Hin ömurlega skýrsla um Kumbaravog, Heyrnleysingjaskólann og Bjarg er þyngri en orð fá lýst. Manni fallast eiginlega hendur yfir því hvernig þetta var látið líðast í samfélaginu. Því það eru fleiri en sadistarnir sjálfir sem eiga sök á þessu. Það eru núna eitt og hálft ár síðan Breiðavíkurdrengir og Breiðavíkurstúlka komu fram á sjónarsviðið; þá skrifaði ég þessa hér grein í tímaritið Ísafold til að reyna að axla minn hluta af ábyrgðinni. Því við berum öll ábyrgð. Vitneskjan um það má ekki draga athyglina frá ábyrgð sadistanna sjálfra, en við þurfum þó að gera okkur grein fyrir því.

Fyrirsögnin á greininni í Ísafold var:

VIÐ VISSUM ÞETTA ALLAN TÍMANN!

Hann var yfirleitt fullur þegar hann
hringdi, strákurinn úr Breiðuvík.

Reyndar var þetta áreiðanlega ekki
alltaf sami strákurinn. Ég held þeir hafi verið tveir eða þrír sem hringdu.
Kannski fleiri. En nærri alltaf fullir. Og sögðu sjaldnast til nafns. Þess
vegna runnu þeir dálítið saman í eitt í huga mér. En ég var farinn að kannast
við röddina, eða öllu heldur tóninn.

"Sæll," sagði strákurinn
úr Breiðuvík.

"Sæll," svaraði ég.

Svo kom oftast löng þögn. Ég held að
strákurinn úr Breiðuvík hafi verið að fá sér stóran slurk úr vodkaflöskunni.

"Þú ert alltaf að skrifa í
blöðin," sagði hann svo. "Og rífast þetta í útvarpinu. Soldið að
stinga á kýlum ..."

"Tja," sagði ég. "Ég
veit það nú ekki. Maður reynir sona ..."

"Já, já, góði, það er sumt
ágætt sem þú gerir. En það er eitt mál ..."

Svo kom önnur þögn. Og annar slurkur
úr vodkaflöskunni, grunar mig.

"Eitt mál, já?" sagði ég
að lokum.

"Kannastu við Breiðuvík?"
spurði röddin loks. Rám og lágvær. Eins og hann óttaðist að einhver lægi á
hleri.

"Já, ég kannast við
Breiðuvík," svaraði ég. "Hefurðu hringt í mig áður?"

"Ekki man ég til þess,"
sagði hann, eilítið tortrygginn. "Nei, það held ég ekki."

"Varst þú í Breiðuvík?"

Þá ræskti hann sig
undantekningarlítið. Stundum sagði hann: "Nei, ekki ég, ég var aldrei í
Breiðuvík. En ég þekki mann sem var þar."

En stundum talaði hann hreint út:

"Já, ég var í Breiðuvík."

"Og hún var víst heldur ill,
vistin þar," sagði ég.

"Ill?" hnussaði í stráknum
úr Breiðuvík. Eins og hann væri móðgaður yfir því að það kæmi mér ekkert á
óvart. "Þú veist ekkert um hvernig var í Breiðuvík!"

"Nei," svaraði ég
hreinskilnislega. "En ég hef heyrt svona ávæning ..."

"Ávæning," át strákurinn
úr Breiðuvík upp eftir mér. "Ávæningur segir ekkert um hvernig var í
Breiðuvík."

"Viltu segja mér frá því?"
spurði ég gætilega. Ég vissi að fenginni reynslu að nú myndi hann fljótlega
skella á.

"Ég held að enginn vilji
hlusta," sagði hann.

"Ég vil hlusta," sagði ég.

"Jahá, þú segir það,"
sagði hann. Röddin var orðin líkust muldri. "Þú segir það."

"Má ég hitta þig?" spurði
ég. "Svo þú getir sagt mér frá því?"

"Ég veit ekki hvort það er
tímabært," ansaði hann eftir langa mæðu. "Það vill enginn
hlusta." Og svo hrópaði hann í örvæntingu, oftast orðinn nokkuð
þvoglumæltur: "Það vill enginn hlusta!"

"Ég vil endilega hlusta,"
sagði ég.

"Þetta var hryllingur,"
sagði hann dauflega eins og hann hefði hrópað úr sér angistina.

"Það heyrist manni," sagði
ég. "Eigum við að hittast og spjalla saman um þetta?"

"Já, ja, æ, ég veit það
ekki," sagði hann. "Jú, ég hringi í þig aftur þegar betur stendur
á."

Svo lagði hann á.

Einstaka sinnum skildi hann eftir
nafn og símanúmer. Það var yfirleitt ef hann sagðist ekki hafa verið í
Breiðuvík sjálfur heldur væri að hringja fyrir vin sinn sem hefði verið
vistaður þar. En þótt ég hringdi aftur varð aldrei neitt úr neinu. Hann sló úr
og í, erfitt að nálgast vin hans, hann væri víst ekki alveg tilbúinn að tala.
Ekki núna. Kannski seinna. Já, fljótlega. Hann myndi hringja.

En svo gerðist ekki neitt.

Þangað til núna fyrir örfáum vikum
þegar hryllingurinn í Breiðuvík varð loksins opinber.

Get ekki slegið mig til riddara

Nú mætti kannski ætla að ég væri
svolítið að reyna að slá mig til riddara. Bara ef strákurinn úr Breiðuvík hefði
haft hugrekki til að segja mér alla söguna þá hefði hinn nöturlegi sannleikur
orðið lýðum ljós miklu fyrr.

Því það eru eflaust fimmtán ár síðan
hann hringdi fyrst.

En því miður: Ég get ekki slegið mig
til riddara. Þvert á móti. Því þó það sé ekki auðvelt skref, þá verð ég að játa
mig á vissan hátt sekan um að hafa viðhaldið yfirhylmingunni um skelfinguna í
Breiðuvík.

Því ég gerði neitt.

Jú, ég rak mig á veggi. Þvoglumælta
röddin í símanum vildi ekki standa við stóru orðin. Sneri af leið, bakkaði. Æ
nei, það þýðir ekkert að tala um þetta. Þetta er svo löngu liðið. Æ nei, ég vil
ekki rifja þetta upp.

Þetta var mannlegt og skiljanlegt.

En ég átti ekki að taka mark á því.
Ég átti að fara af stað og byrja að grafa. Þegar ég komst ekkert áleiðis átti
ég samt að halda áfram. Sýna þolgæði. Vinna traust þessara manna sem
bersýnilega treystu engum.

Því það var svo augljóst að í
Breiðuvík hafði eitthvað verulega óhugnanlegt gengið á. Þótt lýsingarnar á því
sem þar fór fram og tóku loks að birtast í DV og Kastljósi séu þyngri en tárum
taki, þá verð ég að játa þessa döpru staðreynd: Þetta kemur ekkert voðalega
mikið á óvart.

Hryllingurinn var vissulega meiri en
maðurinn hefði getað ímyndað sér en samt: Ég er ekkert voðalega hissa.

Og við alla þá sem nú eru óskaplega
undrandi og hneykslaðir, þá segi ég eins og við sjálfan mig: Hægan, hægan. Þú
vissir þetta allan tímann. Þú máttir að minnsta kosti vita þetta. Ef þú hefðir
horfst af alvöru í augu við það sem þú þó vissir. En þú kaust að líta undan.

Eins og ég.

Við fyrsta vegginn sem ég rakst á
lét ég staðar numið.

Flugufregnir bárust með vindinum að
vestan

Reyndar finnst mér að ég hafi alltaf
vitað þetta. Þegar ég var strákur að alast upp hér fyrir sunnan á sjöunda
áratugnum, þá vissi maður af Breiðuvík. Þangað voru vandræðapiltarnir
sendir. Vandræðapiltar nutu þá lítils skilnings í samfélaginu - og þeir áttu
sér engar málsbætur. Eins og allir aðrir var ég fyrst og fremst hræddur við þá;
fannst þeir sitja um að gera mér illt. Jú, oft voru heimilisástæður þeirra
bágar, það vissum við, en þeir þurftu samt ekkert að láta svona.

Og var þá ekki bara góð hugmynd að
senda þá alla saman í sveit - í Breiðuvík?

Kannski. En samt vissi ég þá þegar
að Breiðavík var ekki góður staður. Flugufregnir bárust með vindinum að vestan:
Nei, Breiðavík er ekki góður staður. Að þar gengi eitthvað það á sem jafnvel
pörupiltar og vandræðagemsar ættu ekki skilið.

Þetta varð aldrei neitt nema illur
grunur - þá. Það var aldrei sagt neitt. Ekki upphátt. Bara orð og orð á
stangli. En nóg til þess að þegar maður heyrði orðið Breiðavík þá fór um mann
ónotahrollur.

Sá illi grunur var staðfestur árið
1980. Þá kom út bók þar sem kom skýrt og skilmerkilega fram hvernig samfélag
hafði verið í Breiðuvík þegar verst var.

Já, bók. Rekið nú upp stór augu
allir þeir sem furða sig á að ekkert skuli hafa frést frá Breiðuvík öll þessi
ár - þetta stóð allt saman í bók sem kom út fyrir 27 árum.

Fyrir heilum mannsaldri.

Þá var innan við áratugur síðan
"heimilið" í Breiðuvík hafði verið lagt niður í þeirri mynd sem
svörtust var. Vistmennirnir voru ennþá ungir menn, sumir bara strákar. Ef þá
hefði verið brugðist við, þá hefði mátt lina mikla og hljóða kvöl þennan
síðasta aldarfjórðung.

Gallinn var bara sá að bókin var
ævisaga Sævars Ciesielskis. Og hann var þá alræmdasti bófi landsins. Nýbúið að
dæma hann í fangelsi fyrir tvö morð. Og þótt við réttarhöldin hefði komið
ýmislegt skringilegt fram um hvernig staðið var að málsrannsókn og
gæsluvarðhaldi, þá voru Íslendingar enn ekki tilbúnir til að horfast í augu við
að þarna hafði verið framið réttarmorð.

Nákvæm útlistun á ofbeldinu í
Breiðuvík

Sævar var enginn engill. En hann var
samt næstum ábyggilega saklaus af báðum þeim morðum sem óhæf lögregla og
dómsmálayfirvöld klíndu á hann.

En 1980 vorum við sem sagt ekki
reiðubúin til að horfast í augu við það. Við vildum trúa því að lögreglu- og
dómsyfirvöld hefðu gómað hinn rétta morðingja. Og Sævar var líklega einhver
versti maður sem Ísland hafði alið. Var það ekki?!

Það bætti ekki úr skák, útlenskt
eftirnafnið. Né heldur útlit hans - hann var lítill, pervisinn, refslegur - og
eins og útlendingur! Við vorum meiri rasistar en við hefðum nokkru sinni
viðurkennt. Já, hann var áreiðanlega fantur og fúlmenni, þessi Ciesielski,
samviskulaus þorpari ...

Einn þeirra fáu sem þá þegar voru
farnir að efast var Stefán Unnsteinsson. Hann heimsótti Sævar á Litla-Hraun og
skrifaði upp eftir honum bókina Stattu þig strákur! Þetta voru þættir úr
ævi Sævars: Lífið á Íslandi frá sjónarhóli vandræðapiltsins.

Og það var ekki saga sem okkur
langaði að heyra. Nei, það var meira að segja argasti dónaskapur að bera
svoleiðis á borð. Útgefandinn Jóhann Páll Valdimarsson fékk bágt fyrir að gefa
út þessa ósiðlegu bók - hann hefði eins getað gefið út sjálfsréttlætingu
Axlar-Bjarnar! Svo fáir létu til hugar koma að lesa bókina.

En þeir sem lásu hana fengu þar
nákvæma útlistun af ofbeldinu í Breiðuvík því þangað hafði Sævar verið sendur á
sínum tíma vegna erfiðra heimilisaðstæðna. Tilefnislaust, hrottafengið og
stöðugt ofbeldið af hálfu forstöðumannsins - hráslagalegt andrúmsloftið - þetta
er allt þarna í bókinni hans Sævars. Vantar bara kynferðisofbeldið sem kannski
var þá of mikið feimnismál til að jafnvel Sævar Ciesielski gæti talað um það.

Hvers vegna tók enginn mark á
Sævari?

Ég las þessa bók á sínum tíma. Ekki
strax eftir útkomu hennar, man ég, en fljótlega þó. Og mig rámar í að ég hafi
hrist hausinn þegar ég las lýsingarnar úr Breiðuvík: Skelfilegt, skelfilegt! En
samt virkaði þetta eins og nánast óaðskiljanlegur og jafnvel eðlilegur partur
af æskudögum eins og þeim sem Sævar hafði lifað.

Svona hafði líf vandræðapiltanna
verið, já, svona hafði verið í Breiðuvík, já, það kom mér út af fyrir sig ekki
á óvart - hinn illi grunur úr æsku var staðfestur. En þó var eitthvað sem kom í
veg fyrir að maður fylltist almennilegri hneykslun, eitthvað sem hindraði að
maður risi upp á afturfæturna og færi að hrópa um þetta á torgum og skrifa um
þetta í blöðin. Þó var ég orðinn blaðamaður þá.

Ég veit hreinlega ekki hver er orsök
þess að mér fannst ekki meira til um lýsingar Sævars frá Breiðuvík. Kannski af
því það var hann, þessi alræmdi maður. Kannski af því hann segir frá því á
dálítið kaldhamraðan hátt, næstum hæðnislega. Enginn grátur og gnístran tanna
þar. Kannski - og það er ég hræddastur um - af því þrátt fyrir allt fannst
manni í þá daga það næstum eðlilegt að þeir sem lent höfðu í vandræðum ættu
erfiða daga.

Svo með tímanum, þá gleymdi ég
þessu. Ég segi það satt þó ég dauðskammist mín fyrir það. Ég hreinlega gleymdi
frásögnum Sævars um lífið í Breiðuvík. Þó kynntist ég honum síðar og
sannfærðist um að á honum hefði verið framið sannkallað réttarmorð, eins og
Davíð Oddsson orðaði það meira að segja meðan hann sat enn á
forsætisráðherrastóli.

En Sævar minntist heldur aldrei
framar á Breiðuvík.

Allir búnir að gleyma frásögn Sævars

Og þegar hann fór að hringja í mig,
strákurinn úr Breiðuvík, eða strákarnir því þeir voru fleiri en einn, og ég
komst aldrei áleiðis með málið af því þeir vildu aldrei segja neitt þegar á
hólminn var komið - þá mundi ég ekki lengur eftir því að það var til á bók
frásögn af þessu öllu saman.

Mín eina afsökun, eða vísir af
afsökun, er sú að það voru greinilega allir aðrir búnir að gleyma því líka.

Og þannig liðu árin - sögurnar um
Breiðuvík hurfu undir yfirborðið en dóu samt aldrei - þær urðu að pestarkýli í þjóðarvitundinni
og ég held að allir hafi vitað að fyrr eða síðar myndi það springa. En hvenær?
Hvenær ætlaði einhver að segja sögu sína?

Meira að segja meðan ég var
ritstjóri á DV og við hikuðum ekki við að birta miskunnarlausar frásagnir úr
mannlífinu, þá fékkst strákurinn úr Breiðuvík ekki til að tala. Ég var lengi
með símanúmer í vasanum og hringdi á nokkurra daga fresti í fáeinar vikur en
hann hætti að lokum að svara.

Og það er altso mín sök: Að ég lét
þar við sitja.

Loksins kom svo að því núna í upphafi
ársins 2007. Ég veit ekki alveg út af hverju. Kannski af því samfélagið er
orðið opnara yfirleitt. Það er verið að búa til bíómynd byggða á sögum frá
Breiðuvík. DV-menn fundu loksins skýrslur um málið, eitthvað sem hönd var á
festandi - úr því allir voru búnir að gleyma frásögninni hans Sævars. Og þá
þurfti ekki meira.

Loksins var strákurinn úr Breiðuvík
tilbúinn að segja sína sögu.

Ég biðst afsökunar

Fyrir mitt leyti - ég bið hann
afsökunar og alla þá sem hringdu í mig. Ég geri mér grein fyrir að ég hefði átt
að skilja hinar hálfkveðnu vísur - ég hefði átt að botna þá fyrriparta sem þeir
treystust ekki til að gera sjálfir.

Ég ber ekki einn þessa sök, því ég
efast ekki um að strákurinn úr Breiðuvík hafi hringt í fleiri en mig þegar hann
var búinn að fá sér í glas.

Ég efast ekki eitt andartak um að
fjölmargir blaða- og fjölmiðlamenn hafi gegnum tíðina fengið slíkar hringingar.

Og ég efast heldur ekki um að fleiri
en einn og fleiri en tveir alþingismenn hafi einhvern tíma lyft símtóli og
heyrt ráma rödd spyrja hvort þeir könnuðust við Breiðuvík.

Embættismenn, frammámenn allskonar,
allir þeir sem lásu bókina hans Sævars á sínum tíma - já, ég ber ekki þessa sök
einn. Það hefði einhver átt að kveikja á perunni.

En mín sök er litlu skárri
samt.