Þetta er heilmikill langhundur sem ég birti í DV um síðustu helgi.

Ég er búinn að auka aðeins við greinina og endurbæta hana, og finnst af einhverjum ástæðum ákjósanlegt að geyma hana á netinu, eigi síður en á hinni prentuðu blaðsíðu.

Það hlýtur að merkja að ég sé frekar ánægður með hana!

Hér er hún alla vega, í allri sinni mikilfenglegu lengd.

-----

Um daginn
var viðtal í Morgunblaðinu við bónda vestur í Dölum. Þetta var
staffírugur og státinn maður á tæplega miðjum aldri og bara gott í honum
hljóðið.

 

Enginn
barlómur þar á ferð, svo að sumu leyti er hann kannski óvenjulegur búmaður!

 

Það vakti
aftur á móti sérstaka athygli mína hvernig bóndinn kaus að lýsa sjálfum sér. Sú
sjálfslýsing var raunar þvílík þungamiðja í máli hans að blaðamaðurinn kaus að
gera hana að sjálfri fyrirsögn viðtalsins.

 

„Ég er
Bjartur í Sumarhúsum,“ stóð þar.

 

Og bar ekki
á öðru en bóndi lýsti þessu yfir bæði kátur og stoltur í bragði. 

 

Fyrst
klóraði ég mér stundarkorn í kollinum þegar ég sá þessa fyrirsögn.
Svo fór  ég að hugsa, eins og stundum gerist jafnvel enn í dag.

 

Því var
ekki eitthvað athugavert við þessa fullyrðingu, og hvernig hún var sett
fram? Er virkilega ósköp eðlilegt fyrir röskan nútímamann að líkja sér við
þessa sögupersónu Halldórs Laxness, bóndann Guðbjart Jónsson í Sumarhúsum?

 

Jafnvel
þó það kunni að  hafa verið gert í gamni, að minnsta
kosti í aðra röndina. Því orðrétt sagði bóndinn, Þorgrímur Einar sem reyndar er
Guðbjartsson:

 

„Ég held að
fáum dyljist að ég er Bjartur í Sumarhúsum. Ég fer mínar eigin leiðir bæði í
búskap og lífinu sjálfu.“

 

Þetta gæti
alveg verið sagt í gamni. En samt, þegar ég fór að  rifja upp fyrir mér
söguna Sjálfstætt fólk eftir Halldór, þá hlaut ég að komast að afgerandi
niðurstöðu.

 

Að líkja
einhverjum við Bjart í Sumarhúsum hlýtur alltaf að vera viðkomandi
við háðungar, ekki hróss. Og að einhver skuli vilja líkja sjálfum sér við Bjart
hlýtur að teljast afar, afar undarlegt. 

 

Áður en
lengra er haldið:

 

Þeirri
grein sem hér fylgir er auðvitað ekki á nokkurn beint persónulega gegn hinum
ágæta Þorgrími Einari sem lét sér þessi orð um munn fara. Honum er auðvitað
heimilt að líkja sjálfum sér við hvern sem er, sér í lagi ef um skáldaðar
persónur er að ræða. Og ég ítreka að samlíkingin virðist í viðtalinu sett fram
í svona frekar léttum dúr.

 

En
mér þótti samlíkingin samt segja sína sögu í framhaldi af grein sem
ég skrifaði  í DV fyrir hálfum mánuði, þar sem ég fjallaði um
aukið  vægi Íslandssögu í pólitískri umræðu dagsins í dag – einkum hvað
snerti Icesave-samninginn og þó alveg sérstaklega hugsanlega aðild Íslands að
ESB.

 

Í þeirri
grein var ég að leitast við að andæfa því að menn notuðu meira og minna skálduð
dæmi og ímyndaða sögu fyrstu alda Íslands byggðar til að renna stoðum undir
málstað sinn í nútímanum.

 

Því sagan
getur verið viðsjál. Hún er alltaf undirorpin túlkunum hvers tíma, nema hvað
hér á landi hefur Íslandssagan alltof lengi verið undir áhrifum þeirrar túlkunar
sem sett var fram á tímum sjálfstæðisbaráttunnar fyrir 100-150 árum síðan.

 

Í greininni
fjallaði ég um landnámstímann og benti á að fræðimenn hafa fyrir löngu komist
að þeirri niðurstöðu að sú mynd sem skólabækur 20. aldar drógu lengst af upp af
landnámsöldinni væri alröng.

 

Hinir
stoltu og frelsisunnandi höfðingjar, „frjálsræðisins hetjurnar góðu“, sem
sigldu hingað til lands með höfuðið hátt til að sleppa undan kúgunarvaldi
Noregskóngsins Haraldar hárfagra, voru ekki til.

 

Og Haraldur
hárfagri var varla til heldur.

 

Sú lífseiga
mynd af landnámi „frjálsræðishetjanna góðu“, sem vildu ekki una valdi Noregskonungs,
hún er tvöföld blekking.

 

Annars
vegar meðvituð eða ómeðvituð blekking Ara fróða og félaga, sem ristu á
kálfskinn tilbúna mynd af landnámi forfeðranna. Hins vegar blekking
sjálfstæðisbaráttunnar og Jónasar frá Hriflu sem skrifaði ótrúlega áhrifamiklar
kennslubækur um íslenska sögu.

 

En viti
menn!

 

Þorgrímur
Einar Guðbjartsson, hinn góði bóndi, virðist einmitt einn þeirra sem enn eru
gegnsýrðir hinum gömlu blekkingum. Því þegar hann vill skýra í viðtalinu í
Mogganum af hverju hann er andsnúinn Evrópusambandinu, þá segir hann:

 

„Við
[Íslendingar] erum einyrkjar og viljum fá að vera í friði með okkar og taka
þátt í verkefnum á okkar forsendum. Við flúðum hingað út í ballarhaf til að fá
frið og geta verið kóngar, hver í sínu horni.“

 

Sagnfræðingar
og aðrir fræðimenn hafa fyrir löngu hafnað þeirri söguskoðun að hingað hafi
landnámsmenn flykkst til að flýja ofríki Noregskonungs.

 

Þessi orð
bónda lýsa því hins vegar hve erfitt verður að eiga við hinar rótföstu
blekkingar í því uppgjöri Íslendinga við sjálfa sig sem nú er hafið og mun
vonandi halda áfram á næstu misserum.

 

Og síðan ég
skrifaði greinina hefur enn betur komið í ljós
að í orrahríðum samtímans verða vissulega notuð vopn úr fortíðinni –
eða barist með beinum Jóns Sigurðssonar, svo ég vitni í sjálfan mig.

 

Undanfarna
daga hefur mynd Jóns einmitt verið notuð til að brýna andstæðinga
Icesave-samningsins til dáða. Þingmönnum hefur ýmist verið sagt að styttan af
Jóni Sigurðssyni gráti vegna Icesave-samningsins, eða þá að skörp augu
styttunnar fylgist með þeim ef þeir ætli að drýgja þau landráð að samþykkja
Icesave.

 

Þó veit
auðvitað enginn hvernig Jón Sigurðsson hefði greitt atkvæði ef hann hefði
setið  á þingi þegar Icesave-samningurinn kom til afgreiðslu.

 

Það er
meira að segja frekar billegt að nota Jón sem svipu í þessu máli, því hann var
– hvað sem leið hugsjónabaráttu hans fyrir auknum réttindum Íslendinga – mikill
raunsæismaður í bæði stjórnmálum og fjármálum.

 

Og það
getur bara meira en verið að hann hefði skipað sér í flokk með þeim sem telja
Icesave-samninginn illa nauðsyn, jafnvel svo brogaðan sem hann þó kann að vera.

 

Fyrir
nú utan að með fullri virðingu fyrir Jóni Sigurðssyni, þá
skiptir auðvitað ekki nokkru máli hvernig hann hefði hugsanlega mögulega ef til
vill kannski greitt atkvæði um Icesave.

 

Ekki frekar
en það skipti máli hvernig Jón Arason eða Bríet Bjarnhéðinsdóttir eða
Axlar-Björn hefðu greitt atkvæði. Það sem máli skiptir er hvernig fólk hér og
nú lítur á málin.

 

Burtséð frá
lærdómum sögunnar, sem mér er þó yfirleitt svo umhugað um. 

 

Og nú er
sem sagt farið að bera á því að ekki einungis
Íslandssagan heldur líka íslenskar bókmenntir séu brúkaðar í amstri
hversdagsins til að „slá pólitískar keilur“.

 

Rykið hefur
verið dustað af „Ísland farsælda frón“ og úfinn kollur Bjarts í Sumarhúsum skýtur
æ oftar upp kollinum.

 

Það er
reyndar ekki nema rétt og sanngjarnt að taka vandlega fram að Þorgrímur Einar
Guðbjartsson var ekki endilega að setja fram pólitíska skoðun með fullyrðingu
sinni um að hann „væri Bjartur í Sumarhúsum“. Hann var líklega bara að lýsa
lífi sínu og lífsviðhorfum almennt.

 

En aðrir
hafa dregið Bjart fram í pólitískum tilgangi. Þar má til dæmis nefna Einar Má
Guðmundsson sem iðulega vitnar með mikilli velþóknun til Bjarts í Sumarhúsum og
viðleitni hans til að halda „sjálfstæði“ sínu.

 

Því ljóst
er að Einar Már lítur á Bjart í Sumarhúsum fyrst og fremst sem þrjóska sjálfstæðishetju
sem við ættum að taka okkur til eftirbreytni.

 

Og
nú síðast notaði Ögmundur góðvinur minn Jónasson Bjart í pistli sem hann
skrifaði á heimasíðu sína til útskýringar á andstöðu sinni við
Icesave-samninginn.

 

Þetta gerði
Ögmundur reyndar ekki að eigin frumkvæði, heldur hafði Jóhann Hauksson
blaðamaður á DV skrifað um skoðanir Ögmundar og kennt þær við „Bjart í
Grímshaga“ en við Grímshaga í Reykjavík býr Ögmundur.

 

Í svari
sínu gengst Ögmundur gengst við því að deila að ýmsu leyti lífsskoðunum með
Sumarhúsa-Bjarti þótt hann þvertaki fyrir að hann telji Íslendinga eiga að
„standa eina“, en þannig mun Jóhann hafa túlkað skoðanir hans.

 

Ögmundur
segist þvert á móti vilja að Íslendingar láti mjög að sér kveða í alþjóðlegu
samstarfi, en þó aðeins þannig að þeir haldi sjálfsvirðingu sinni.

 

Orðið „sjálfsvirðing“
er reyndar oftast fljótt að koma upp í hugann þegar rætt er um Bjart í
Sumarhúsum. Aðdáendur heiðabóndans telja hann bersýnilega ævinlega „halda
sjálfsvirðingu sinni“. 

 

Gáum að
sjálfsvirðingunni á eftir, en lítum á hvernig Ögmundur túlkar baráttu Bjarts
fyrir sjálfstæði sínu. Þar er um að ræða gagnorða lýsingu á því viðhorfi til
Bjarts sem er nokkuð algengt, en ég fyrir mitt leyti get ekki lengur skilið –
ekki frekar en ég skil hvernig sá góði maður Þorgrímur Einar getur kennt
sjálfan sig við Bjart í Sumarhúsum.

 

Ögmundur
skrifar:

 

„Bjartur í
Sumarhúsum ... vildi ekki sætta sig við fyrirsjáanlegt hlutskipti sitt í
lífinu: Að verða til æviloka undirokað vinnuhjú á Rauðsmýri. Hann vildi vera
sjálfstæður maður, jafnvel þótt það kostaði erfiði, svita og tár.

 

Bjartur
kallaði afdalakot sitt Sumarhús og lesendum Sjálfstæðs fólks er gert ljóst að
lífsbarátta Bjarts á heiðum uppi var háð gegn ofurefli þar sem mannlegt
samfélag og náttúruöflin lögðust á eitt um að torvelda hana.

 

Bjartur er
í hugum margra tákngervingur hins óraunsæja draumóramanns sem ber höfðinu við
steininn. Í stað þess að beygja sig undir kaldhamraðan veruleikann í mannheimum
og í náttúrunni, þá segir hann hvoru tveggja stríð á hendur, dæmdur til að
mistakast. 

 

Aðrir hafa
séð ýmsa aðra þræði í baráttu Bjarts. Hann sé tákn baráttu
undirokaðs fólks gegn valdi og yfirgangi og nauðhyggju stéttasamfélagsins. Slík
barátta hafi í aldanna rás iðulega verið erfið og oftast þótt
óraunsæ og vonlítil.

 

En ef
aldrei hefði brunnið í hjörtum manna baráttuandi, ódrepandi löngun til frelsis;
þráin til að geta borið höfuðið hátt, þá værum við ekki á vegi stödd í baráttu
fyrir frjálsu lýðræðissamfélagi sem við þó erum – þrátt fyrir allt. Bjartur
hafi þannig verið í uppreisn gegn kyrrstöðusamfélaginu – Rauðsmýrinni – þar sem
húsbændur og hjú þekktu hvað til friðarins heyrði.“

 

Þetta
skrifaði Ögmundur og hér er margt skörulega orðað, eins og títt er hjá honum.
Og sú var reyndar tíðin að ég hefði skrifað undir nálega hvert
orð hér.

 

Í fyrstu
tvö þrjú skiptin sem ég las Sjálfstætt fólk held ég að ég hafi
einmitt skilið bókina mjög svipuðum skilningi og Ögmundur gerir hér í lok
klausu sinnar – þannig að hún sé um mann með neista frelsis í brjósti sér, mann sem er fullur af þrá
til að geta borið höfuðið hátt, o.s.frv.

 

En ég er
ekki lengur á þeirri skoðun.

 

Og þegar ég
fór að rifja upp fyrir mér Sjálfstætt fólk hvarflaði að mér hvort Ögmundur,
Einar Már og fleiri væru virkilega að vitna til þeirrar bókar sem Halldór
Laxness skrifaði, eða hvort bók og persóna hefðu kannski tekið á sig alveg sjálfstætt líf í huga
þeirra.

 

Og þeir
væru alltaf að fjalla um einhvern Bjart sem þeir hefðu í raun búið til sjálfir
í huga sér, en ekki þann Bjart sem Halldór skrifaði um.

 

Á persónan
Bjartur í Sumarhúsum í vitund Íslendinga núorðið lítið skylt við þá persónu sem
Halldór Laxness skapaði á sínum tíma?

 

Fyrst
langar mig þó að nefna annað í framhjáhlaupi, gera eina athugasemd við texta
Ögmundar. Því hlýtur það ekki fyrst og fremst að vera merki um dæmafáa
snilld Halldórs Laxness að verkalýðsleiðtogi eins og Ögmundur skuli kalla það
hlutskipti að vera launþegi á Rauðsmýri (þar sem Bjartur var vinnumaður) ígildi
þess að vera „undirokað vinnuhjú“?

 

Og að það
sé í sjálfu sér fagurt og æskilegt að brjótast frá hlutskipti launþegans og
verða atvinnurekandi – eins og bændur er, þegar öllu er á botninn hvolft, þótt
fyrirtæki þeirra séu ekki alltaf stór í sniðum.

 

Fólkið á Rauðsmýri
var að sönnu óttalegt leiðindahyski, ef rétt er skilið af bókinni, og
vissulega var hlutskipti íslensks vinnufólks í  byrjun 20. aldar ekkert
til að hrópa mjög hátt húrra fyrir – en var samt ekki fullgöfugt
hlutskipti að vera launþegi, þá eins og nú?

 

Varla
trúi ég því  að Ögmundur hafi í krafti formennsku
sinnar hjá BSRB sífellt verið að hvetja skrifstofufólkið í
samtökunum til að varpa af sér oki launavinnunnar og stofna sjoppu?

 

Sem er
kannski sambærilegt við að vinnumaður í sveit gerist sjálfstæður atvinnurekandi
með  því að stofna sitt eigið býli.

 

En látum
þessa athugasemd liggja milli hluta.

 

Önnur er
hins vegar veigameiri. Hún snýst um tilgang höfundarins.

 

Sannleikurinn
er sá að Halldór Laxness skrifaði Sjálfstætt fólk ekki til þess að
lofsyngja frelsisneistann í brjósti Bjarts í Sumarhúsum.

 

Þvert á
móti. Bókin var eiginlega hugsuð sem hörð árás á hann og þrjósku hans og
þvermóðsku. 

 

Þetta veit
ég – svo ég láti nú eftir mér svolítinn frægramannaleik – af því að Halldór
Laxness sagði mér það sjálfur.

 

Fyrir
eitthvað um 25 árum tók  ég við hann eitt af síðustu stóru
viðtölunum sem tekin voru við hann um ævina. Það birtist
í tímaritinu STORÐ og ég hef alltaf verið voðalega stoltur af því,
enda lagði  ég í það gríðarlega vinnu.

Ekki voru samt
farnar neinar ótroðnar slóðir í þessu viðtali. Halldór rifjaði fyrst og fremst
upp ævi sína og störf og margvísleg skrif gegnum tíðina og þar á meðal spurði
ég hann um Sjálfstætt fólk.

 

Og
þó ég muni viðtalið ekki orðrétt, þá svaraði Halldór þar spurningum mínum um
tilorðningu Sjálfstæðs fólks þannig að hann hefði skrifað hana til að svara
hinni frægu skáldsögu Knut Hamsuns sem kallast Gróður jarðar.

Sú bók birtir mjög
fegraða og næstum goðumlíka mynd af smábónda sem puðar í sveita síns andlits,
sjálfstæður, fátækur og skuldlaus við guð og menn.

 

Ég held
reyndar að margir þeir sem sjá Bjart í Sumarhúsum í hyllingum séu í raun með bóndann Ísak í Gróðri jarðar í huga.

 

Hvort sem
þeir gera sér grein fyrir því eða ekki.

 

Halldór
sagði að honum hefði þótt Gróður jarðar mjög vond bók. Stíllinn á bókinni hefði
að vísu verið stórfenglegur en myndin af bóndanum hefði verið forkastanleg. Á Íslandi
væru ekki til slíkir bændur, og hann hefði viljað svara Gróðri jarðar með
sönnum íslenskum smábónda.

 

Þá varð til
Bjartur í Sumarhúsum – eða Þórður í Kálfakoti, eins og söguhetjan átti lengi
vel að heita.

 

Og það var
ekki meiningin að semja dýrðaróð til frelsiselskandi bónda, heldur lýsa
smábónda sem á sinn hátt var sami kúgarinn og þeir sem áður höfðu kúgað hann. 

 

Mér dettur
líka í hug hvort Sjálfstætt fólk gæti hafa verið hugsað að einhverju leyti
sem ekki bara svar við Gróðri jarðar eftir Hamsun, heldur líka þróast sem
viðbrögð við hreinsunum Stalíns austur í Sovétríkjunum.

 

Nokkru áður
en bókin kom út höfðu nýir stjórnarherrar í Rússlandi tekið sér fyrir
hendur að þröngva samyrkjubúskap upp á Rússland og í þeim tilgangi var útrýmt
stétt sjálfseignarbænda – hinna svokölluðu kúlakka.

 

Kúlakkar
nutu víða samúðar og því var hafin mikil áróðursherferð gegn þeim, til að sýna
fram á hvílíkir kúgarar og þrjótar þeir væru.

 

Gæti verið að
sú herferð gegn smábændum hafi haft áhrif á kommúnistann Halldór Laxness meðan sagan um Þórð í
Kálfakoti var að brjótast í honum og hafi haft áhrif á hina endanlegu mynd af
Bjarti í Sumarhúsum?

Þess vegna hafi Bjartur orðið svo ferlegur sem raun ber vitni í bókinni.

 

En þetta er
nú reyndar ekki mjög ígrunduð kenning. Og Halldór var vissulega byrjaður að hugsa um
Þórð í Kálfakoti töluvert áður en málefni kúlakka komust í hámæli.

 

Hitt er
aftur á móti víst að í mín eyru fór Halldór hinum verstu orðum um Bjart í
Sumarhúsum, kallaði hann “þurs” og “afglapa” og ég man ekki hvað.

 

Alla vega
endaði það ekki allt í hinu niðurskrifaða viðtali, hreinlega af því ég kunni ekki við að birta svo eindregna fordæmingu hins roskna höfundar á sögupersónu
sinni.

 

Þetta er
sérkennilegt dæmi um sjálfsritskoðun blaðamanns; ég vildi meðvitað eða
ómeðvitað leyna því hvað Halldór fór hörðum orðum um sögupersónu sína. Líklega
hélt ég að hinar stórorðu skoðanir Halldórs á Bjarti væru til marks um að
einhvers konar elliglöp.

 

En þetta
viðtal mitt við Halldór er auðvitað ekki eina dæmið þar sem hann lýsti
opinskátt andúð sinni á sögupersónunni Bjarti í Sumarhúsum.

 

Og því er
alveg ástæðulaust að efast um að það var svo sannarlega hvorki lof né prís í
garð hins íslenska heiðabónda sem vakti fyrir Halldóri þegar hann skrifaði
bókina.

 

Þvert á
móti.

 

En þvílíkur
snillingur var Halldór að stíl og svo fullur af samúð með persónum sínum (þegar
út í verkið sjálft var komið) að einhvern veginn varð sú níðstöng sem hann
hugðist reisa Bjarti í Sjálfstæðu fólki að dýrðaróði til bóndans í augum margra
lesenda. 

 

Þar á meðal
í mínum augum, lengi vel.

 

Eins og ég
drap á áðan, þá þurfti ég að lesa Sjálfstætt fólk mörgum sinnum áður en ég
áttaði mig á því hvern mann Bjartur í Sumarhúsum hafði í raun að geyma. Ég
trúði því, eins og Ögmundur, Einar Már, Þorgrímur Einar og margir fleiri, að
Bjartur væri fyrst og fremst tákngervingur frelsisþrárinnar.

 

Þótt Bjartur
væri kannski svolítið þvermóðskufullur á stundum, þá bæri honum mikil virðing fyrir
óaflátanlega hvöt hans til að standa á eigin fótum, halda sjálfsvirðingu sinni,
öðrum óháður, já, hann var eiginlega sjálfstæðishetja Íslands.

 

Einar Már
Guðmundsson er enn á sama róli, eins og fram kemur í einni nýlegra greina hans,
þar sem hann nefnir viðhorf til sjálfstæðis Færeyinga og segir: „Ég fór að
hugsa, hvað hefðu íslensku frelsishetjurnar frá nítjándu öld sagt við þessu?
Nú, eða Bjartur í Sumarhúsum?“

 

En fyrir
mér rann það upp við fjórða eða fimmta lestur á Sjálfstæðu fólki að 
ég hafði látið stílsnilld Halldórs Laxness blinda mér gjörsamlega sýn á
bóndann í Sumarhúsum.

 

Bjartur var
ekki svolítið gallaður en þó góður og ærlegur kall inn við beinið.

 

Nei, hann
er eitthvert versta skrímslið í samanlögðum íslenskum bókmenntum.

 

Lítum
á feril Bjarts. Hann var vinnumaður á Rauðsmýri í 17 ár og
það er gjarnan tekið til marks um frelsisþrána sem bjó í brjósti hans að
öll þau ár hafi hann unnið sleitulaust að því að brjóta af sér bönd "kúgaranna" og öðlast sjálfstæði.

 

Gott og
vel, en það kemur þó skýrt fram í bókinni að það var alls ekki dugnaður Bjarts
og elja þessi 17 ár sem gerði honum að lokum kleift að hefja að lokum eigin
atvinnurekstur.

 

Nei, hann
var keyptur til þess af húsbændum sínum!

 

Í staðinn
tók hann að sér konu sem hann elskaði ekki og sem elskaði hann ekki. Og
sem bar undir belti barn annars manns.

 

Með þessum
ógeðfellda kaupskap hófst atvinnurekstur Bjarts í Sumarhúsum.

 

Þannig kom
hann fótunum undir “frelsi” sitt, „sjálfsvirðingu“ og „sjálfstæði“.

 

Og þótt
konan, sem hann “tók að sér” hefði þannig gert honum kleift að opna sína eigin
sjoppu – nei, afsakið, stofna eigið býli – þá fór því fjarri að hann sýndi
henni þakklæti og skilning í raunum hennar.

 

Aldeilis
ekki.

 

Hann sýndi
þeirri konu aldrei annað en fúlmennsku. Já, hann fór satt best að segja svívirðilega
með þá konu, virti hana einskis og bar að lokum fulla ábyrgð á hræðilegum
dauðdaga vesalings konunnar.

 

Og ekki
lærði Bjartur sína lexíu. Hann náði sér í aðra konu sem hann virti engu meira
en hina fyrri, sama þó hún þrælaði myrkranna á milli í fyrirtæki hans
Sumarhúsum og bæri honum fjölda barna í leiðinni.

 

Nei, hann
vék aldrei góðu að þeirri konu, frekar en öðru fólki.

 

Börnin sín
fór hann skelfilega með, lagði á þau hendur og níddist á þeim á alla mögulega
lund.

Hryllingurinn sem einkenndi samskipti hans við Ástu Sóllilju og drengina
er eiginlega óbærilegur, strax og maður og sviptir hulu stílsnilldarinnar frá
augunum.

 

Bjartur
í Sumarhúsum víkur raunar aldrei góðu að nokkrum manni.

 

Hann segir
aldrei neitt fallegt við nokkra sál.

 

Hann leggur
aldrei neinum lið né hjálpar neinum, nema hann telji sig geta haft eitthvert
gagn af því.

 

Kaflinn
þegar hann hrekur frá sér konu sem hafði ekki unnið sér annað til saka en reyna að
gleðja hann með góðu kaffi sýnir á átakanlegan hátt hve andstyggilega vondur
maður hann var.

 

Sömuleiðis
meðferðin á vesalings kúnni.

 

Hann er
ekki einu sinni góður við  hundinn sinn.

 

Og á ég svo
að dást að þessum manni fyrir hvað hann heldur vel „sjálfsvirðingu“ sinni?!

 

Manni sem
treður sjálfsvirðingu annarra í svaðið og helst þeirra sem næst honum standa?

 

En hann
hugsar aldrei um þarfir annarra en sjálfs sín. Allt skal lúta
valdaþrá hans – því það má alveg eins líta á drifkraftinn í lífi hans sem
valdafíkn eins og “frelsisþrá”.

 

Þessi
einsýni, já, mér liggur við að segja sýkópatíski fantur slapp kannski að lokum
sjálfur við að vera „laminn þjónn“, eins og Ögmundur orðaði það líka í pistli
sínum (þó aðrir myndu kannski segja „venjulegur launþegi“).

 

En fólkið í
kringum hann varð sorglegt samsafn af lúbörðum svívirtum þrælum.

 

Sjálfsvirðing
kvennanna í lífi Bjarts var að engu virt.

 

Né
barnanna.

 

Það var
kannski rétt í lokin sem örlaði á örlítilli „samlíðan“ í huga Bjarts en það var
þá vegna þess að hann var orðinn svo aumur og vesæll að hann þarfnaðist sjálfur
samúðar.

 

Og samlíðan
Bjarts í Sumarhúsum með öðru fólki er svona svipuð og ef Davíð Oddsson færi að
prédika sanngjarna stjórnsýslu eða Sigurður Einarsson heilbrigða
viðskiptahætti.

 

Einhver
gæti hugsanlega sagt Bjarti til afbötunar að líf hans sé svo erfitt,
lífsbaráttan svo hörð, að þess vegna hafi hann brynjað sig svona hressilega –
enginn megi fá færi á hans innri manni.

 

Það kann að
vera rétt en þó eru ótal dæmi, bæði í bókmenntum og raunveruleikanum, um fólk
sem lifir erfiðu lífi en hefur þó hjartagæsku til að víkja stöku sinnum góðu að
öðru fólki.

 

Það gerir
Bjartur aldrei.

 

Í raun og
veru er Bjartur svo vondur og illa innrættur maður að það er með mestu
ólíkindum að menn skuli enn taka sér nafn hans í munn í jákvæðum tón – og vilja
jafnvel líkja sjálfum sér við hann líkt og ágætir menn eins og Þorgrímur Einar
gera.

 

Í rökfræði
er stundum sagt að  það sé til marks um rökþrot ef menn fara að líkja
andstæðingum sínum við Adolf Hitler.

 

Þar með
skjóti menn svo ærlega yfir markið að það sé ekki hægt að taka neitt mark
á þeim eftir það, því enginn geti verið jafn slæmur og Adolf Hitler.

 

Ég ætla nú
ekki að lenda í  þessari gildru, með því að líkja þeim sérstaklega
saman, Bjarti í Sumarhúsum og Adolfi Hitler. Báðir voru vissulega harðstjórar
sem reyndust skelfilega þeim sem þeir náðu valdi yfir. En látum þessa
samlíkingu samt liggja milli hluta.

 

En mér
finnst bara að  þeir sem vilja brúka Bjart til stuðnings sínum sjónarmiðum
í pólitík eða lífinu almennt, þeir séu á hálum ís.

 

Með því að líkja
sér eða skoðunum sínum við þennan “afglapa” og “þurs”, eins og skapari hans
komst meira að segja sjálfur að orði, finnst mér menn mála sig í horn - svo vægt sé til orða tekið.

 

Og þá er meira
að segja alveg horft framhjá því að allur atvinnurekstur Bjarts var
gjörsamlega mislukkaður.

 

Ef líkja á
Bjarti við eitthvað í samtíma vorum, þá væru það kannski einna helst – þó
ótrúlegt megi virðast – útrásarvíkingarnir.

Þeir vildu líka umfram allt vera
sjálfstæðir.

 

Upphaf
sumra útrásarvíkinganna var engu glæsilegra siðferðilega en þegar Bjartur var
keyptur á kotið Veturhús.

 

Og endir
sumra þeirra er furðu svipað endalokum hans.

 

Fokheld "höll" þar sem vindurinn gnauðar í gluggum.

 

Eitthvað
kunnuglegt við það?

 

En þannig
var Bjartur. Ömurlegur kotbóndi sem gat lengi alls ekki séð fyrir sér og sínum,
þrátt fyrir að keypt hafi verið undir hann kotið, en þegar hann hóf allt í einu
útrás með húsbyggingunni misráðnu, þá fór allt út um þúfur.

 

Heimsstyrjöldinni
var náttúrlega kennt um, rétt eins og útrásarvíkingar nútímans kenna heimskreppunni um
sínar ófarir.

 

Og Bjartur
hrökklaðist um síðir á nýtt örreitis kot. Við skulum ekki fara
þangað með  honum.

 

Það er
vond vist hjá Bjarti í Sumarhúsum.