Algengt verð á þokkalegri þriggja herbergja íbúð á höfuðborgarsvæðinu er á bilinu 25 - 35 milljónir.  Hámarkslán frá Íbúðalánasjóði er 20 milljónir og hámarskveðsetningarhlutfall er 80%.  Landsbankinn býður 85% veðsetningarhlutfall, ekkert hámark er á lánsfjárhæð.  Til að geta keypt íbúð á 20 - 30 milljónir þarf fólk því að eiga dágott eigið fé, eða um 3 - 6 milljónir.

Fyrir marga, sérstaklega ungt fólk með börn, nýkomið úr námi, jafnvel með námslán á bakinu og einhvern yfirdrátt, og ekki búið að kaupa sína fyrstu íbúð, er þetta ókleifur hamar.  Að safna fyrir útborgun, borgandi húsaleigu á þeim launum sem bjóðast á íslenskum vinnumarkaði samhliða rekstri fjölskyldunnar er ekki hægt.  Og flestum virðist standa á sama um þennan hóp.   Nema ættingjum sem sumir hverjir geta lánað veð.

Næsta kynslóð fyrir ofan er heldur ekki góðum málum.  Misgengishópurinn sem lenti í óðaverðbólgunni  1983 þegar verðtrygging var tekin af launum en ekki lánum.  Þetta fólk er kannski búið að borga húsin sín tvisvar þrisvar og skuldar enn dágóðan slatta í þeim, nú síðast vegna verðbólguskots hrunsins.  Svo eru þeir sem eldri eru og eignuðust húsin sín áður en verðtryggingin var sett á árið 1979.  Þeir máttu horfa upp á skuldir sínar verða að engu í verðbólgunni.

Okkur er vandi á höndum.  Þessi staða er ekki ásættanleg.  Til að bregðast við henni er þörf á breyttri hugsun í húsnæðismálum.  Hverfa þarf frá þeirri ofuráherslu sem lögð hefur verið á séreignarstefnuna undanfarna áratugi.  Horfast þarf í augu við að stór hluti þeirra sem ýtt hefur verið út á akur séreignarstefnunnar hefur ekki efni á því að kaupa sér húsnæði.  Statistík um stöðuga fjölgun alvarlegra vanskila frá hruni og rífandi bisness í nauðungarsölum styðja þá kenningu.

Árið 2011 vörðu 11,3% Íslendinga yfir 40% ráðstöfunartekna sinna í húsnæðiskostnað. Þeir sem voru líklegastir til að búa við verulega íþyngjandi húsnæðiskostnað voru ungt fólk, þeir sem bjuggu í óniðurgreiddu leiguhúsnæði, bjuggu einir eða voru í lægsta tekjufimmtungi.  Leigjendur húsnæðis greiddu hærra hlutfall ráðstöfunartekna í húsnæðiskostnað en eigendur.  Þetta kemur fram í skýrslu Hagstofunnar um ráðstöfunarrekjur og húsnæðiskostnað 2011 hvaðan þessar tvær myndir fengnar:

Á vef Íbúðalánasjóðs kemur fram að frá hruni hefur Íbúðalánasjóður leyst til sín 2.380 íbúðir, festar í Reykjanesbæ, eins og sjá má hér.  390 þeirra hafa verið seldar, þar af 96 á höfuðborgarsvæðinu.  1.990 íbúðir eru enn í eigu sjóðsins.  Í 800 íbúðum búa einstaklingar eða fjölskyldur sem samið hafa við Íbúðalánasjóð um áframhaldandi búsetu og leigja nú íbúðirnar af sjóðnum.  270 íbúðir eru enn á byggingarstigi og 830 íbúðir standa auðar af ýmsum ástæðum.  Einnig segir á vefnum að markmið sjóðsins sé að selja þessar eignir.  Íbúðir í eigu sjóðsins verði hvorki seldar á undirverði né margar á sama tíma, heldur verði þær seldar jafnt og þétt á næstu árum á markaðsvirði til að varðveita verðmæti eignasafnsins og raska ekki fasteignamarkaði.

Hver á að kaupa þessar eignir og hvaða jafnvægi á fasteignamarkaði má ekki raska?  Sýnir sú staða sem við blasir eftir áratuga ójafnvægi á íslenskum fasteignamarkaði ekki að ójafnvægið sjálft sé eina lögmálið sem þar gildi?  Og er ekki margsinnis búið að borga það sem kostaði að byggja margar af þessum íbúðum?  Sérsaklega þær sem eldri eru?  Af hverju þarf að borga þær aftur?  Hvernig væri, í staðinn fyrir að endurtaka geðveikina og vonast eftir annarri niðurstöðu, að horfa frekar til þess möguleika að hið opinbera gangist fyrir því að sett verði á fót óhagnaðardrifin leigufélög, að norrænni fyrirmynd, sem haldi utan um og sýsli með þessar eignir?  Ég bara spyr.