Þetta er grein sem ég skrifaði í Helgarblað DV þessa helgina. Þar er mjög vísað til tveggja kvæða sem bæði heita "Skarphéðinn í brennunni" og eru annars vegar eftir Hannes Hafstein en hins vegar eftir Stein Steinarr.

Þau eru því birt á Trésmiðjunni líka.

Greinin er birt hér stafrétt, með einni örlítilli viðbót þó:

x     x     x     x

Svo
er mælt að það „mikilvæga starf“ sem Davíð Oddsson vildi ekki láta trufla sig
frá í Seðlabankanum síðustu mánuði hafi ekki síst falist í að fara með kvæði.

Ráfa
um gangana í Svörtuloftum eða loka sig inni og þylja forn íslensk ættjarðarljóð
og hetjukvæði. Helst um hinn einmana garp sem stendur einn gegn illum fjendum
og ofurefli liðs.

Helst eftir Hannes Hafstein.

 

Meistaranum
þakkað

Því
Hannes er náttúrlega sá maður sem Davíð hefur helst mátað sig við í sögunni. Og
ekki bara hann einn, heldur aðdáendur hans líka, samanber ódauðlegt kvæði
Halldórs Blöndal í sextugsafmæli Davíðs í janúar í fyrra þegar Halldór þakkaði
meistara sínum fyrir að hafa skapað skilyrði fyrir útrás og velsæld og kvað
svo:

 

„Þjóðskörungur

leiddi
þjóð sína

ódeigur

inn
í árþúsund

nýrra
vora,

nýrra
vona.

Heill
sé þér Davíð

Hannesar
jafni.“

 

Og
sé það nú satt – og það fullyrða óljúgfróðir óspart í mín eyru – að kvæðalestur
hafi verið meginiðja Seðlabankastjóra undanfarna mánuði, þá er næsta víst að
þar hefur hljómað oftar en einu sinni kvæði Hannesar um Skarphéðin í brennunni
sem birt er hér á opnunni.

 

„Hin
dauðadæmda hetja“

Því
það er nákvæmlega slíkt kvæði sem höfðar til manna sem heillast af „hinni
dauðadæmdu hetju“. Hrifning á slíkri hetju er yfirleitt mest á táningsaldri en
sumir vaxa þó aldrei upp úr aðdáun sinni á þeim berserkjum sem slást fram í
andlátið hugdjarfir, og bugast aldrei og hlæja þegar þeim er skipað að afhenda
vopn sín: „Komið þá og sækið þau!“ Og hvíla svo í jörð, hjúpaðir gróandi mold,
eins og hinir 300 Spartverjar.

Kvæði
Hannesar er ekta Laugaskarðsrómantík, að ég segi ekki Masada-fetis; það endar
svona:

 

„Inni
við gaflað

í
ösku stendur

Héðinn
örendur

með
opnum sjónum.

Heyrzt
ei hafði

hósti
né stunur.“

 

Að
ganga til móts við örlög sín opnum augum en steinþegjandi og æðrulaus, það er
hin íslenska hetjulund sem lesa má um í kvæðum og sögum frá fyrri tíð, og
höfðar enn til sumra.

 

Rómantísk
hetjudýrkun

Þó
er langt síðan bent var á hve innantóm hún er, sú rómantíska hetjudýrkun sem
kvæði Hannesar var þrungið af. Það gerði Steinn Steinarr í ljóði sem hann
stefndi beinlínis til höfuðs kvæði Hannesar og kallaði því sama nafni.

Og það
sýnir í einni svipan hve óraunhæf, já, hallærisleg, hún er – rómantíkin,
aðdáunin á hinum dauðadæmda sem bregður sér hvorki við sár né bana, heldur
glottir við tönn, aleinn örlögum ofurseldur, og heyrist hvorki frá honum hósti
né stunur.

Því
auðvitað er hinn innikróaði Skarphéðinn hræddur, auðvitað vill hann sleppa
burt, og lifa – auðvitað vill hann út í sólskinið þar sem hlæjandi fólkið
hæðist að honum.

 

Allt
annar Skarphéðinn

Kvæði
Steins lýsir allt öðrum Skarphéðni og ég er ekki viss um að það hafi oft
hljómað í Svörtuloftum síðustu mánuði. Þar hefur líklega seint verið viðurkennt
að máttvana skelfing hafi gripið menn.

Eða
útgöngu hafi verið leitað, árangurslaust.

Á
hinn bóginn virðist þetta kvæði Steins geta átt betur við annað fólk en það sem
múraði sig inni í Svörtuloftum allt þar til í þessari viku – já, mér sýnist að
sá sem talar í kvæði Steins geti sem hægast verið íslenska þjóðin í þrengingum
sínum.

Íslenska
þjóðin í sínum skuldum, í sínum brunarústum.

 

Ekki
hósti né stuna

Og
því er iðulega haldið að henni að hún eigi (ekki síður en sá sem sat svo lengi
á Svörtuloftum) að bregðast við eins og Skarphéðinn Hannesar Hafsteins, glotta
kalt við tönn, taka örlögum sínum, og horfast óhrædd í augu við eld og dauða –
„dauða“ hér notað í táknrænni merkingi, því auðvitað er enginn beinlínis að
deyja þótt efnahagskreppa sé skollin á.

Helst
megi ekki heyrast frá henni hósti né stuna.

 

Áttum
að verða ríkasta þjóð í heimi

En
í raun held ég þjóðinni líði frekar eins og hún sé Skarphéðinn Steins
Steinarrs.

Hrædd,
langar að flýja, langar út í sólskinið. En leiðin er lokuð og úti fyrir heyrir
hún fólk hlæja að örlögum hennar: „Hvað sakar það okkur? Hvað getum við að því
gert?“

Sökudólgarnir
í hruninu, þeir sem kveiktu eldana og hafa svo slegið hring um þjóðina
innilokaða í brennunni og varna hennar vegar út í sólskinið – þeir eru margir.

Prívat og persónulega er ég þeirrar skoðunar að mesta ábyrgðin liggi hjá íslenskum
stjórnvöldum, þeim sem reistu þann loftkastala sem átti að gera okkur ríkustu
þjóð í heimi en brennur nú grimmilega til ösku.

 

Helsti
sökudólgurinn

Og
þar er auðvitað helstur sá sökudólgur sem að lyktum leit samt á sig sem helsta
fórnarlambið og fór með kvæðin í Seðlabankanum, ef það er þá satt, og brast
næstum í grát í Kastljósi yfir því hve hann væri góður maður og ofsóttur.

En
að þessu sinni læt ég útrætt um hann. Vissulega dettur mér stundum í hug, þegar
menn hamast gegn útrásarvíkingum vorum og auðmönnum og vilja láta draga þá
fyrir dóm og helst fyrir landráð, hvort ekki megi þá eins rétta yfir þeim
stjórnmálamönnum sem lögðu beinlínis drög að hruninu með aðgerðum sínum og
aðgerðaleysi?

Hvort þeir séu þá ekki eins sekir um landráð?

 

Leiddir
út í handjárnum?

En
látum það altso liggja milli hluta nú.

Mig
langar að tala um útrásarvíkinga, bankamenn og milljarðamæringa.

Eins
og ég sagði: Menn tala um að draga þá fyrir dóm.

Og
það er auðvitað sjálfsagt, reynist þeir hafa brotið lög. Ég er ekki í nokkrum
vafa um að þess munu finnast dæmi, og jafnvel mörg. Og kannski mun rætast sá
óskadraumur margra að sjá suma þessara manna leidda til yfirheyrslu í
handjárnum.

 

Höfðað
til samvisku auðmanna

En
í augnablikinu ætla ég samt ekkert að fullyrða um það.

Ég
ætla aftur á móti að höfða til samvisku íslenskra auðmanna.

Jafnt
útrásarvíkinga sem bankamanna sem kvótakónganna og hvers konar viðhengimenna
þeirra allra.

Og
alveg sérstaklega vil ég höfða til samvisku þeirra sem eiga feita reikninga á
furðulegum stöðum eins og Tortola og Cayman-eyjum og hvað þær heita þessar
eyjar.

Ég
ætla að höfða til samvisku þeirra og segja:

Standið
ekki þarna aðgerðalaus úti í sólskininu. Hvíslið ekki: Látum hana farast, um
íslensku þjóðina.

Því
víst sakar það ykkur.

Víst getið þið að því gert.

 

Húrrahróp
Davíðs og forsetans

Eins
og fleiri Íslendingar, já, eins og við flestöll, þá trúði ég því að íslenska
útrásin og „góðærið“ væru reist á traustari fótum en síðar kom í ljós. Ég
horfði á Davíð Oddsson hrópa húrra fyrir Björgólfsfeðgum þegar þeir eignuðust
Landsbankann – til þess beinlínis að bankinn kæmist í eigu manna sem væri „að
minnsta kosti í talsambandi við Sjálfstæðisflokkinn“, eins og Styrmir
Gunnarsson orðaði það seinna.

Ég
horfði á Halldór Ásgrímsson og Valgerði Sverrisdóttur leggja blessun sína yfir
allt saman.

Ég
heyrði viðtalið við Hannes Hólmstein á Stöð 2 haustið 2007 þar sem hann lofaði
og prísaði útrásina og bankavöxtinn og þakkaði meistara sínum fyrir að hafa gert
þetta mögulegt.

Ég
las viðtöl við útlenska sérfræðinga sem voru gapandi af hrifningu yfir snilld
hinna íslensku bissnissmanna sem virtust hafa uppgötvað viskusteininn sem gerði
þeim kleift að búa til gull.

Og
ég heyrði forseta Íslands hrópa: „You ain´t seen nothing yet!“ um „sigurgöngu“
Avion Group og annarra íslenskra „snillinga“.

Ef
til vill er það hróp það vandræðalegasta af þessu öllu, svona eftir á að
hyggja.

En
allt þetta varð til þess að við trúðum og héldum að undirstaðan væri traust.

 

Flestir
eiga nóg eftir

Nú
er allt hrunið.

Við
sitjum í brennunni miðri og leitum útgöngu en okkur eru allar leiðir lokaðar.

Auðmennirnir
okkar, þeir eru aftur á móti úti í sólskininu.

Flestir
þeirra að minnsta kosti.

Margir
þeirra hafa vissulega tapað miklu af meintum eignum sínum, en flestir eiga
áreiðanlega nóg eftir.

Og
viðhengimenni auðmannanna sitja á sínum fjallmyndarlegu bankabókum á
Cayman-eyjum og Tortola.

 

Komið
heim með peningana!

Við
þetta fólk segi ég: Komið heim með peningana! Hvort sem þið teljið ykkur hafa
unnið fyrir þeim á heiðarlegan hátt eða ekki: Komið sjálfviljug heim með
peningana, látið okkur ekki þurfa að eltast við ykkur. Komið heim og leggið
peningana ykkar í íslenskt atvinnulíf sem nú er að breytast í brunarústir,
meðal annars vegna glannaskapar ykkar – svo ég kveði nú ekki fastar að orði.

Og
ég er að tala um alla peningana.

Ekki
bara eitthvert brot af þeim.

Alla!

 

Skrautbúin
skip og einkaþotur

Komið
með peningana og leggið þá í lífvænleg íslensk fyrirtæki, svo ekki þurfi að
segja upp fleira fólki; leggið í íslenskt atvinnulíf hverja andskotans krónu
sem þið hafið laumað undan til Antíga, komið með skrautbúin skip ykkar og
einkaþotur, færiði gjaldeyrinn heim.

Aðeins
þannig getiði bjargað andlitinu, aðeins þannig getiði friðað samviskuna sem ég
veit að býr í brjósti ykkar allra.

Því
þið eruð bara venjulegt íslenskt fólk, ekkert öðruvísi en við. Þið eigið ekkert
betra skilið en við.

 

Auðmennirnir
– og ég!

Sameiginlegur
forfaðir minn og Björgólfs Guðmundssonar var Jón Árnason, smábóndi á
Skjaldþingsstöðum í Vopnafirði um 1700.

Ættir
mínar og Jóns Ásgeirs Jóhannessonar liggja saman í Hávarði Jónssyni bónda í
Múlasýslu um 1800.

Hreiðar
Már Sigurðsson og ég eigum sameiginlegan ættföður í Jóni Þórarinssyni sem
fæddist í Næfurholti og lifði einn af tíu systkinum í Stórubólu 1707.

Við
Bjarni Ármannsson erum fimmmenningar; báðir komnir af búandhjónunum Vigfúsi
Gunnarssyni og Vigdísi Auðunsdóttur sem bjuggu í Fellsmúla í Landsveit á 19.
öld.

Leiðir
mínar og Bakkavararbræðra liggja saman í þeim hjónum Magnúsi Magnússyni og
Guðrúnu Halldórsdóttur sem bjuggu á Steinsholti í Árnessýslu um um 1800.

Ég
og Sigurður Einarsson rekjum saman ættir til Gísla Brynjólfssonar og Halldóru
Bjarnadóttur sem bjuggu á Ægissíðu við Helluvað á ofanverðri 18. öld.

Og
forfaðir okkar Ólafs Ólafssonar í Samskipum, sem fékk Búnaðarbankann gefins frá
Davíð og Halldóri, það var „Björn halti og harði“ sem var bóndi í Valabjörgum í
Skagafirði á seinni helmingi 18. aldar.

Ég
hreinlega nennti ekki að fletta upp í Íslendingabók skyldleika mínum við Hannes
Smárason eða Lárus Welding/Snorrason ...

 

Venjulegt
íslenskt fólk

Allir
þessir sameiginlegu forfeður og –mæður mínar og útrásarvíkinganna og
auðmannanna voru venjulegt íslenskt fólk, bændur, vinnumenn, sem hokruðu hver
að sínu, reyndu að komast skammlaust gegn lífið og bjarga sér, vonandi var
þetta allt meira og minna heiðarlegt fólk.

Ég
leyfi mér að minnsta kosti að trúa því að þessir forfeður hefðu látið segja sér
það tvisvar ef þeir hefðu frétt af afkomendum sínum sitjandi sem fastast á
fjársjóðum í útlöndum meðan harðindi ríktu hér heima.

 

Að
bíða nötrandi

Hvaða
annan valkost eigið þið svo sem?

Að
bíða nötrandi eftir því að upp komist um hverja krónu í skattaskjólunum? Þið
sjáið veggi bankaleyndarinnar falla hvern af öðrum, og þó er sú þróun rétt að
byrja. Við munum á endanum frétta af hverri einustu bankabók og hversu mikið
leynist þar inni.

Kannski
verður okkur ekki kleift að krækja í hverja krónu en við munum frétta af þeim,
veriði viss.

 

Fangar
í eigin skömm

Og
ég get líka sagt ykkur annað.

Þó
ég sé ekki mikið gefinn fyrir innantóman belging um að við munum „vinna okkur
út úr vandanum“ og svo framvegis, þá er það nú samt satt.

Við
munum á endanum finna leið út úr eldinum.

Leiðina
út í sólskinið, þar sem þið standið nú og hvíslist hæðnislega á um hvað nauð
okkar komi ykkur við.

Fyrr
eða síðar, þá munum við sleppa.

Og
þá má umorða lokaorð Steins Steinarrs:

 

„Hamingjan
hjálpi ykkur.

Þegar
við sleppum.“

 

Því
þá verðið þið fangar í eigin skömm. Upp úr því eldhafi mun ekki einu sinni
gaflaðið standa upp úr.