Í DV um helgina birti ég þessa grein um forsetann Ólaf Ragnar Grímsson og frekar dapurlegt hlutskipti hans þessa dagana. Það er engin Þórðargleði í því fólgin að skrifa ljótt um Ólaf Ragnar. Ég kaus hann í bæði skiptin sem það stóð til boða og viðurkenni fúslega að ég hélt, eins og hann, að hann væri að gera rétt með því að styðja við bakið á íslenskum kaupsýslumönnum í útrás þeirra á erlenda markaði. En eftir að það reyndist rangt og á skýjaborgum byggt, þá er spurningin hvort hann geti byggt upp að nýju trúnað við þjóðina. Í þessari grein kemst ég að þeirri niðurstöðu að það geti hann varla.

Bækluð tilvera Ólafs Ragnars 

Fyrirtæki sem leggur fyrir sig „markaðs- og fjölmiðlarannsóknir“ birti um daginn skoðanakönnun sem það hafði látið gera. Svo og svo margir Íslendingar höfðu verið spurðir hvaða einstaklingur væri eða gæti orðið „sameiningartákn þjóðarinnar“ nú um stundir. Fyrirtækið, sem heitir MMR, gaf fólki ekki kost á að velja milli ákveðinna einstaklinga, heldur mátti nefna hvern sem var.

Langflestir, tæplega þrír fjórðu, gátu ekki nefnt neinn slíkan einstakling.

Á mínum sokkabandsárum hefðu menn ekki verið í vandræðum með þessa spurningu. Ég man eftir því að hafa einhvern tíma látið mér um munn fara þau orð fyrir mörgum að ég væri lánsamur maður. Því þegar ég væri orðinn gamall karl gæti ég sagt barnabörnunum mínum að á mínum unglingsárum hefði Kristján Eldjárn verið forseti og Sigurbjörn Einarsson biskup.

Báðir frábærir menn og sameiningartákn þjóðarinnar.

Og ef  fyrirtæki á borð  við MMR hefði lagt þessa sömu spurningu fyrir Íslendinga fyrir 30 árum síðan er ég ekki í vafa um að Kristján Eldjárn forseti hefði verið nefndur af 90 prósentum þjóðarinnar. Sennilega hefði hann þó þurft að sætta sig við annað sætið, því væntanlega hefði Sigurbjörn Einarsson biskup fengið hátt í 95 prósent. 

Enginn nefndi biskupinn

Núna, þrjátíu árum síðar, nefndi enginn núverandi biskup yfir Íslandi og forseta Íslands, Ólaf Ragnar Grímsson, nefndi aðeins eitt prósent landsmanna.

Það voru nú svo sem ekki margir nefndir. Þrír fjórðu aðspurðra gátu engan nefnt þegar þeir voru spurðir um „sameiningartákn þjóðarinnar“. Af þeim sem gátu þó grafið upp einhvern sem þeim fannst verðskuldan þennan sæmdartitil nefndur 4,5 prósent Vigdísi Finnbogadóttur fyrrverandi forseta og 3,8 prósent nefndu Davíð Oddsson fyrrverandi ráðherra.

Sú staðreynd ein, að Davíð skyldi fá hér atkvæði, sýnir að þessi könnun MMR er í reynd meira og minna gagnslaus, og segir svo sem ekkert um neitt. Því jafnvel aðdáendur Davíðs ættu að gera sér grein fyrir að svo stór hluti þjóðarinnar leggur nú fæð á Davíð að það sé aldeilis fráleit og fáránleg hugmynd að hann geti verið „sameiningartákn“. Að nefna hann til sögunnar er því bara til marks um að viðkomandi „halda með“ Davíð fram í rauðan dauðann.

Sama má að einhverju leyti segja um þau tvö næstu á listanum, en það eru þau skötuhjú Jóhanna Sigurðardóttir og Steingrímur J. Sigfússon. Hvort um sig var nefnt af tveimur prósentum landsmanna. Bæði eru forystumenn í stjórnmálaflokkum og ekki beint líklegt að þjóðin falli sameinuð að fótum þeirra. 

Sigmundur Davíð  „sameiningartákn þjóðarinnar“?

Það er þó kannski aðeins meiri glóra í að nefna þau í þessu tilfelli en Davíð, þar eð þau eru jú í forsvari fyrir ríkisstjórn sem reynir að vinna okkur út úr miklum erfiðleikum – það er ekkert mjög óeðlilegt þó fólk reyni að minnsta kosti að sjá í þeim „sameiningartákn þjóðarinnar“.

En í fimmta til sjötta sæti í þessari könnun MMR komu svo Sigmundur Davíð Gunnlaugsson formaður Framsóknarflokksins og Ólafur Ragnar Grímsson forseti Íslands.

Um það bil eitt prósent landsmanna nefndu þá til sögunnar.

Hvað snertir Sigmund Davíð gildir það sama og ég nefndi áðan um þá stjórnmálaleiðtoga sem nefndir voru, það er reyndar fjarska kjánaleg hugmynd að hann geti einhvern tíma orðið „sameiningartákn þjóðarinnar“.

En Ólafur Ragnar Grímsson? Er það  ekki hrottalegt áfall fyrir hann að ekki nema eitt prósent landsmanna láta sér detta hann í hug þegar nefnt er „sameiningartákn þjóðarinnar“? Hann sem gegnir því starfi sem á sínum tíma var nánast sjálfkrafa litið á sem þetta umrædda „sameiningartákn“, eiginlega burtséð frá því hver gegndi því?

Og miðað við Kristján Eldjárn, sem ég nefndi áðan, og Vigdísi Finnbogadóttur, sem virðist enn vera fólki ofarlega í huga sem tákn þjóðarinnar, er þetta þá ekki beinlínis rothögg fyrir Ólaf Ragnar?

Ætti hann ekki bara að segja af sér? Væri það ekki réttast? 

Í hinni undarlegu veröld Bloggheimum ...

Og það leið heldur ekki á löngu þangað til í hinni undarlegu veröld „Bloggheimum“ voru menn farnir að krefjast einmitt þess. Ekki að undra, kannski, því þessa Bloggheima byggir svo sundurþykk og rifrildisgjörn þjóð að það er beinlínis út í hött að láta hvarfla að sér að þar geti yfirleitt verið „sameiningartákn“ af einhverju tagi.

En ætti Ólafur Ragnar Grímsson að  segja af sér? Er erindi hans við þjóðina lokið fyrst hún telur svo fráleitt að hann geti orðið „sameiningartákn“ fyrir hana?

Ég veit það ekki. Ég ætla hins vegar að velta svolítið vöngum yfir bæði hugtakinu „sameiningartákn þjóðarinnar“ og hins vegar stöðu Ólafs Ragnars.

Eins og ég vék að áðan var ótvírætt litið á Kristján Eldjárn sem „sameiningartákn þjóðarinnar“ af a.m.k. stórum hluta landsmanna. Ég gerði það líka sjálfur. Mér fannst Kristján vera nákvæmlega eins og ég taldi að forseti ætti að vera. Virðulegur og alþýðlegur í senn, passlega fjarlægur en samt trúði maður því að hann vissi allt um íslenska þjóð og líðan hennar.

Eftir á að hyggja veit ég ekki hvort þetta var rétt. Kristján var áreiðanlega mætasti maður en þó ég hafi nokkrum sinnum heyrt hann tala meðan hann var í embætti, þá man ég ekki eitt einasta orð af ræðum hans. Ekki múkk. Hvorki orð hans né rödd get ég kveikt á ný í minni mér. 

Röddin fremur en innihaldið

Í framhjáhlaupi hlýt ég svo að geta þess að það sama á reyndar við um hitt „sameiningartákn þjóðarinnar“ frá mínum æskuárum og ég nefndi áðan, Sigurbjörn Einarsson biskup. Hann var annálaður sem stórfenglega gáfaður, djúpvitur og einstaklega góður maður, nánast dýrlingur í lifanda lífi. Og orðsnilld hans var viðbrugðið.

Þetta fannst mér líka eins og öðrum, og ég man til þess á unglingsárum að hafa hlustað á ræður hans og alltaf orðið dolfallinn af viskunni, gáfunum, kærleikanum og leiftrandi orðkynnginni.

En svo þegar ég fór einu sinni að  lesa ræðusafn Sigurbjörns rak mig í rogastans. Þegar orð  hans voru lesin af blaði virtust þau ósköp hversdagleg, hvorki eftirminnileg né sérlega viturleg. Og ég komst að þeirri niðurstöðu að mjög stór hluti af orðspori Sigurbjörns hefði verið byggður á röddinni einni – hinni djúpu og blæbrigðaríku og tilfinningaþrungnu rödd.

"The shape and the sound of the Voice," eins og Ultravox orðuðu það!

Með fullri virðingu fyrir Sigurbirni heitnum er ég nokkuð viss um að hann hefði ekki orðið jafn afgerandi „sameiningartákn þjóðarinnar“ ef hann hefði verið áberandi skrækróma eða blestur á máli.

Sem aftur segir manni líklega að  það getur verið tilviljanakennt hver verður „sameiningartákn þjóðarinnar“ og hver ekki. 

„Öll þjóðin skal viðurkenna forsetann ...“

En hvað þýðir eiginlega þetta hugtak, ef hugtak skyldi þá kalla, „sameiningartákn þjóðarinnar“? Á sínum tíma taldi ég mig vita hvað það þýddi, ég man að minnsta kosti að fyrir forsetakosningarnar 1980, sem voru þær fyrstu sem ég kaus í, þá fannst mér hiklaust að nýr forseti ætti að verða „sameiningartákn þjóðarinnar“. Það hafði í huga mér einhverja merkingu sem ég skilgreindi kannski aldrei nógsamlega, ekki einu sinni með sjálfum mér. Þetta var bara hugtak sem ég var búinn að læra utanbókar að væri til, ætti að vera til og einhver ætti að gegna þessu embætti sameiningartáknsins.

Helst náttúrlega forsetinn.

„Forseti Íslands, já, hann á að vera sameiningartákn þjóðarinnar, eingöngu skal kosinn í embættið einstaklingur sem getur verið sameiningartákn þjóðarinnar, og jafnvel þó skoðanir séu skiptar í forsetakosningum, þá skal öll þjóðin viðurkenna hinn kjörna forseta eftir að hann er tekinn við embætti, því aðeins þannig getur hann orðið sameiningartákn þjóðarinnar, en það er jú hlutverk forsetans.“

Einhvern veginn þannig hugsaði  ég, og var ekki einn um það. Því einmitt þannig hafði Kristján Eldjárn gegnt embættinu, var það ekki, og það með þvílíkum sóma að „sameiningartákn þjóðarinnar“ var nánast starfsheiti hans. Hann hefði getað skrifað það í símaskrána:

„Kristján Eldjárn, sameiningartákn þjóðarinnar, Bessastöðum, Áftanesi ...“ 

Vigdís var sameiningartákn

Vigdís Finnbogadóttir var svo kosin í hans stað; skoðanir þjóðarinnar voru mjög skiptar í  kosningunum og Vigdís náði aðeins naumlega kjöri en á skömmum tíma urðu flestallir svona ljómandi ánægðir með hana. Hún varð sannkallað „sameiningartákn þjóðarinnar“. Þótt vissulega hafi ekki allir verið yfir sig hrifnir af henni.

Og enn nefna hana flestir þegar þeir eru beðnir um að nefna hver getur axlað þau skinn að heita „sameiningartákn“ hinnar hrjáðu íslensku þjóðar.

En ástæðan fyrir því hve fáir geta nefnt upp úr sér eitthvert „sameiningartákn“ fyrir þjóðina, þó það hefði sem sagt áreiðanlega ekki vafist fyrir mörgum fyrir þrjátíu árum, þegar Kristján Eldjárn var á dögum, hún er líklega sú að núna vita menn ekki lengur hver merking þessa hugtaks getur verið. Er raunverulega einhver einstaklingur þess umkominn að vera „sameiningartákn þjóðarinnar“ og þarf það þá eitthvað endilega að vera forsetinn?

Er það svo voðaleg hneisa fyrir Ólaf Ragnar þó ekki hafi nema eitt prósent nefnt hann af sjálfsdáðum í könnun MMR?

Þegar Ólafur Ragnar var kjörinn forseti mátti heita ljóst að þjóðsagan um sameiningartáknið var um það bil að ganga sér til húðar. Ólafur Ragnar hafði látið að sér kveða í íslensku samfélagi í þrjá áratugi áður en hann var kosinn á Bessastaði, og þótt hann hafi tekið ýmsar skarpar beygjur á ferlinum, þá mátti þó með fullri vissu halda einu fram: Að hann var ekki og var ekki líklegur til að verða „sameiningartákn þjóðarinnar“.

Hann var þvert á móti alveg sérlega harðskeyttur pólitískur vígamaður sem venjulega prýddi efstu sætin í könnunum fyrir „óvinsælustu strjónamálamennina“ en kæmist varla nema neðarlega á blað í könnunum um þá vinsælustu. 

Við  trúðum víst á útrásina!

Hann var eiginlega eins langt frá  möntrunni um forsetann sem „sameiningartákn þjóðarinnar“ og hugast gat. Eigi að síður náði hann einhvern veginn kjöri. Líklega var það vegna þess að við þóttumst þá hafa á tilfinningunni að hlutverk forsetans væri að breytast – hann ætti ekki lengur endilega að sitja virðulegur og penn á Bessastöðum. Það væri ekki endilega kostur að deyfð væri yfir forsetaembættinu. Vigdís hafði hafið þessa þróun, Ólafur Ragnar virtist einmitt rétti maðurinn til að viðhalda henni.

Og það gerði hann, og að  því er virtist bara ljómandi vel, og þegar útrásin hófst tók hann þátt í henni af lífi og sál og, að því  er við héldum lengi vel, á réttum forsendum.

Því það er alveg sama hve margir spretta nú fram og segjast aldrei hafa trúað á úrásina, það er tóm vitleysa, við héldum langflest að þetta væri á a.m.k. skikkanlega traustum stoðum reist. Og hluti af ástæðunni fyrir því að við trúðum þessu var einmitt að Ólafur Ragnar skyldi taka þátt í þessu. Hann var þrátt fyrir allt vinstri maður, var það ekki? Ef hann batt trúss sitt við kapítalistana, hlutu þeir þá ekki að vera svona meira og minna allt í lagi? 

Fagnaðaróp til stuðnings allra skrýtnasta útrásarvíkingnum

Í þessu felst líklega ábyrgð Ólafs Ragnars og ástæða þess að þjóðin hefur nú endanlega afskrifað hann sem „sameiningartákn“ sitt. Við lítum svo á að hann hefði átt að vara okkur við. Og við getum illa gleymt þjóðernisgrobbinu í ræðunni frægu í Los Angeles (eða hvar það var) og þaðan af síður hrópinu „You ain´t seen nothing yet!“

Og þegar maður hugsar til þess að  það hróp var rekið upp til dýrðar Magnúsi Þorsteinssyni, allra skrýtnasta útrásarvíkingnum, og þeim sem maður trúði aldrei að væri raunverulegur, þeim manni sem nú lifir í vellystingum í Rússlandi en er gjaldþrota hér á landi, þá sér maður svo sem enga ástæðu til að fyrirgefa Ólafi Ragnari þetta frumhlaup.

En ætti hann að segja af sér? eins og krafist var í Bloggheimum þegar niðurstaða MMR um eins prósents stuðninginn varð kunn. Það kom nú reyndar í ljós að þótt ekki nema eitt prósent gætu hugsað sér Ólaf Ragnar sem „sameiningartákn“ þá voru það nú öllu fleiri sem lýstu aðspurðir trausti á forseta sinn.

Heil 22,9 prósent!

Það er náttúrlega öllu meira en eitt prósent, þó þá verði að fylgja með í kaupunum að 47,7 prósent lýstu í sömu könnun sérstöku vantrausti á Ólaf Ragnar. 

Að  tala við þjóð sína

Eitt er ljóst í sambandi við  forsetatíð Ólafs Ragnars. Það má vera að  hann geti fundið sér eitthvert hlutverk í pallborðum utanlands um loftslagsmál. Ég vona bara að hann geri eitthvert gagn þar. En fyrst hann náði því ekki strax að eiga nýtt erindi við þjóð sína eftir hrunið, þá nær hann því aldrei.

Hann mun sitja á Bessastöðum til 2012, því fáir eða engir bíða þess að heyra hvað  hann hefur að segja um menn og málefni. Það kann að virðast svolítið ósanngjörn niðurstaða, því vissulega gæti Ólafur Ragnar kannski enn haft ýmislegt að segja, ef hann gerði upp fortíðina á nógu skörulegan hátt, en svona er það nú samt. Núna held ég að flestir myndu skilgreina hlutverk forsetans þannig að hann ætti að gæta velsæmis innanlands og einkum og sér í lagi tala við þjóð sína – frekar en vera að ota okkar tota í útlöndum.

Þótt vissulega gæti verið þörf á því núna. En svo bækluð er tilvera Ólafs Ragnars eftir hrunið að fáir mundu í rauninni vilja að hann væri að endasendast í útlöndum í okkar erindum. Það mundu fylgja því of sársaukafullar endurminningar. Og enn sem komið er að minnsta kosti hefur Ólafur Ragnar ekki sýnst hafa hæfni til að endurskilgreina hlutverk sitt. 

Ef það hefðu nú verið  forsetakosningar í sumar!

Ég held samt að hann ætti ekki að segja af sér. Hugsið ykkur hvað hefði getað gerst ef hann hefði nú látið af kröfum háværustu fjenda sinn og sagt af sér um áramótin? Og við hefðum þurft að þola forsetakosningar í sumar ofan á allt annað?

Fyrir utan tímann og orkuna sem hefði farið í forsetakosningar, þá veit ég ekki hvort okkur hefði verið treystandi til að kjósa nýjan forseta í  sumar. Við hefðum í hugaræsingi getað gert einhverja bölvaða vitleysu. Sjáið bara hvernig fór þegar við ætluðum að kjósa siðbótarafl á Alþingi.

Við kusum Borgarahreyfinguna.

Nei, ég held að við verðum ekki í stakk búin til að kjósa nýjan forseta fyrr en svolitlum tíma liðnum, þegar raunverulegar umræður hafa farið fram um það hvernig embætti við viljum að forsetaembættið sé. Og hver við viljum að gegni því – og viljum við að viðkomandi sé þá endilega „sameiningartákn þjóðarinnar“?