ekki, einfaldlega af því engir peningar eru til. Þvert ofan í það sem gerðist þá þurfum við núna að hætta uppbyggingu í miðju atvinnuleysinu. Tónlistarhúsið gæti þurft að standa hálfklárað í langan tíma.“

Þú minntist á „náttúruhamfarir“ 1968 en ekki núna. En nú skynja samt margir ástandið nánast eins og náttúruhamfarir.
„Já, mjög skiljanlega. Ég man að ég hugsaði oft í haust, þegar þessi ósköp voru að skella á: Þetta er eins og óveður. Eins og ofsaveður. Ég vinn á Landspítalanum og ég mun aldrei gleyma hvernig fólk hálfpartinn hnipraði sig saman í hóp við útvarpið þessa daga í október þegar hörmungarfréttirnar dundu yfir í hverjum einasta fréttatíma og við vissum varla hvaðan á okkur stóð veðrið. Og verst er að vita ekki enn hversu þung snjóhengja hangir enn yfir okkur og getur hrunið nánast hvenær sem er.”

Örfá einkafyrirtæki bundu okkur skuldabagga
Nú er mjög í tísku að segjast hafa séð hrunið fyrir. Sást þú hrunið fyrir?

„Nei, guð almáttugur, nei. Auðvitað gerði maður sér grein fyrir því að ástandið var orðið mjög viðkvæmt, vægast sagt, og allar umræður í samfélaginu langt fram eftir síðasta ári snerust um hvort það yrði „mjúk lending“ eða „hörð lending“ í hagkerfinu.

En það sem við lentum svo í var auðvitað ekki hörð lending, þetta var hrein og klár brotlending, þetta var flugslys. Og ég ætla ekki að reyna að halda því fram að mig hafi einu sinni grunað að þetta gæti orðið svona slæmt. Að örfá einkafyrirtæki gætu hafa bundið okkur slíka skuldabagga. Auðvitað liggur nú fyrir að margir kaupsýslu- og bankamenn okkar voru algjörir glannar, að ég segi ekki dónar, og þeir fóru mjög offari, svo ég taki nú vægt til orða. En fyrst og fremst voru það samt stjórnvöld sem klikkuðu. Þeim bar skylda til að fylgjast með og aldrei leyfa þeim aðstæðum að skapast sem hér urðu við hrunið. En þau brugðust þeirri skyldu.

Það versta sem gæti gerst er að unga fólkið flýji bara úr landi. Því það verður þá óhjákvæmilega dugmesta og hæfileikaríkasta fólkið sem fer. Á mínum vinnustað, Landspítalanum, þar á nú að fara að skera niður og spara. Gott og vel, við vitum öll að einhver niðurskurður er óhjákvæmilegur. En hann má bara ekki verða of mikill. Læknar og hjúkrunarfólk getur unnið hvar sem er í heiminum. Sparnaðurinn má aldrei verða svo mikill að hann fari að grafa alvarlega undan helstu stoðum velferðarkerfisins, eins og heilbrigðiskerfinu og menntakerfinu.

Nú væri ekki ónýtt að eiga vini
Með fullri virðingu fyrir til dæmis bændum, þá finnst mér mikilvægara að verja heilbrigðiskerfið en hjálpa bændum með því fyrst og fremst að lappa upp á millifærslukerfið eins og ég óttast að nýr landbúnaðarráðherra muni freistast til að gera.“

Þú hefur lengi talað fyrir því að við gengjum í Evrópusambandið.
„Já, og ég hef síður en svo skipt um skoðun. Mín afstaða ræðst ekki fyrst og fremst af evrunni, þótt auðvitað þurfum við að fá nothæfan gjaldmiðil í staðinn fyrir íslensku krónuna. En evran er bara langtímaverkefni. Það sem fyrst og fremst myndi vinnast við að sækja um og ganga í ESB væri félagsskapurinn. Við værum komin í fjölskyldu Evrópuríkja og gætum búist við því að þau legðu okkur lið þegar við þyrftum á að halda. Það hefði aldeilis ekki verið ónýtt að eiga nú vini í ESB. Ef allt fer á versta veg og þjóðin sjálf kemst í greiðsluþrot vegna skuldanna sem hefur verið steypt yfir okkur, þá
mun aðild að ESB vera okkur ómetanleg.“

Menn tala um fullveldisafsal ...
„Já, en það er bara kjaftæði. Við missum ekki meira fullveldi en orðið er með því að ganga í ESB. Og svo býsnast menn yfir því að hugsanlega myndum við borga ögn meira til ESB en við fengjum til baka í styrkjum. Tvo milljarða á ári, hafði einhver reiknað út. Ja, ég segi nú ekki annað en að fegin vildi ég borga þá tvo milljarða en allar þær ógurlegu fjárhæðir sem við eigum nú að standa skil á, vegna þess að við vorum utan sambandsins.

Evrópusambandið alltaf aukið hagsæld
Ég er búin að tala fyrir inngöngu Íslands í ESB síðan um 1990. Þá fann maður strax hvað málið var viðkvæmt og hvað það var stutt í að andstæðingar ESB vildu ráða umræðunni og stjórna henni. „Þú vilt afsala þér auðlindum íslensku þjóðarinnar,“ er til dæmis alltaf sagt við þá sem vilja inngöngu. En ríki sem ganga í ESB hafa aldrei séð ástæðu til að ganga úr bandalaginu, nema Grænland en þar voru aðstæður mjög sérstakar.

Að öðru leyti hefur Evrópusambandið alltaf aukið við efnahagslega hagsæld þjóða. Það eru engin dæmi um annað. Bretar vildu ekki ganga í ESB á sínum tíma en þeir neyddust til þess af því þeir sáu að hinum Vestur-Evrópuríkjunum gegnaði betur en þeim í sínu efnahagslega samstarfi. Samstarf og samvinna við aðrar þjóðir er ég sannfærð um að muni duga okkur best.“

Það mátti varla ræða ESB hér mjög lengi. Þú varðst vör við það, er það ekki?
„Jú, og ekki bara ESB. Það var svo margt sem ekki mátti ræða. Ég man til dæmis að þegar gagnagrunnsmálið fræga var á döfinni fyrir eitthvað um áratug, þá mátti ekki gagnrýna þær fyrirætlanir á málefnalegum grunni án þess að vera sakaður um að vera á móti vísindunum, eða eitthvað í þá áttina. Ég vildi ekki láta skrá mig í þennan gagnagrunn, ekki af því að ég væri endilega á móti fyrirbærinu sem slíku, heldur vegna þess að ég vildi hafa val um það hvort ég væri með í þessu eða ekki.

En þá var maður skammaður fyrir að vera með nöldur og leiðindi. Sama gerðist þegar manni fór að blöskra burgeisahátturinn hér upp úr aldamótum. Þá var maður líka afgreiddur sem nöldurkellíng og fékk nánast högg í hausinn.

Uppreisnin koðnaði niður á einu sumri
Það ríkti hér svo óskapleg ... hvað á að kalla það ... þöggun, líklega. Gagnrýnisraddir komust ekki að. Nú gagnrýna margir fjölmiðla sem voru í eigu auðmanna en mér finnst Mogginn í sinni gömlu mynd ekkert eiga minni sök á þessu andrúmslofti sem hér var við lýði svo alltof lengi. Þú varst bara slegin út af borðinu ef þú varst með eitthvað múður.“

Hvar heldurðu að séu ræturnar að þessari … ja, þöggun, í samfélaginu?
„Ja, nú veit ég bara ekki,” svarar Valgerður. “Kannski liggja ræturnar einhvers langt aftur og djúpt í þjóðarsálinni, ég veit það ekki. Það hefur að minnsta kosti gengið mjög illa að vinna á þessu.
Það er stundum talað um tímabilið 1974-1978 sem upphaf ... ja, uppreisnar í íslenskri samfélagsumræðu. Þá fóru menn að tala um pólitík og fleira með öðrum hætti en verið hafði. Og alþingiskosningarnar 1978 fólu í sér tækifæri til að þróa þá uppreisn frekar. Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn, helmingaskiptaflokkarnir frægu, töpuðu gríðarlegu fylgi en Alþýðubandalag og sérstaklega Alþýðuflokkur unnu stóra sigra. Og sér í lagi kosningasigur Alþýðuflokksins átti rót að rekja til löngunar fólks til að hrista upp í kerfinu. Og það varð mikil breyting á þeim pólitísku fulltrúum sem settust á Alþingi.

En þessi “uppreisn” eða hvað á að kalla það koðnaði niður á einu sumri. Þeir sem unnu sigurinn vildu þegar til kastanna kom ekki kannast við að sigurinn hefði unnist vegna gagnrýni á kerfið.
Svo það varð engin siðbót.
Fjórflokkurinn, sem þá komst í tísku að tala um, reyndist við hestaheilsu.“

Möguleiki á að koma á siðbót?
Heldurðu að það takist núna að koma á siðbót í íslensku samfélagi?

„Ja, reyndar finnst mér óþægilegt að tala um siðbót í þessu sambandi. Siðbót er í mínum huga dálítið heilagt orð, það dugir okkur alveg að tala um breytingar.
Og jújú, ég vona að eitthvað gerist. Ég vona svo sannarlega að það takist að minnka þá landlægu spillingu sem hefur fylgt okkur svo lengi. Ég vona það en ég verð að viðurkenna að ég er ekki mjög bjartsýn á það. Ég er nú bráðum að verða sextug og orðin nokkuð lífsreynd. Og ég er vissulega hrædd um að ekkert verði gert.

Meðal annars af þessari ástæðu finnst mér eiginlega að nú eigi að kjósa of snemma. Bara mánuður í viðbót hefði verið skárra, til að gefa nýjum framboðum og nýjum hugmyndum kost á að dafna ögn betur, og í rauninni hefði ég helst viljað að beðið væri með kosningar fram á haust.
Kannski hefði gamla ríkisstjórnin átt að gefa yfirlýsingu strax í nóvember um kosningar eftir tæpt ár, haustið 2009. Síðan hefði hún alveg mátt sitja þangað til, svo fremi sem hún gerði nauðsynlegar ráðstafanir fyrir fólk í þessu landi. Eða ný stjórn þá strax taka við. Það er svo sem ekki mikið svigrúm, við erum nauðbeygð að fylgja uppskrift Alþjóðagjaldeyrisssjóðsins. Ríkisstjórnin, annaðhvort sú gamla eða einhver sem þá hefði tekið við, hefði átt að gera þetta og engar pólitískar breytingar, samtímis því að standa vörð um heilbrigðiskerfið og menntakerfið.

Að nálgast hið ómögulega
En leyfa gagnrýni og umræðu um samfélag og lýðræði að þróast aðeins lengur, svo meiri möguleiki hefði verið á að virkja þann mikla pólitíska áhuga sem nú er sprottinn upp. Það er eitt af því fáa jákvæða við ástandið núna, hvað fólk sem alltaf hefur litið á pólitík sem einhver leiðindi, sem koma því ekki við, er nú uppfullt af áhuga.
En með kosningum í apríl nú fær fólk varla tíma til að rigga upp nýjum framboðum, eða gera þau sæmilega úr garði.”

Og heldurðu að þetta hafi flokkarnir gert vísvitandi?
Valgerður brosir, eða er þetta glott?
“Það hvarflar ekki annað að mér.”
Svo heldur hún áfram: „Sko, ef við segjum að pólitík sé list hins mögulega, þá felst líka í því að hún hlýtur stundum að geta nálgast hið ómögulega. Og það er það sem er eða getur verið spennandi við stjórnmál.

Það vantar eitthvað nýtt, að eitthvað sé gert núna sem er öðruvísi en áður hefur verið gert.
En það eru því miður ekki miklar líkur á því. Við sáum það að flokkarnir tóku sér viku í stjórnarmyndunarviðræður og svo voru ekki liðnir nema tveir dagar þangað til þeir voru orðnir ósáttir um hvað stóð í stjórnarsáttmálanum. Það var ekki alvarlegt ósætti, eitthvað um álverið á Bakka, en þetta sagði sína sögu.“

Tókst þú þátt í mótmælunum í janúar?
„Já, já, ég tók þátt í mótmælum alveg frá byrjun. Og vissulega var merkilegt að upplifa þann anda og þann kraft sem einkenndi þau.

„Anarkistarnir“ gengu of langt
Því miður gengu nokkrir krakkar of langt þarna í 2-3 daga í janúar. Mér fannst það setja leiðan blett á mótmælin. Ég ætlaði til dæmis á hinn fræga fund Samfylkingarinnar í Þjóðleikhúskjallaranum en komst ekki á staðinn af því þessir krakkar stoppuðu mig. Þau vildu ekki að fundurinn færi fram, nema öruggt væri að hann skilaði þeirri niðurstöðu sem þau vildu, það er að segja að stjórnin færi frá. Þetta fannst mér dónaskapur. Ég talaði við nokkra af þessum krökkum og þau sögðust vera anarkistar. Samt er ég eiginlega viss um að þau vita lítið hvað það þýðir. Ég þykist aftur á móti vera anarkisti!
Þessi krakkar komu óorði á mótmælin með óeirðum, óeirðirnar voru fullkomlega óþarfi og hryggilegt að einhverjir skyldu meiðast.”

Hvernig ertu anarkisti?
“Ja, ég tek undir það megin markmið anarkista að ríkisvaldið eigi að gefa fólkinu sem mest svigrúm til að vera til. Ríkisvaldið á að setja almennar reglur, en annars skipta sér sem minnst af þegnunum.”
Er það ekki hin alræmda nýfrjálshyggja?
“Nei, alls ekki. Mér finnst nefnilega að ríkið beri líka mikla ábyrgð, en á takmörkuðum sviðum. Það á að setja ramma um heilbrigðismál og menntamál og fáein svið önnur, peningamál ekki síst, eins og nú er komið í ljós, en annars á það bara að leyfa fólki að vera til.
En þessir krakkar, sem sögðust vera anarkistar, þau vildu bylta ríkisstjórninni en þau vildu ekki heyra neinar aðrar skoðanir.
Mér fannst það kostulegt.

Grímuklædda fólkið ógnvekjandi
Ég kunni heldur ekki við grímurnar sem sumt af þessu unga fólki bar. Mér fannst eitthvað ógnvekjandi og óhuggulegt við þær. En svo var mér sent vídeó af látunum sem urðu fyrir utan Hótel þegar Kryddsíldarþátturinn var tekinn upp á gamlársdag. Og þar sáust tveir borgarar lenda í útistöðum við mótmælendur fyrir utan Hótel Borg. Og annar þeirra var starfsmaður Seðlabankans. Þetta var sent mér undir því fororði að sá maður væri “starfsmaður þinn”, með hliðsjón af því að ég hef setið í bankaráði Seðlabankans síðan í nóvember. Og milli línanna lá að framferði mannanna væri stórlega hneykslanlegt.

En mér var fyrirmunað að vera mjög hneyksluð. Ég lít eiginlega svo á að menn hafi fullt leyfi til að haga sér eins og fífl ef þeir svo kjósa. Bara ef þeir gera það ekki í vinnunni.
En þá fór ég að hugsa: Er það útaf þessu sem unga fólkið ber grímu? Af það vill ekki að það komi niður á þeim seinna að hafa tekið þátt í mótmælunum? Og þá skildi ég þetta kannski aðeins betur. Við verðum að átta okkur á því að því miður hefur það oft vissulega komið niður á fólki hér á landi að hafa ekki réttar skoðanir.”

Þurfum að sjá á bak ýmsu
Nú er kreppan rétt að byrja að bíta og ljóst að hún verður mun harðari en kreppan sem þú upplifðir í æsku, 1968-1970. En þegar við reynum að tala í okkur kjark segjum við gjarnan að við munum verða fljót að ná okkur upp úr þessu aftur. Heldur þú að svo verði?

“Nei, því miður er ég smeyk um að það eigi eftir að taka tímann sinn. Jafnvel áratug eða svo. En ef það er nú raunin að eftir að áfall atvinnuleysisins er liðið hjá, sem við skulum vona að verði sem fyrst, að þá verði lífskjör hér aftur eins og þau voru fyrir 6-8 árum, þá getum við vissulega kallast sæmilega við unað. Því við vorum svo sannarlega ekkert fátæk þá.

En hitt er annað mál að síðustu ár höfum við vanist ýmsum gæðum sem ég er hrædd um að við þurfum nú að sjá á bak um langa framtíð. Margt “venjulegt” fólk hefur undanfarin 2-3 ár vanist því að geta nánast skroppið til útlanda ef veðrið hér er leiðinlegt. Sumarfrí til Spánar, skottúr til útlanda.
Þetta var ekki svona þegar ég var ung. Þá bjó ég við vellystingar, en samt hafði ég það að ýmsu leyti ekki eins gott og tiltölulega venjulegt fólk hefur gert undanfarin ár.
En ef við sem þjóð komumst í greiðsluþrot, þá veit ég ekki hvað gerist. Ég hreinlega átta mig ekki á því.
Einmitt þess vegna held ég að það sé svo mikilvægt að komast í ESB. Því þá verðum við komin inn í fjölskyldu sem mun leggja okkur lið. Það má margt misjafnt segja um ESB en ríkin þar hjálpast að.“

Aldrei séð sjarmann í slátrinu
Sérðu eitthvað jákvætt við ástandið?
“Tja,” segir Valgerður. “Fólk er að reyna að sjá það jákvæða. Að núna sé fólk óhræddara en áður við að segja hug sinn. Að gagnrýna og tala sínu máli. Og jújú, víst er það rétt, en ég verð að viðurkenna að mér þykir kostnaðurinn aðeins of hár. Því þá vakningu hefði mátt gera á allt annan og ódýrari hátt, bara ef við hefðum viljað.
Fólk er líka að tala um afturhvarf til grunngildanna, nú fari allir að taka slátur. En ég hef reyndar aldrei séð sjarmann í slátrinu.”