Stefán Guðmundsson er þriggja barna faðir sem þar til fyrir tæpum þremur vikum hafði ekki fengið að hitta sex ára gamla dóttur sína í tíu mánuði vegna þess að móðir stúlkunnar hefur komið í veg fyrir samskipti þeirra. Móðirin hefur með því hundsað fjölda dómsúrskurða sem kveða á um umgengnisrétt Stefáns við stúlkuna.

Aðra af eldri dætrum sínum tveimur, sem verður þrettán ára í haust, hafði Stefán einungis hitt á sama tímabili á einum stuttum fundi hjá Barnavernd Reykjavíkur í ársbyrjun, áður en hann hitti hana 21. júlí síðastliðinn, sama dag og þá yngstu. Og það þurfti að beita svokallaðri innsetningu með aðstoð sýslumanns til að koma á fundi föðurins við stúlkurnar eftir að dagsektir höfðu ekki skilað tilætluðum árangri. Þriðju dótturina, ellefu ára gamla, hefur Stefán ekki séð síðan síðastliðið haust.

Tímamótaúrskurður

Fyrst var greint frá málinu í DV þann 21. júlí síðastliðinn, daginn sem fulltrúar sýslumannsins í Reykjavík, barnaverndarnefndar Reykjavíkur auk lögmanna Stefáns og barnsmóður hans sóttu yngstu dóttur Stefáns á heimili móðurömmu hennar og -afa. Þangað hafði móðir hennar farið með dætur sínar þrjár, vitandi að von væri á fulltrúunum sex á heimili hennar til að sækja þá yngstu. Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurðaði nefnilega þann 11. júlí síðastliðinn að yngsta dóttirin skyldi tekin úr umráðum móður sinnar í síðasta lagi þennan dag, tíu dögum eftir að úrskurðurinn lá fyrir, til þriggja vikna dvalar hjá föður sínum.

Stefán segir að þetta sé tímamótaúrskurður í íslenskri réttarsögu hvað varðar tálmunarmál af þessum toga. Aldrei áður hefur verið úrskurðað um innsetningu vegna umgengnistálmana, en úrræðið kom inn í barnalög 2003. Í úrskurðinum segir raunar ennfremur að Stefáni sé framvegis heimilt að fá yngstu dóttur sína tekna úr umráðum móður sinnar, virði hún umgengnisrétt hans að vettugi einhvern tímann aftur. „Þetta er þróun í rétta átt,“ segir Stefán.

Gekk út með börnin

Stefán hóf sambúð með barnsmóður sinni árið 1994. Þau eignuðust fyrstu dótturina árið eftir, 1997 kom stúlka númer tvö í heiminn og sú yngsta fæddist svo í mars 2002. Fjölskyldan bjó langstærsta hluta tímans í Grafarvoginum í Reykjavík. Einnig bjuggu þau um skeið á Húsavík en þar er Stefán fæddur og uppalinn. Hann hefur svo dvalist þar síðustu fimm sumur þar sem hann rekur hvalaskoðunarfyrirtækið Gentle Giants við góðan orðstír.

Stefán stundaði átta ára framhaldsnám eftir grunnskólanám, þar á meðal í Stýrimannaskólanum og Tækniháskólanum í Reykjavík. Hann hefur áratuga reynslu af sjómennsku, þar af margra ára reynslu sem skipstjóri. Hann starfaði sem skipstjóri og meðstjórnandi í útgerð í eigu fjölskyldunnar um árabil á meðan hann var í sambúð með barnsmóður sinni og meðfram námi. Kaflaskipti urðu í lífi fjölskyldunnar í framhaldi af því að skipstapi varð hjá útgerðinni í lok september 2002.

„Það varð til þess að mikið óvissuástand skapaðist í fjölskyldunni og ég missti vinnuna tímabundið. „Í kjölfarið komu upp erfiðleikar í fjölskyldulífinu sem enduðu með því að við skildum í desember það ár. Frekar eftirminnilegur dagur, um miðjan þriðjudag þegar konan gekk út af heimilinu með börnin að mér fjarstöddum á 35 ára afmælisdeginum mínum,“ segir Stefán.

„Ég fékk lítið að sjá börnin mín fyrst eftir skilnaðinn. Ég held að ég hafi verið með þau í einn eða tvo sólarhringa fyrsta hálfa árið eftir skilnaðinn. Það var ekki fyrr en það kom bráðabirgðaúrskurður, sem ég fór fram á frá sýslumanni, að það fór að komast á einhver umgengni.“

Ná sér niðri á honum?

Eftir sambúðarslitin flutti barnsmóðir Stefáns með stúlkurnar í annað hverfi í Reykjavík og lét þær skipta um skóla, þvert á það sem Stefán taldi æskilegt að gera. Hún tók þær einnig úr öllu tómstundastarfi sem hann var alfarið á móti þar sem honum sýndist best fyrir börnin að sem eins lítið rót yrði á lífi þeirra og hægt væri í kringum skilnaðinn.

Stefán segist hafa séð að mestu um að koma dætrunum í tómstundirnar, til að mynda á ballettæfingar, skautaæfingar, í píanótíma og fimleika og honum finnist því eins og móðir stúlknanna hafi tekið þær úr þessu frístundastarfi til að ná sér að einhverju leyti niðri á honum eftir skilnaðinn.

Umgengnin í úrskurði sýslumanns hljóðaði upp á fimm daga aðra hverja viku, sex vikur yfir sumarið, viku önnur hver jól, viku önnur hver áramót og viku aðra hverja páska.

„Ég skildi ekki í þessum frumraunum mínum við kerfið hvers vegna ég fékk ekki að hafa börnin mín til jafns við móðurina eins og ég vissi að var þeim fyrir bestu,“ segir Stefán. „Svörin frá sýslumanni voru einföld við þeim spurningum mínum: „Af því bara.“ Slíkt hafði ekki gerst áður og stóð ekki til að faðir fengi jafnar samvistir við börnin á við móður, burtséð frá þörfum barnanna. Ég átti víst bara að þakka fyrir þessa „rúmu“ umgengni samkvæmt orðum fulltrúa sýslumanns. Umgengni sem var heilir tíu dagar í mánuði, á þeim tímapunkti sem börnin þurfa hvað mest á báðum foreldrum sínum að halda, strax eftir skilnaðaráfallið.

Ekki var um að ræða að ég fengi úrskurðaða umgengni aftur í tímann sem hafði glatast í samvistum mínum við börnin. En þegar meðlagsúrskurðurinn var birtur var annað uppi á teningnum hjá sýslumanni. Hann náði marga mánuði aftur í tímann, þrátt fyrir miklar tálmanir á því tímabili. Þá fyrst áttaði ég mig á því hvernig kerfið var „innréttað“.

Barnsmóðir Stefáns taldi úrskurðaða umgengni of rúma og kærði úrskurðinn til dómsmálaráðuneytis. Úrskurðurinn var staðfestur, enda var hann studdur í yfirlýsingu sálfræðings og sérfræðings embættisins. Í áliti þeirra segir meðal annars að ekkert hafi komið fram í viðtölum við stúlkurnar sem gæfi tilefni til að ætla að vera hjá föður sé þeim systrum erfiðari en sem svarar eðlilegu róti við að fara á milli heimila þar sem foreldrarnir eru ósáttir. Móðir stúlknanna hafði þá verið með stóryrtar yfirlýsingar við sýslumann um að börnin vildu ekki vera hjá föður sínum og vera þeirra þar væri þeim erfið.

Áhyggjur vegna brjóstagjafar

Í bráðabirgðaúrskurðinum kom fram að á meðan yngsta stúlkan væri enn á brjósti ætti hún ekki að vera yfir nótt hjá pabba sínum eins og eldri dæturnar. Hann mætti sækja hana klukkan níu á morgnana og þyrfti að skila henni klukkan sex síðdegis.

„Móðir hennar nýtti sér þessa klausu og hélt stelpunni á brjósti til tuttugu mánaða aldurs, að eigin sögn,“ segir Stefán. „Ég vissi auðvitað allan tímann að þetta var eingöngu gert til að koma í veg fyrir að ég gæti haft barnið jafnmikið og eldri dæturnar.

Ég var svo farinn að hafa verulegar áhyggjur af dóttur minni vegna þessa langa tíma sem hún var á brjósti. Það endaði með því að ég fór með hana til læknis og hann sagði að best væri fyrir barnið að hætta tafarlaust á brjósti því þessi langa og mikla brjóstagjöf væri farin að hafa veruleg áhrif á næringarstöðu barnsins.“

Móðirin brást ókvæða við þessum ráðleggingum og afskiptum læknisins af heilsu barnsins.

Að sögn Stefáns virti sambýliskona hans fyrrverandi ekki þann rétt hans til umgengni við börnin sem fram kom í úrskurðinum. Eftir að umgengnisúrskurður gekk var umgengni þó stopul því móðirin tilkynnti eldri dæturnar ítrekað og fyrirvaralaust veikar þegar Stefán átti að eiga umgengni. „Oftar en ekki áttu tilkynningar um veikindi dætranna ekki við rök að styðjast. Það féll jafnvel niður jóla- og páskaumgengni. Maður vissi í raun aldrei hverju maður átti von á.“

Stefán jafnvel hæfari

Stefán fór fram á sameiginlega forsjá stúlknanna og jafna umgengni. Barnsmóðir hans vildi aftur á móti fulla forsjá. Úr varð forsjármál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.

„Ég vildi umfram allt verja áframhaldandi rétt minn til forsjár barnanna og fá að vera faðir þeirra áfram, en ekki réttindalaus gestur í lífi þeirra til framtíðar, eins og kerfið stuðlar að enn þann dag í dag með þeim úreltu viðhorfum starfsfólksins og því lagaumhverfi sem það vinnur eftir,“ segir Stefán.

Dómkvaddur sálfræðingur í málinu var skipaður og vann hann að áliti, rannsóknum og prófum á foreldrum og börnum í þrjá mánuði. Að því loknu skilaði hann viðamikilli álitsgerð til Héraðsdóms í ágúst 2003. Þar segir meðal annars að sálfræðingurinn telji að báðir foreldrar séu hæfir til að fara með forsjá barnanna, og Stefán jafnvel hæfari, til að mynda vegna þess að hann búi við betri aðstæður og sé með tryggari afkomumöguleika til framtíðar.

Í ítarlegri álitsgerðinni segir jafnframt: „Skilningur beggja á þörfum barnanna er ágætur. Faðir á auðveldara með að lýsa mati sínu á þörfum barnanna og virðist metnaðarfyllri fyrir þeirra hönd. Tilfinningalegt samband móður og barnanna er náið og gagnkvæmt. Móðir er afar háð börnunum. Tengsl hennar byggja mikið á umönnunarþáttum enda börnin ung. Tilfinningalegt samband föður og barnanna er einnig náið og gagnkvæmt og lýsir sér annarsvegar í hlýrri og innilegri framkomu og hinsvegar í leiðbeiningum og stýringu.“

Móðirin hlýtur forsjána

Móðirin hlaut að lokum forsjá stúlknanna. Stefán var afar hissa á þeirri niðurstöðu.
„Sálfræðingurinn sagði í vitnaskýrslu sinni það verðugan kost til skoðunar fyrir héraðsdómi að dæma föður forsjá eldri stelpnanna og móður þeirrar yngstu,“ segir Stefán.

„Það myndi meðal annars skapa frið um börnin, jafna átök foreldra um forsjá og koma í veg fyrir að móðir gæti viðhaldið umgengnistálmunum. Á þessa ábendingu sálfræðingsins var ekki hlustað af héraðsdómi á þeim tíma og var þar náttúrlega byggt á gömlum, úreltum hefðum í svona málum þar sem báðir foreldrar eru taldir hæfir. Mæður fá forsjá en feðurnir eiga að vera gestir í lífi barna sinna.“

Í ljósi þess að Stefáni þótti ekki einsýnt að héraðsdómur hefði virt þær meginreglur sem gilda eiga í forsjármálum áfrýjaði hann dóminum til Hæstaréttar. Við meðferð málsins þar var óskað eftir öðru áliti vegna málsins frá öðrum sálfræðingi.

Í áliti þess sálfræðings, sem lá fyrir í maí 2004, segir meðal annars að tengsl við föður séu báðum eldri dætrunum mikilvæg, þeim líði oftast vel hjá honum og vilji ekki breyta neinu í tengslum við hann. Þrátt fyrir þetta álit staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms, en tók þó sérstaklega fram í rökstuðningi fyrir niðurstöðunni að á það yrði að leggja áherslu að börnin nytu eðlilegrar umgengni við föður sinn.

Tekur stúlkurnar úr skóla

Ekki var fyrr búið að flytja málið í Hæstarétti en móðirin tilkynnti að hún ætlaði að breyta umgengninni og minnka. Eftir að dómur Hæstaréttar féll var umgengni stopul, enda bráðabirgðaúrskurður sýslumanns eingöngu fyrir hendi þangað til niðurstaða Hæstaréttar lægi fyrir. Umgengni komst síðan ekki á aftur fyrr en í desember 2004 þegar sýslumaður úrskurðaði um umgengni dætranna og föður til frambúðar, á sama hátt og ákveðið hafði verið áður til bráðabirgða. Sú umgengni stóð hins vegar stutt yfir.

Í lok janúar 2005 hófust tálmanir af hálfu móður stúlknanna sem vörðu í þrjá mánuði. „Það gekk svo langt að hún tók dætur okkar úr skóla og leikskóla þessa þrjá mánuði til að koma í veg fyrir að ég gæti hitt þær og rækt mínar samvistarskyldur við börnin, sótt þær og skilað í skóla og leikskóla eins og mér bar samkvæmt úrskurðinum,“ lýsir Stefán.

„Hún hélt þeim inni á sínu heimili með þeim skýringum að dæturnar óttuðust föður sinn og vildu ekki fara í skólana. Dæturnar voru tættar eftir þá meðferð, verulega tættar. Ég skynjaði það mjög vel. Barnaverndaryfirvöld höfðu svo seint og um síðir afskipti af málinu. Móðir stelpnanna lét þó ekki af umgengnistálmunum fyrr en ég höfðaði bráðabirgðaforsjármál um vorið til þess helst að koma þeim aftur í skólana og leyfa þeim að lifa eðlilegu lífi undir minni forsjá.“

Enn hrekur sálfræðingur málatilbúnað

Að lokum leyfði móðir stúlknanna þeim að fara aftur í skólann. Í tengslum við hið nýja bráðabirgðaforsjármál voru stúlkurnar svo enn og aftur sendar til nýs sálfræðings. Stefán segir að þar með hafi sérfræðingur enn á ný hrakið málatilbúnað móður um að börnin óttist og vilji ekki umgangast föður sinn, þrátt fyrir að börnin hafi verið beitt mjög alvarlegum tálmunum og fortölum móður.

„Sömuleiðis hrekur sálfræðingurinn orð móður þeirra um að börnin hafi ekki viljað fara í skólann og segir meðal annars orðrétt í sínu áliti frá 6. júní það ár að það sé ekki að þeirra ósk sem þær fóru ekki í skólann,“ segir hann.

„Dómari taldi að úr því móðir væri hætt tálmunum og börnin byrjuð að sækja skóla á ný væri ástæðulaust að hreyfa við forsjánni til bráðabirgða og hafnaði kröfu minni um bráðabirgðaforsjá sumarið 2005. Hann tekur þó fram í úrskurðarorðum að móðir hafi brotið mjög alvarlega gegn dætrum sínum. Barnaverndaryfirvöld í Reykjavík komu þarna einnig að málinu en ég held að þau hafi aðallega klappað á öxlina á móður stelpnanna og beðið hana um að haga sér ekki svona lengur.“

Vill hefja sambúð á ný

Þetta sumar dvöldu dæturnar þrjár hjá Stefáni á Húsavík tvisvar þrjár vikur, eins og kveður á um í úrskurði dómstóla. Umgengnin næstu misseri eftir það gekk „nokkuð áfallalaust fyrir sig“ eins og Stefán orðar það, en með undantekningum í formi núnings og árekstra. „Konan var vís með að hringja í mig með engum fyrirvara og tilkynna að þessi helgi eða vika félli niður. Hún breytti þannig umgengninni eftir eigin hentugleika. Ég varð bara að sætta mig við það, þótt ég væri búinn að gera margar tilraunir til að skipuleggja hjá sjálfum mér vegna vinnu og fleira með tilliti til ákveðinna umgengnisdaga.“

Í ársbyrjun 2007 gerðist það svo að barnsmóðir Stefáns fór að stíga í vænginn við hann. Hún afhenti honum tvö löng ástarbréf í janúar og febrúar sem lýsa tilfinningum hennar til hans, „... svo miklum tilfinningum að ég vissi ekki hvaðan á mig stóð veðrið,“ segir Stefán. Í bréfununum stóð að hún hefði ritað þau tveimur árum áður, samkvæmt ráði sérfræðings.

„Bréfin voru rituð í ársbyrjun 2005, á sama tíma og hún tók dætur okkar úr skóla og leikskóla í þrjá mánuði samfellt!“ segir Stefán.

Í framhaldinu sendi móðirin ótal sms-skilaboð, kom í heimsóknir og fleira. Hún hafði þau orð uppi að hún ætlaði sér að ná í Stefán aftur, sama hvað það kostaði. Um vorið 2007 tilkynnti hún að hún hygðist koma norður til Húsavíkur um sumarið og eyða þar tveimur vikum, hvort sem Stefáni líkaði betur eða verr. Hún myndi bara gista á tjaldstæðinu ef þessi þyrfti með.

„Ef þú vilt mig ekki ...“

Stefán tók lítið undir öll ástarhót móðurinnar, enda sá hann ekki að þetta gæti gengið eftir það stríð sem hafði verið í gangi í tæp fimm ár á undan. Hann bauð henni samt sem áður að dveljast í húsinu sem hann hefur til umráða á Húsavík, ásamt sér og stúlkunum, í tvær vikur af þeim sex sem dæturnar dvöldust hjá Stefáni. Ef það gæti orðið til þess að samskiptin yrðu eðlileg og vinátta og sátt um börnin skapaðist á ný, þá væri það heldur betur til mikils að vinna.

Fljótlega fór þó að bera á fyrri hegðun móðurinnar að sögn Stefáns, endalaus þörf fyrir athugasemdir og rifrildi út ef engu; daginn út og daginn inn. Úr varð um miðjan september að hann tilkynnti henni að hann sæi engan flöt á því að þau tækju aftur saman. Stefán segir móðurina hafa brugðist illa við og sagt meðal annars orðrétt: „Ef þú vilt mig ekki, þá færðu dætur þínar ekki.“

Hann segir hana svo hafa notað fyrsta tækifæri sem henni gafst til að standa við þá yfirlýsingu sína. „Það gerðist fimmtudaginn 27. september. Það var síðasti dagurinn sem ég hafði dætur mínar, þar til 21. júlí síðastliðinn.“

Sárindin mikil

Deginum áður hafði Stefán fengið stúlkurnar til sín og rætt við þær eldri, um daginn og veginn fyrir svefninn kvöldið áður. „Mér varð þá kannski á að segja þeim aðeins of mikið hvernig skilnaðurinn og allt þetta ferli hefði verið undanfarin ár. Hversu erfiðleikarnir og sárindin væru mikil. Og ég sagði þeim að það liti út fyrir að það ætti að rjúfa tengsl þeirra við pabba sinn og alla föðurfjölskylduna.

Daginn eftir fékk ég símtal frá móður þeirra um að ég fengi börnin mín ekkert á næstunni. Ég sagði henni að hún hefði þetta bara eins og hún vildi, en ég væri alltaf til staðar fyrir börnin mín. Og ef hún ætlaði sér að byrja á enn einu tálmunartímabilinu myndi ég ekki eltast við hana. Ég væri búinn að fá nóg af því. Sá kafli væri búinn í mínu lífi, sem og endalaus rifrildi og árekstrar við hana sjálfa. Ég hélt að það myndi duga og henni myndi renna reiðin á einhverjum dögum. En svo varð ekki.“

Næstu vikurnar náði Stefán og hans fjölskylda, amma og afi, frænkur og frændur, að hafa stöku sinnum símasamband við dæturnar. En svo þynntist það samband út og stöðvaðist loks algerlega. Stefán kveðst ítrekað í margar vikur hafa reynt að tjónka við móðurina um að ræða málin, hvort sem er með ráðgjafa eða undir fjögur augu, en án árangurs.

„Hún bar því enn og aftur við að stelpurnar vildu ekki vera hjá mér. En ég vissi vel að það var ósatt. Vanlíðan eldri stelpnanna á þessum tíma braust líka út í því að þær mættu mjög stopult í skólann. Svo stopult reyndar að skólastjórar þeirra sáu ástæðu til að tilkynna fjarveru dætranna til barnaverndar- og skólamálayfirvalda um síðustu áramót. Það þarf mikið til að slíkar tilkynningar fari af stað.“

Illa talað um föður í nærveru barna

Stefán hefur í gegnum allt þetta mál orðið var við það að dæturnar virðast hafa verið látnar hlusta á illt umtal um hann og hans fjölskyldu, mjög einbeitt og lengi. Stefán telur að sterk rök hnígi til þess að dætur hans hafi af móður verið beittar framkomu sem innan sálfræðinnnar hefur fengið nafnið PAS, Parental Alienation Syndrome, eða foreldrafjarlægðar-heilkenni (einnig nefnt PA, eða foreldrasvipting).

Að sögn Stefáns hefur þetta að líkindum verið viðvarandi í gegnum árin. Máli sínu til stuðnings bendir Stefán á að frásagnir og atferli stúlknanna, bæði neikvæð umsögn þeirra um föður sinn og ýmislegt fleira í hegðun þeirra, beri nánast öll einkenni þessarar ofbeldis- og heilaþvottarmeðferðar foreldris á börnum.

„Heilkennið er vel þekkt til dæmis í Svíþjóð og Bandaríkjunum en hefur lítið verið rannsakað hér á landi,“ segir Stefán. „Margir kannast við það og einkennin, en aðrir, og þar af allt of margir í kerfinu, hafa ekki hugmynd um hvað er á seyði þegar börn fara að haga sér með undarlegum hætti í garð hins foreldrisins. Börn byrja ekki skyndilega á því af sjálfsdáðum í slíku tálmunarferli að óska föður sínum dauða við fyrsta tækifæri, líkt og miðjudóttir mín gerði undanfarna mánuði, og afmá föðurnafnið úr eftirnafni sínu. Það er algerlega klárt. Það þarf aðstoð fullorðinna til að slík angist grípi barn sem hefur elskað föður sinn ótakmarkað frá upphafi. Í viðtölum við barnið hefur slíkt tal komið fram á undanförnum mánuðum, oftar en einu sinni. En í sömu viðtölum saknar barnið þess að fá ekki símtöl og gjafir frá föður sínum sem þó eru og hafa alla tíð beðið eftir barninu á heimili mínu.“

Dagsektir hefjast

Eins og kom fram hér að framan reyndi Stefán ítrekað að fá að hitta dætur sínar á þessu tíu mánaða tímabili sem hann fékk ekki að sjá þær. Í nóvember 2007 fór hann fram á að dagsektir yrðu lagðar á móðurina. Meðferð þessa máls tók langan tíma. Í tengslum við meðferð málsins skilaði sérfræðingur og sálfræðingur sýslumannsins í Reykjavík í byrjun apríl síðastliðins áliti um málið að beiðni sýslumanns. Þar segir sálfræðingurinn meðal annars eftir viðtöl við dæturnar að mikilvægt sé að vinna að því að koma á umgengni á ný milli föður og dætra. Stúlkurnar líði að hans mati fyrir það að umgengni liggi niðri, það virðist báðum foreldrum í hag að hún komist á á ný og það hið fyrsta.

Þann 2. maí úrskurðaði sýslumaður svo móður stúlknanna í dagsektir fyrir tálmanir á umgengni við yngstu stúlkuna. Stefáni og lögmanni hans, Dögg Pálsdóttur, finnst það afar undarleg niðurstaða að móðirin var eingöngu úrskurðuð í dagsektir fyrir að tálma umgengni við yngstu dóttur Stefáns, en ekki hinar eldri, þrátt fyrir alla forsöguna í málinu og skýrt álit sálfræðingsins um að ekkert réttlætti að umgengni hefði fallið niður.

„Sýslumaður sagði meðal annars í úrskurðarorðum sínum að svo virtist sem móðir hefði tálmað umgengni föður og dætra á ákveðnum tímabilum, en bara ekki á þessu tímabili, nema við þá yngstu,“ segir Stefán.

„Og sýslumaður virti þarna álit síns eigin sérfræðings að vettugi. Í áliti hans segir skýrt að börnin líði fyrir það að umgengnin liggi niðri. Ég kærði þennan úrskurð því samstundis til dómsmálaráðuneytisins og lét fylgja með ítarlega greinargerð um málið. Ég bíð hins vegar enn eftir úrskurði þeirra í málinu. Þegar ég hef athugað hjá ráðuneytinu hvenær niðurstöðu sé að vænta hef ég fengið þau svör að afgreiðsla þess hafi tafist, aðallega vegna sumarfría fulltrúans sem er með málið. Ég geri ráð fyrir að mitt mál sé svo léttvægt innan ráðuneytisins að óhætt sé að sumarfrí mitt með eldri dætrunum fari forgörðum í ár, enda ekki liðnir nema tæpir ellefu mánuðir frá okkar síðustu samvistum. Og okkar frí sé minna virði en sumarfrí fulltrúans, þrátt fyrir sex ára þrautagöngu í málinu.“

Ámælisverð vinnubrögð

Dagsektirnar sem sýslumaður lagði á móðurina vegna tálmana á umgengni við yngstu telpuna voru fimm þúsund krónur á dag. Það er lágmarksupphæðin sem sýslumaður hefur heimild til að leggja á þann sem brýtur á rétti barns og foreldris á þennan hátt. Hámarksupphæðin er þrjátíu þúsund krónur á dag.

„Þetta eru ámælisverð vinnubrögð,“ segir Stefán. „Það er auðvelt að greiða fimmtíu þúsund krónur á tíu daga fresti þegar viljinn er jafneinbeittur og raun ber vitni. Skilaboð sýslumanns í þessu dagsektamáli geta vart verið önnur en þau að það sé næstum því ókei að brjóta svona gróflega á börnunum.“

Raunin varð líka sú að móðirin greiddi sektirnar í áttatíu daga, í stað þess að dagsektirnar yrðu til þess að hún virti umgengni föður og barna, eða allt þar til 21. júlí síðastliðinn. Þá var henni meinað um áframhaldandi háttsemi, í formi dómsúrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur frá 11. júlí síðastliðnum, um að yngstu dótturina mætti sækja með aðstoð sýslumanns til að koma á umgengni. Fulltrúar sýslumanns og barnaverndarnefndar, með fulltingi lögreglu sem var í viðbragðsstöðu í grenndinni ef á þyrfti að halda, tóku síðan yngstu dóttur Stefáns úr umráðum móður sinnar. Þess ber að geta að móðirin kærði enn og aftur þá niðurstöðu til Hæstaréttar.

Hlaupa í fang Stefáns

Þessum degi, þegar Stefán fékk að hitta stúlkurnar aftur, gleymir hann aldrei. Eftir ríflega þriggja tíma orðaskipti og þrætur fulltrúanna fjögurra við móður stúlknanna, föðurömmu og -afa á heimili þeirra tveggja síðarnefndu, fengu þeir loks yngstu telpuna í sína umsjá.

Það sem meðal annars tafði aðgerðina var læknir sem móðir stúlkunnar hafði fengið til að skrifa upp á læknisvottorð þar sem sagði að stelpan væri ekki í stakk búin til að fara til pabba síns þennan dag vegna kvíðaeinkenna sem hún átti að hafa sýnt en Stefán fullyrðir að séu upplogin. Læknirinn var jafnframt mættur á vettvang. Fulltrúarnir gerðu honum aftur á móti grein fyrir því að þetta mál snerist ekki um neina ákvarðanatöku þegar þarna var komið sögu. Búið væri að taka ákvörðun í héraðsdómi og hjá sýslumanni um næsta skref í málinu og það væri enginn að fara að stöðva þessa aðgerð.

Þegar fulltrúarnir bjuggust svo til að leiða stúlkuna út af heimilinu gerðist nokkuð sem fáir höfðu kannski átt von á. „Þá ber svo við að elsta dóttir mín vill fá að fara líka til pabba síns, þó málið snerist í rauninni ekki um hana á þessum tímapunkti vegna þróunar mála,“ lýsir Stefán og bætir við að hún hafi fengið því framgengt.

„Mér eru svo gefin fyrirmæli undir lokin í gegnum síma að koma að heimilinu en bíða í hvarfi eftir því að börnin verði leidd til mín. Og þegar stúlkurnar koma fyrir húshorn í fylgd þessara fulltrúa og sjá mig, þá slítur yngsta stelpan sig lausa, hleypur á harðaspretti í fangið á pabba sínum og elsta stelpan fylgir í kjölfarið. Tilfinningin er algerlega ólýsanleg - að fá börnin sín hlaupandi í fangið á sér eftir tíu mánaða tálmanir og andlegar misþyrmingar.“ Stefán gerir hlé á máli sínu og augljóst er á frásögn hans og háttalagi að þessi stund hafi verið þrungin tilfinningaumróti og sitji kyrfilega geymd í hjarta hans.

Andvökur og vítiskvalir

Það tilfinningaumrót sem Stefán upplifði á mánuðunum tíu sem hann fékk ekki að hitta dætur sínar, og vera linnulaust borinn fölskum ásökunum, gleymist líka seint. Andvökunæturnar voru margar og segist hann oft hafa liðið vítiskvalir. Stúlkurnar hafa líka sagt föður sínum frá mikilli vanlíðan sem þær upplifðu á þessu tímabili og fyrri tímabilum.

Öðru máli gegnir um líðan þeirra frá því þær hittu föður sinn að nýju eftir aðskilnaðinn fyrir þremur vikum. „Þær hafa blómstrað síðan,“ segir Stefán sem fór með dæturnar norður á Húsavík strax sama dag. „Það er eins og þær hafi losnað úr fangelsi. Og þetta hafa verið hamingjusömustu dagar í okkar lífi í tæpt ár.“

Stefán segir það á hinn bóginn afar erfitt að hafa ekki miðjustelpuna sína líka hjá sér. „Það nístir mig alveg inn að hjarta. Henni líður líka hræðilega yfir því að hafa verið sett í þessar tálmanir. En hún er harðari af sér en hinar tvær stelpurnar, og á eflaust erfitt með að horfast í augu við þau stóru orð sem hún hefur haft uppi til að þóknast öðrum,“ segir Stefán sem bindur vonir við að hitta þriðju dóttur sína áður en langt um líður. „Í það minnsta þegar kerfið kemur úr sumarfríi,“ segir Stefán sposkur á svip.

Meirihluti feðra gefst upp

Eins og sjá má af frásögn Stefáns hér að framan hefur hann ekki góða reynslu af kerfinu. Hann hefur enda gert alvarlegar athugasemdir við þau vinnubrögð embættis sýslumanns og barnaverndar, sem viðhöfð hafa verið í málinu.

„Kerfið er andsnúið feðrum frá a til ö. Og það hirðir lítið um réttindi barnanna, sem þetta á þó allt að snúast um frá upphafi til enda,“ segir Stefán sem hefur setið í stjórn Félags um foreldrajafnrétti - sem áður hét Félag ábyrgra feðra - undanfarin ár. Í því starfi sínu hefur hann skrifað fjölda greina um lestina í kerfinu og bent á hvað betur megi fara.

„Það eru hundruð feðra hér á landi í sömu stöðu og ég og þeir skipta þúsundum á undanförnum áratugum. Meirihlutinn af þeim hefur gefist upp. Menn hafa hvorki andlegt né fjárhagslegt úthald til að standa í svona miskunnarlausu stríði í mörg, mörg ár. Það er ekki hægt að komast í gegnum svona baráttu einn og ég hef fengið ómetanlegan stuðning frá fjölskyldu og vinum. Og ég mun aldrei gefast upp þegar börnin mín eru beitt slíkum órétti og miskunnarleysi.“

Að sögn Stefáns hafa þau hjá Félagi um foreldrajafnrétti líka séð hversu auðvelt það er í kerfinu að minnka eða rjúfa öll tengsl barna við feður sína. „Íslendingar eru svo aftarlega á merinni að við rekum orðið lestina í þessum málaflokki í Vestur-Evrópu. Við svona tilefnislausum tálmunum hafa franskir dómstólar til dæmis refsiramma sem er þriggja ára fangelsisvist. Hér á landi er nánast klappað á kollinn á fólki og það beðið um að gera ekki svona aftur. Það virðist engu máli skipta hvernig börnin líða fyrir þetta.

Á tyllidögum ferðast svo ráðamenn og stjórnmálaleiðtogar okkar til annarra landa og segja þjóðhöfðingjum og minni spámönnum þar á bæ hvernig beri að haga mannréttindum og jafnrétti – barna sem og fullorðinna. Það eitt og sér er hjákátlegt þegar þessi málaflokkur er meira og minna allur í skötulíki hér heima fyrir og langt á eftir þeirri þróun sem átt hefur sér stað annars staðar, því miður.“

Óttast afleiðingarnar

Stefán segir dætur sínar markaðar af þessu stríði um forsjá þeirra. „Ég hef auðvitað alltaf haldið í vonina um að þær væru það sterkar fyrir, að þær næðu að jafna sig. En þegar um svona síendurtekið ofbeldi gagnvart börnunum er að ræða getur dropinn holað ungan steininn. Ég óttast því afleiðingarnar til langs tíma. En ég vona það besta um leið og ég held áfram baráttunni fyrir réttindum barnanna minna og annarra barna.“