Forseti Íslands er kominn á kaf í pólitík. Í þingsetningarræðu sinni afhjúpaði forsetinn með tvennu móti afstöðu sína til aðkomu þjóðarinnar að ákvörðunum um mál, sem hann er sjálfur andvígur.

Ósannindi
Í fyrsta lagi lýsti forsetinn þeirri skoðun, að ekki væri þörf fyrir nýja stjórnarskrá, heldur dygði að gera breytingar á gildandi stjórnarskrá frá 1944, sem nokkrum sinnum hefði verið „endurbætt í breiðri sátt“.

Forsetinn hallar réttu máli. Stjórnarskrárbreytingarnar 1942 og 1959 voru gerðar gegn harðri andstöðu Framsóknarflokksins á Alþingi eins og forsetinn ætti að vita. Svo harðar voru deilurnar, að ekki greri um heilt milli Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins um margra ára skeið að loknum þeim átökum í bæði skiptin. Eðlilegt er og sjálfsagt, að menn takist á um nýja stjórnarskrá, sem kveður á um, að allir sitji við sama borð.

Í annan stað var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla 20. október s.l., þar sem 67% kjósenda lýstu stuðningi við frumvarp Stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá. Ekki bara það: 73% kjósenda lýstu einnig stuðningi við ákvæðið um beint lýðræði, svo að tiltekið hlutfall atkvæðisbærra manna geti krafizt þess, að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Forseti Íslands virðist ekki skeyta um niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslunnar, ekki frekar en fv. þingflokkar Framsóknar og sjálfstæðismanna, sem stöðvuðu ásamt öðrum framgang nýju stjórnarskrárinnar á Alþingi fyrir þinglok í vor. Þó lágu fyrir opinberar og skriflegar yfirlýsingar meiri hluta þingmanna um, að þeir styddu frumvarpið og vildu afgreiða það fyrir þinglok í samræmi við niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar 20. október.

Sama virðingarleysi gagnvart vilja fólksins í landinu markar ummæli forsetans um samningaviðaræður Íslands við ESB. Þjóðinni hefur verið lofað, að hún fái að greiða atkvæði um aðildina, og þá væntanlega á grundvelli fyrirliggjandi samnings. Öðruvísi geta margir kjósendur ekki myndað sér skoðun á málinu. Stjórnarskrárfrumvarpið kveður skýrt á um, að framsal fullveldis eins og t.d. við aðild Íslands að ESB verða kjósendur að samþykkja í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Skoðun Alþingis skiptir þá ekki máli, þar eð þjóðin er yfirboðari þingsins. Forseti Íslands gerir lítið úr nauðsyn þess að ljúka aðildarsamningum við ESB og virðist því kæra sig kollóttan um þetta loforð fv. ríkisstjórnar og einnig um þjóðarviljann, þegar þar að kemur.

Alþingi er hvorki heppilegur né eðlilegur vettvangur umfjöllunar um mál, sem kjósendur leiða til lykta í þjóðaratkvæðagreiðslum. Um slík mál er eðlilegra að fjalla úti í þjóðfélaginu en inni á Alþingi. Það stafar af því, að Alþingi getur eins og dæmin sanna misbeitt valdi sínu til að taka ráðin af kjósendum. Forsetinn bítur höfuðið af skömminni með því að segja: „Alþingiskosningarnar skiluðu mikilvægum boðskap um stjórnarskrána“ án þess að minnast einu orði á þjóðaratkvæðagreiðsluna 20. október s.l.

Svik
Sú staðreynd, að Alþingi heyktist á að afgreiða nýju stjórnarskrána fyrir þinglok í vor, undirstrikar vandann, sem við er að glíma. Vandinn birtist m.a. í því, að Alþingi leyfði sér að taka fram fyrir hendurnar á kjósendum í stjórnarskrármálinu. Þvílíkt hefur ekki gerzt í slíku stórmáli í okkar heimshluta a.m.k. frá stríðslokum 1945, svo að ég viti, nema einu sinni. Það var í Færeyjum 1946, þegar Færeyingar ákváðu í þjóðaratkvæðagreiðslu að fara að dæmi Íslendinga frá 1944 og lýsa yfir sjálfstæði frá Danmörku. Lögþingið í Þórshöfn staðfesti niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar, en danski kóngurinn rauf þá þingið og boðaði til nýrra kosninga, þar sem andstæðingar sjálfstæðis höfðu sigur. Þjóðaratkvæðagreiðslan var því í reynd að engu höfð. Munurinn á Færeyjum þá og Íslandi nú er, að svikin í Færeyjum bárust að utan.

Málflutningur forseta Íslands og ýmissa alþingismanna bendir til, að ESB-málið gæti hlotið sömu örlög á Alþingi og nýja stjórnarskráin. Það er engu líkara en forsetinn og ýmsir aðrir treysti því ekki, að þjóðin segi nei við ESB-aðild, þegar þar að kemur. Þeir vilja ráða ferðinni og virðast telja sig hafna yfir kjósendur milli alþingiskosninga. Við því þarf að bregðast.

Þjóðremba og þjóðrækni eru sitt hvað. Þjóðremba ber jafnan skýr ytri einkenni. Þjóðremblar skreyta sumir klæði sín með þjóðfánum. Þjóðrækni er innhverf. Þjóðræknu fólki dugir að ylja sér við ættjarðarlög og dást að þjóðminjum. Ég er að tala um tvo heima.

Tvær skýringar
Þjóðernishyggja sem öfgafullt stjórnmálaafl til aðgreiningar frá heilbrigðri þjóðrækni á sér jafnan aðra hvora tveggja skýringa, sé saga heimsins höfð til marks. Önnur skýringin er auðmýking, sem erlendar þjóðir kalla yfir heimalandið. Þá þjappa heimamenn sér saman eins og t.d. í Þýzkalandi milli heimsstyrjaldanna og steyta hnefann framan í umheiminn og upphefja sjálfa sig um leið (Deutschland, Deutschland über alles). Hin skýringin er óstjórn heima fyrir, sem stjórnvöld reyna að breiða yfir með því að fylkja þjóðinni að baki sér gegn tilbúnum erlendum óvini. Dæmi um þetta er innrás Argentínu í Falklandseyjar 1982, þegar gerspillt og trausti rúin herforingjastjórn undir forustu Leopoldos Galtieri hershöfðingja réðst á Falklandseyjar, brezkt yfirráðasvæði undan ströndum Argentínu, til að ganga í augun á kjósendum heima fyrir. Það tókst, en þó aðeins skamma hríð, þar eð Bretar sendu herskip suður eftir og gersigruðu argentínska flotann. Galtieri og menn hans fengu fangelsisdóma.

Þessar tvær skýringar eru sjálfstæðar, en þær geta þó skarazt. Þýzkir þjóðremblar voru stjórnarandstæðingar og þurftu því ekki að breiða yfir neina óstjórn heima fyrir eftir fyrri heimsstyrjöldina. Argentínskir þjóðremblar höfðu ekki þurft að sæta auðmýkingu að utan, enda var Argentína hálflokað land í litlu sambandi við umheiminn. Auðmýkingin kom innan frá, og þaðan spratt þörf herforingjanna fyrir að hylja klúðrið.

Umsáturskenningin
Þjóðernishyggja hefur tvisvar skotið upp kollinum á Íslandi eftir stríð. Fyrst gerðist þetta, að vísu með vægum formerkjum, í landhelgisdeilunum við Breta á áttunda áratug síðustu aldar. Þá hitnaði svo í kolunum hér heima, að sumir töldu, að grundvöllur væri að myndast undir stofnun þjóðernisflokks til höfuðs gömlu flokkunum.

Síðara skiptið? Við stöndum nú frammi fyrir því, nema nú rúmast þjóðremban að mestu innan vébanda Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins. Þar er nú innan búðar fólk, sem myndi ganga í einkennisbúningum flokkanna, væru þeir í boði, en þannig lýsti Egill Helgason blaðamaður flokkskonu einni, sem hann rakst á í Melabúðinni.

Hvernig víkur þessu við? Eftir hrun skaut upp kollinum ný þjóðremba, sem styðst við báðar stoðirnar nefndar að framan. Mest ber á þeim, sem telja, að hrunið og afleiðingar þess hafi verið útlendingum að kenna og nefna beinlínis umsátur í því sambandi. Í bók sinni Umsátrið (2009) lýsir Styrmir Gunnarsson fv. ritstjóri Morgunblaðsins þeirri skoðun, að þeir, sem hífðu Ísland upp úr þeirri djúpu holu, sem samherjar Styrmis í Sjálfstæðisflokknum áttu öðrum mönnum meiri þátt í að grafa skv. skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis (RNA), hafi setið um Ísland í því skyni að ná kverkataki á landinu og auðlindum þess. Styrmir segir: Íslendingar voru beittir „fantatökum“ (bls. 103) og „flæmdir í fang Alþjóðagjaldeyrissjóðsins“ (bls. 107). Umsáturstal er elzta brellan í bók þjóðrembla. Það snýst um að æsa fólk til andúðar á útlendingum til að breiða yfir ábyrgð heimamanna. Þetta er nú gert hér heima með því að stofna til ágreinings og illinda við hrægammasjóði, AGS, ESB, Norðurlönd o.s.frv. til að þétta raðir flokksmanna. Íslenzka umsáturskenningin státar af því sérkenni, að Styrmir Gunnarsson sagði við RNA: „Ég er búinn að fylgjast með þessu í 50 ár. Þetta er ógeðslegt þjóðfélag, þetta er allt ógeðslegt.“ Hann heldur áfram að vaða eld og reyk fyrir flokkinn. 

Þjóðremban tekur á sig ýmsar myndir. Hún birtist nú m.a. í vilja Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins til að stöðva langt komnar samningaviðræður Íslands við ESB og einnig í upphöfnum fögnuði yfir úrskurði EFTA-dómstólsins í IceSave-málinu. Úrskurðurinn hafði þó mun minni efnahagslega þýðingu fyrir þjóðina en útlit var fyrir í fyrstu, þar eð þrotabú Landsbankans reyndist eiga fyrir kröfum Breta og Hollendinga. Úrskurðurinn gerði því ekki annað í reynd en að leysa skattgreiðendur undan vaxtakröfum Breta og Hollendinga. Eftir stendur að afla gjaldeyris til að greiða Bretum og Hollendingum kröfur þeirra. Úrskurðurinn studdist ekki við málsvörn íslenzka ríkisins, heldur önnur sjónarmið, sem ríkið sá ekki fyrir. Þjóðernisaldan eftir úrskurðinn var eins og hrifningaraldan, sem kynni að rísa, ef Ísland ynni fótboltalandsleik með hlutkesti, en þannig voru sumir landsleikir útkljáðir fyrir daga vítaspyrnukeppninnar.

Greipar sópa
Þjóðrembustjórnmál leiða ævinlega til ófarnaðar. Loforð Framsóknar um að færa niður skuldir heimilanna á kostnað erlendra hrægammasjóða er óinnleysanlegt. Niðurfærsla skulda getur því aðeins átt sér stað, að fólkið í landinu taki byrðarnar á sig með skattgreiðslum, skuldasöfnun eða verðbólgu. Þá skiptir vitanlega miklu, hvernig byrðunum er skipt milli manna. Hvernig væri nú að snúa sér að innlendum gömmum? Nóg er af þeim.

Úrslit lýðræðislegra kosninga eru ævinlega fagnaðarefni. Fögnuðurinn stafar ekki af því, að úrslitin horfi ævinlega til framfara, enda getur það hæglega komið fyrir, að kjósendur láti freistast til að taka ranga stefnu, jafnvel norður og niður. Það er þeirra réttur og verður aldrei frá þeim tekinn. Nei, fögnuðurinn stafar af hinu, að úrslitin eru óvefengjanleg.  Lýðræði felst í því, að engum leyfist undir neinum kringumstæðum að taka fram fyrir hendurnar á kjósendum. (Þessa reglu braut Alþingi að vísu fyrir nokkru, þegar það ákvað að salta þjóðaratkvæðagreiðsluna um nýju stjórnarskrána.)

Vantraust
Síðasta kjörtímabil kallaði Alþingi yfir sig meira vantraust kjósenda en áður hefur mælzt. Kannanir sýna, að níu af hverjum tíu kjósendum vantreystu Alþingi. Hlutfallið var sjö af hverjum tíu fyrir hrun. Þetta gerðist þrátt fyrir meiri endurnýjun þingheims í kosningunum 2009 en dæmi eru um frá fyrri tíð. Vandinn var sá, að endurnýjunin átti sér að langmestu leyti stað á forsendum gömlu stjórnmálaflokkanna og innan vébanda þeirra. Nýir þingmenn spruttu úr jarðvegi gömlu flokkanna frekar en utan flokkanna. Sú endurnýjun á Alþingi, sem nú er í vændum, er sama marki brennd. Gömlu flokkarnir verða alls ráðandi á þinginu sem fyrr með nýjar kennitölur. 

Ábyrgð
Sú hætta vofir nú yfir, að búsáhaldabyltingin fjari út, án þess að stjórnmálaflokkarnir fáist til að viðurkenna ábyrgð sína á hruninu nema að litlu leyti og án þess að Alþingi sjái ástæðu til að virða eigin ályktanir um að draga lærdóma af hruninu og eigin heitstrengingar um nýja stjórnarskrá. Sú hætta blasir nú við, að Sjálfstæðisflokkur og Framsókn, sem mesta ábyrgð báru á hruninu m.a. með spilltri einkavæðingu bankanna, dragi þá ályktun af úrslitum kosninganna, að kjósendur hafi nú tekið þá í sátt. Sumir kynnu að ganga enn lengra og álykta sem svo, að úrslitin jafngildi samsektarviðurkenningu kjósenda og leysi stjórnmálamenn og jafnvel bankamenn undan ábyrgð á hruninu. Því geti flokkarnir nú að loknum kosningum barið sér á brjóst og þótzt vera lausir allra mála eftir þeirri reglu, að enginn ber ábyrgð, ef allir bera ábyrgð. Þessu fylgir jafnframt hætta á, að dómsmál gegn þeim, sem grunaðir eru um lögbrot í aðdraganda hrunsins, verði látin fjara út líkt og Alþingi lét fjara undan rannsókn á einkavæðingu bankanna og hugsanlega sekt fyrnast. Hættan er sú, að þeir, sem sízt skyldi, þykist á endanum ekki hafa neitt að læra af hruninu. Þá er næsta víst, að sagan mun endurtaka sig með nýjum kollsteypum eða jafnvel nýju hruni. Ísland gæti þá orðið endanlega viðskila við Norðurlönd í efnahagslegu tilliti.

Efnahagslegt lastabæli
Ekki er enn vitað, hvers konar ríkisstjórn verður mynduð á næstunni. Hitt er næsta víst, að eigi Framsókn aðild að stjórninni, svo sem eðlilegt hlýtur að teljast í ljósi úrslitanna, þá mun stjórnin eiga tveggja kosta völ: að efna loforðið, sem Framsókn gaf kjósendum um lausn á skuldavanda heimilanna skattgreiðendum að kostnaðarlausu, eða svíkja loforðið. Ef Framsókn reynir að efna loforðið um að færa niður skuldir heimilanna ríkissjóði að kostnaðarlausu, mun brátt koma ljós, að það er ekki hægt nema með því að hleypa verðbólgunni aftur á skrið án verðtryggingar og setja efnahagslífið þá um leið í bál og brand með gamla laginu. Verðbólga er að sönnu gamalreynd aðferð til skuldajöfnunar, en hún á ekki vel við í alræmdu verðbólgubæli, þar sem stjórnvöld hafa síðustu 20 árin keppt að því með misjöfnum árangri að ná tökum á verðbólgunni. Hinn kostur Framsóknar er að svíkja loforðið, annaðhvort með því að hætta við að færa niður skuldir heimilanna skattgreiðendum að kostnaðarlausu eða með því að færa niður skuldirnar á kostnað ríkisins, enda er Íbúðalánasjóður í eigu ríkisins umsvifamesti húsnæðislánveitandinn. Líklegt virðist, að niðurfærsla skulda á kostnað skattgreiðenda verði mun umfangsminni en Framsókn lofaði fyrir kosningar.

Ekki er gott að vita, hvor þessara tveggja undankomuleiða Framsóknar myndi mælast verr fyrir meðal kjósenda. Hitt má telja víst, að næstu misseri verða viðburðarík, enda bíða nýrrar ríkisstjórnar erfið verkefni, sem vandséð er, að gömlu flokkarnir hafi nokkra burði til að leysa, sé framganga þeirra á fyrri tíð höfð til marks. Fortíð gömlu flokkanna lofar ekki góðu um framhaldið. En sýnum þeim samt þolinmæði og óskum þeim blessunar. Þjóðin kaus þá og situr uppi með þá.

Stefnuskrá Lýðræðisvaktarinnar stendur föstum fótum í stjórnarskrárfrumvarpinu, sem 2/3 hlutar kjósenda lýstu stuðningi við í þjóðaratkvæðagreiðslunni 20. október 2012.

Helztu einkunnarorð Lýðræðisvaktarinnar eru sótt í upphafsorð nýju stjórnarskrárinnar:

„Við sem byggjum Ísland viljum skapa réttlátt samfélag þar sem allir sitja við sama borð.“

Hvers vegna þarf að hamra á þessu? Það stafar af því, að hingað til höfum við ekki fengið að sitja öll við sama borð.

•    Við búum enn við ójafnan atkvæðisrétt, þar sem sumir greiða tvö atkvæði í alþingiskosningum og aðrir aðeins eitt.

•    Við búum enn við ójafnan aðgang að arðinum af sameiginlegum auðlindum okkar.

•    Við búum enn við ójafnan aðgang að upplýsingum, svo að við fáum ekki einu sinni að heyra hljóðrit af dýrasta símtali Íslandssögunnar, þar sem forsætisráðherra og seðlabankastjóri tefldu frá sér – nei, frá skattgreiðendum – 40 milljörðum króna.

Lýðræðisvaktin er ekki eins máls flokkur. Stjórnarskráin, sem þjóðin kaus og þingið brást, spannar vítt svið. Fyrir liggur styrkur stuðningur meðal þjóðarinnar við helztu ákvæði nýju stjórnarskrárinnar. Í þjóðaratkvæðagreiðslunni lýstu 83% kjósenda sig fylgjandi auðlindum í þjóðareigu, og 67% lýstu sig fylgjandi jöfnum atkvæðisrétti. Þetta eru þverpólitísk mál.

Þverpólitískt framboð ...
Okkur á Lýðræðisvaktinni þótti rétt að veita færi á framboði, þar sem eru í forsvari átta fv. stjórnlagaráðsfulltrúar auk nýrra samherja úr ýmsum áttum. Við erum þverpólitískt framboð, nema réttara sé að kalla okkur ópólitískt framboð. Hvernig má það vera?

Þeim, sem lesa stefnuskrá Lýðræðisvaktarinnar á xlvaktin.is, er ómögulegt að færa haldbær rök að því, að hún hallist til hægri eða vinstri. Stefnuskrá Lýðræðisvaktarinnar býr yfir sama galdri og frumvarp Stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá. Hún hefur breiða skírskotun til kjósenda hvar í flokki sem þeir kunna áður að hafa staðið. Þannig er nýja stjórnarskráin, enda speglar hún niðurstöðu þjóðfundarins, þar sem allar raddir heyrðust. 

Auðlindir í þjóðareigu snúast ekki um vinstri eða hægri stefnu. Jafnt vægi atkvæða snýst ekki um vinstri eða hægri stefnu, og það gerir frjáls aðgangur að upplýsingum til að girða fyrir leynd og spillingu ekki heldur – og þá ekki heldur persónukjör eða beint lýðræði.

Helztu stefnumið Lýðræðisvaktarinnar eru mál, sem þjóðin lýsti stuðningi við 20. október og gömlu flokkarnir á Alþingi brugðu fæti fyrir á lokadegi þingsins í eiginhagsmunaskyni. Baráttan fyrir jöfnum atkvæðisrétti hefur staðið frá 1849. Baráttan fyrir réttlátri og hagkvæmri fiskveiðistjórn hefur staðið í 40 ár. Þjóðin tók af skarið. Þingið tók völdin af þjóðinni.

... gegn sérhagsmunum
Vitaskuld eru ríkir hagsmunir við það bundnir, að þessi framfaramál og önnur nái ekki fram að ganga. Þess vegna var stjórnarskrárfrumvarpinu siglt í strand í skjóli nætur fyrir þinglok, þótt fyrir lægi opinber stuðningur 32 þingmanna af 63 við samþykkt frumvarpsins, sem 2/3 hlutar kjósenda höfðu áður lagt blessun sína yfir. Forseti Alþingis braut þingsköp með því að bera frumvarpið ekki undir atkvæði, þótt enginn hafi fyrr en nú haft orð á þeim þætti hneykslisins opinberlega.

Lýðræðisvaktin mælist til, að Alþingi staðfesti framgang þjóðarviljans í stjórnarskrármálinu. Lýðræðisvaktin býðst einnig til að hjálpa til við að endursemja þau lög, sem þarfnast endurskoðunar, svo að þau standist nýja stjórnarskrá. Málið er brýnt. Stjórnarmeirihlutinn á Alþingi kom upp um sig á lokadögum þingsins, þegar hann lagði framfiskveiðistjórnarfrumvarp, sem gekk bersýnilega í berhögg við stjórnarskrárfrumvarp sama þingmeirihluta.

Við á Lýðræðisvaktinni bjóðum fram krafta okkar á Alþingi til að tryggja, að lagasetningin, sem þarfnast endurskoðunar í samræmi við nýja stjórnarskrá, verði rétt samin og með henni sé ekki reynt að fara á svig við efni og anda nýrrar stjórnarskrár. Við bjóðumst einnig til að hjálpa til við að koma hagstjórninni í betra og varanlegra horf og leggja grunn að betra lífi um landið.

Gunnar Tómasson, einn reyndasti hagfræðingur landsins, hefur kafað í tillögur Framsóknar um skuldir heimilanna og fundið villu. Gylfi Magnússon dósent og fv. efnahagsráðherra tekur í sama streng.

Villan er þessi.

Framsókn lét í fyrstu að því liggja, að leysa mætti skuldavanda heimilanna með því að ganga að erlendum hrægammasjóðum og hirða af þeim ávinninginn, sem þeir hafa haft af því að kaupa kröfur á þrotabú gömlu bankanna á hrakvirði eftir hrun. Á það var bent (ég gerði það t.d. í sjónvarpsviðræðum leiðtoga stjórnmálaflokkanna 2. apríl), að tillaga Framsóknar væri óljós, úr því að látið væri að því liggja, að ríkið þyrfti ekki að koma að málinu nema óbeint. Ljóst væri, að ríkið á Íbúðalánasjóð, svo að leiðrétting á skuldum við sjóðinn snertir ríkið beint.

Nú er komið í ljós, að tillaga Framsóknar gengur ekki upp á annan hátt en þann, að skattgreiðendur þurfa að kosta leiðréttingu á skuldum heimilanna. Þann kostnað þurfa skattgreiðendur að axla strax, annaðhvort með aukinni skattbyrði eða með lántöku og samsvarandi vaxtabyrði til viðbótar við þá sem fyrir er. Færi svo síðar, að ríkinu tækist að ná fé af erlendu hrægammasjóðunum með löglegum hætti, kæmi það fé í ríkiskassann. Það er fugl í skógi, ekki fugl í hendi.

Eftir stendur, að það er enginn efnislegur munur á tillögu Framsóknar um skuldir heimilanna, þegar búið er að leiðrétta villuna, og tillögu Lýðræðisvaktarinnar annar en sá, að Framsókn reyndi að blekkja kjósendur framan af með því halda leyndum kostnaði skattgreiðenda. Lýðræðisvaktin lagði spilin á borðið í byrjun, sjá xlvaktin.is. Framsókn hefur ekki lagt fram neina skriflega tillögu um málið. Þar er allt á floti alls staðar.

Það er ekki fallegt að blekkja örvæntingarfullt fólk í skuldavanda.

Svo er eitt enn. Framsókn hefur aldrei viljað hræra hár á höfði innlendra hrægamma.

Hver vill styggja beztu vini sína?