Forsvarsmenn ríkisstjórnar Samfylkingarinnar og VG hafa með fulltingi Guðmundar Steingrímssonar kynnt nýja áætlun um fjárfestingar sem ætlað er að styðja enn frekar við efnahagsbatann, minnka atvinnuleysi og styrkja innviði samfélagsins um land allt.  Hér er um að ræða þriggja ára verkefni þar sem hluti af tekjum af sérstöku veiðigjaldi, sölu eigna og arðgreiðslum vegna eignarhluta í bönkum er varið til fjárfestinga í græna hagkerfinu, skapandi greinum, ferðaþjónustu, samgöngubótum, stuðningi við sóknaráætlanir landshluta,verulega eflingu samkeppnissjóða o.sfrv.    Hér verður um að ræða myndarlega innspýtingu, alls 39 milljarða á næstu þremur árum auk viðbótarframlags úr atvinnulífinu en heildarumfang áætlunarinnar er metið á 88 milljarða króna.

Græn atvinnustefna í verki

Ríkisstjórnin sýnir nú í verki hina nýju atvinnustefnu sem byggist á aukinni fjölbreytni, grænni atvinnusköpun og stuðningi við vaxtargreinar.  Tæpum fjórum milljörðum verður varið til eflingar græna hagkerfisins, í samræmi við tillögur þverpólitískrar nefndar Alþingis sem samþykktar voru einróma í mars síðastliðinum.   Í fyrsta lagi verður efnt til fimm ára átaks til að laða til landsins umhverfisvænar fjárfestingar á tilteknum lykilsviðum; í öðru lagi verður stofnaður  grænn fjárfestingarsjóður með 1 milljarðs króna stofnframlagi ríkisins á næsta ári sem ætlað verður að fjárfesta í innlendum grænum fyrirtækjum; í þriðja lagi verður 1,5 milljörðum króna varið í að ýta undir „grænkun“ íslenskra fyrirtækja með endurgreiðslum á kostnaði fyrirtækja við að innleiða tækni og  lausnir sem draga úr umhverfisáhrifum starfseminnar.  Þá verður auknum fjármunum varið í vistvæn innkaup ríkisins og orkuskipti í skipum.  Síðast en ekki síst verður sett á fót sérstök markáætlun um græna hagkerfið á vegum Tækniþróunarsjóðs, sem mun auka verulega framlög til umhverfistengdra nýsköpunarverkefna.

Tvöföldun samkeppnissjóða og Kvikmyndasjóðs

Það hefur lengi verið baráttumál jafnaðarmanna að auka veg samkeppnissjóða og framlög til þeirra verða nær tvöfölduð á tímabilinu, með tveggja milljarða króna viðbótarframlagi á ári sem deilist niður á Rannsóknasjóð (750 milljónir), Tækniþróunarsjóð (750 milljónir) og markáætlanir í grænu hagkerfi og skapandi greinum (500 milljónir).  Þá verða framlög til Kvikmyndasjóðs sömuleiðis tvöfölduð og munu þá losa 1 milljarð króna á ári næstu 3 árin, sem mun hafa veruleg margföldunaráhrif því áætlað hefur verið að hver króna sem sett er í sjóðinn dragi til sín þrefalda þá upphæð í viðbótarframlögum úr erlendum sjóðum. 

Ríkisstjórn skiptir máli

Margt fleira mætti nefna úr áætluninni en ég geymi það til betri tíma.  Stóra myndin er sú að ríkisstjórnin hefur hér snúið vörn í sókn í atvinnumálum svo um munar, hér er fjárfest í framtíðinni með áherslu á rannsóknir, þróun og vaxtargreinar framtíðarinnar en ekki einblínt á gamlar töfralausnir eins og álver og aðra stóriðju, sem oft og tíðum hefur óafturkræfan fórnarkostnað í för með sér.  Þetta sýnir að það skiptir máli hverjir stjórna Íslandi.

Nýjar upplýsingar frá Seðlabanka Íslands og Vinnumálastofnun staðfesta að endurreisn hagkerfisins heldur áfram jafnt og þétt.  Atvinnuleysi í apríl var 6,5% sem er lægsta hlutfall sem sést hefur frá hruni fjármálakerfisins haustið 2008, og stefnir undir 6% í næsta mánuði. Atvinnulausum fækkaði að meðaltali um 620 manns milli mánaða. Þetta er mikil framför frá því atvinnuleysið rauk upp fyrir 9% eftir hrun.  Fjöldi langtímaatvinnulausra er ennþá mikill, en stjórnvöld hafa með átakinu Til vinnu skapað skilyrði fyrir rúmlega allt að 1500 störf með áherslu á störf fyrir langtímaatvinnulausa.  Þegar hafa um fyrir þann hóp sem þegar er búið að ráða um 500 manns til að fylla.  Þá er sérstakt ánægjuefni að atvinnulausum í yngsta aldurshópnum (16-24 ára) fækkar verulega milli ára, eða um 737 manns sem er rúmlega 40% lækkun miðað við apríl 2011. Það vekur sérstaka athygli að í könnun Capacent kom fram að í fyrsta sinn frá hruni íhuga nú fleiri atvinnurekendur í landinu að fjölga starfsfólki en fækka. 

Aukinn hagvöxtur

Seðlabankinn hækkar hagvaxtarspá sína í 2,8% í Peningamálum sem gefin voru út í gær 16. maí.  Það þýðir að hagvöxtur á Íslandi verður með því hæsta sem þekkist í Evrópu – og einungis í nokkrum löndum Austur-Evrópu og Tyrklandi sem við sjáum hærri hagvaxtartölur. Þar munar mestu að vöxtur útflutnings er meiri nú en spáð var í byrjun ársins, sérstaklega í sjávarútvegi og ferðaþjónustu.  Athyglisvert er að Seðlabankinn spáir nú tvöfalt meiri vexti útflutnings á árinu en í febrúarspá sinni.  Þá kemur fram í Peningamálum Seðlabankans að nú liggur fyrir að atvinnuvegafjárfesting lagði jafn mikið til hagvaxtar á síðastliðnu ári og einkaneysla, sem grefur undan málflutningi þeirra sem hafa haldið því fram að hagvöxtur sé fyrst og fremst knúinn áfram af einkaneyslu.  Hagvöxturinn í fyrra var að mestu drifinn af aukinni framleiðslu í iðnaði og sjávarútvegi, ýmiss konar þjónustu- og fjarskiptastarfsemi.

Samstaða gegn verðbólgu

En verðbólgan er stóri vandinn í hagkerfinu um þessar mundir og það hreyfiafl sem knýr þá stýrivaxtahækkun upp á 0,5% sem Seðlabankinn ákvað í morgun.  Það er vissulega áhyggjuefni og mikilvægt að stjórnvöld í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins og Seðlabankann taki nú höndum saman og móti tillögur um aðgerðir til að ná verðbólgunni hraðar niður en horfur eru á að óbreyttu.  Vissulega gera allir greiningaraðilar ráð fyrir því að verðbólgan hjaðni eftir því sem líður á árið en sá lækkunarferill verði hins vegar mun hægari en vonir stóðu til.

Það er mjög mikið undir fyrir heimilin í landinu að við náum verðbólgunni niður og ástæða til að hafa sérstakar áhyggjur af áhrifum vaxtahækkana á skuldastöðu heimilanna.  Sérstaklega munu vaxtahækkanir bíta á þá sem hafa tekið óverðtryggð lán á árunum eftir hrun en það eru 8 af hverjum 10 skuldurum. Þar er áhyggjuefni að bankarnir hafa sumir hverjir ekki tryggt fjármögnun á móti í óverðtryggðum bréfum en í raun treyst á það í blindni að verðbólgumarkmið Seðlabankans héldi – sem nú lítur út fyrir að verði ekki fyrr en í árslok 2014 ef spár Seðlabankans sjálfs halda.  Reyndar hefur Arion banki nýlega staðið fyrir útboði á óverðtryggðum skuldabréfum og er mikilvægt að hinir bankarnir fylgi í kjölfarið. 

Verkefni stjórnvalda er hins vegar að tryggja aga og stöðugleika í ríkisfjármálum og leita eftir breiðri samstöðu við atvinnulífið um aðhald í verðlagsmálum til að forða því að efnahagsbatinn verði á kostnað skuldugra heimila í landinu.

Alþingi samþykkti í gær lokaáfangann í sameiningu og fækkun ráðuneyta sem boðuð var í stjórnarsáttmálanum og gekk reyndar skrefinu lengra en þar var boðað með því að fækka ráðuneytum úr tólf í átta í stað níu. Tilgangurinn er ekki síst sá að efla og styrkja stjórnsýsluna með færri en öflugri ráðuneytum, bæta yfirsýn yfir málaflokkana, auka skilvirkni og styrkja stefnumótunarvinnu og bregðast þar m.a. við gagnrýni Rannsóknarnefndar Alþingis.

Loksins sameinað atvinnuvegaráðuneyti

Stóru tíðindin í þeim stjórnkerfisbreytingum sem Alþingi hefur nú samþykkt  er að þar með er loks orðið til sameinað atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og umhverfisráðuneyti fær aukið hlutverk í auðlindamálum.  Það hefur verið stefna Samfylkingarinnar um árabil að skapa jafnræði milli atvinnugreina með því að færa alla umsýslu atvinnugreina undir eitt ráðuneyti.  Þetta eru mikil tíðindi og í fullu samræmi við þá grundvallarbreytingu sem orðið hefur á íslensku atvinnulífi á undanförnum árum.  Sú tíð er löngu liðin að sjávarútvegur og landbúnaður beri uppi íslenskt atvinnulíf, vaxtargreinar eins og ferðaþjónusta, hugverkaiðnaður, greinar sem byggja á umhverfistækni, skapandi greinar baka sífellt stærri sneiðar af þjóðarkökunni og kalla eðlilega á jafnstöðu við hinar hefðbundnu greinar, hvað varðar stoðþjónustu og aðgengi að fjármagni til rannsóknar, þróunar og nýsköpunar.

Umhverfis- og auðlindaráðuneyti

Það er líka mikilvægt tímanna tákn að umhverfisráðuneyti fær nú aukið hlutverk varðandi sjálfbæra nýtingu auðlinda í samráði við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti.  Ráðuneytið mun m.a. setja viðmið um sjálfbærni til að tryggja ábyrga umgengni við náttúruna og allar auðlindir hennar.  Þetta er í samræmi við þær auknu áherslur á umhverfis- og náttúruvernd sem m.a. má sjá í frumvarpi stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá.  Ísland byggir afkomu sína meira á auðlindum náttúrunnar en margar þjóðir og löngu tímabært að skapað sé betra jafnvægi milli sjónarmiða umhverfisverndar og auðlindanýtingar en við áttum að venjast á stóriðjuáratugnum þegar Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur héldu um stjórnartaumana. 

Hagræðing

Sparnaður og hagræðing er ekki meginmarkmið stjórnkerfisbreytinganna heldur betri og markvissari stjórnsýsla með áherslu á jafnræði annars vegar milli atvinnugreina innbyrðis og hins vegar atvinnugreina og umhverfisverndar.  Hins vegar er ljóst að sameining fjögurra ráðuneyta í innanríkis –og velferðarráðuneyti skilar tæplega 150 milljóna sparnaði á ári í lægri húsnæðiskostnað og fækkun starfsfólks.  Það losar 600 milljónir á næsta kjörtímabili. Nýtt atvinnuvegaráðuneyti mun sömuleiðis skila sparnaði í rekstri ekki síst í lægri húsnæðiskostnaði, þó ekki liggi fyrir nákvæm áætlun á þessu stigi.  Frá þessu dregst svo einskiptiskostnaður vegna húsnæðisbreytinga sem talið er að nemi 150-180 milljónum króna. 

Nýja eða gamla Ísland?

Þingsályktunartillagan um sameiningu ráðuneyta var samþykkt á Alþingi í gær með atkvæðum þingmanna Samfylkingarinnar og VG (nema tveggja fyrrum ráðherra) og Hreyfingarinnar en Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur voru á móti.  Andstæðingar málsins hótuðu því að vinda ofan af breytingunum ef þeir komast til valda á ný eftir næstu kosningar og því er ljóst að kjósendur munu í þessu efni eins og fleirum velja á milli þess hvort áfram verður haldið með uppbyggingu hins nýja Íslands eða farið aftur til gamla tímans þegar hagsmunasamtök eins og LÍÚ, Bændasamtökin og Viðskiptaráð fjarstýrðu stefnumótun í atvinnumálum.  

Ný skýrsla Þjóðmálastofnununar Háskóla Íslands um áhrif fjármálahrunsins á lífskjör almennings í landinu hefur vakið verðskuldaða athygli.  Skýrslan sýnir svart á hvítu að íslenska leiðin útúr kreppunni hefur virkað til að verja velferðina og auka jöfnuð í samfélaginu, og árangurinn er betri en hjá flestum þjóðum í kringum okkur, þrátt fyrir fordæmalaust hrun lífskjara haustið 2008.

Pólitísk stefna

Íslenska leiðin út úr kreppunni fólst m.a. í eftirtöldum þáttum, sem ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur hefur haft að leiðarljósi.  Í fyrsta lagi að hlífa lægri tekjuhópum við lífskjaraskerðingu.  Í öðru lagi að jafna kjörin með skattkerfisbreytingum, sérstaklega með því að innleiða þrepaskipt skattkerfi.  Í þriðja lag að vernda störf og vinna gegn atvinnuleysi og í fjórða lagi að beita velferðarkerfinu til að verja lífskjörin, m.a. með hækkun vaxtabóta, hækkun lágmarkstryggingar almannatrygginga, hækkun atvinnuleysisbóta, ýmiss konar mennta- og vinnumarkaðsaðgerðum o.s.frv.

Til höfuðs ójöfnuði

Núverandi ríkisstjórn hefur tekist að vinda ofan af þeirri óheillaþróun sem hófst með einkavæðingu bankanna þar sem ójöfnuður tekjuskiptingar hvorki meira né minna en tvöfaldaðist í stjórnartíð Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks.
Samanburðurinn við ofþensluáratuginn fram að hruni er sláandi.  Í skýrslunni kemur fram að fólkið með hæstu tekjurnar í samfélaginu - efsta eitt prósent tekjustigans- naut sérstakrar verndar gagnvart of hárri skattbyrði meðan Sjálfstæðisflokkurinn stýrði efnahagsmálunum og skattastefnunni í landinu.  Þetta var fólk með allt að 24 milljónir króna í heildartekjur á mánuði að meðaltali, en allt upp í 100 milljónir á mánuði.  Þessir einstaklingar greiddu einungis 13% af heildartekjum sínum í skatt meðan skattbyrði fólks með meðaltekjur var um og yfir 20%.  Það er reyndar magnað að þessi ofurtekjuhópur hafði lægri skattbyrði en 7 af hverjum 10 fjölskyldum í landinu.

Jafnaðarstefna í verki

Þessari þróun hefur ríkisstjórn Samfylkingarinnar og VG snúið við, nú ber hátekjufólkið þyngstar byrðar en lág- og millitekjufólk léttari byrðar en fyrir hrun.  Skattbyrðin hefur lækkað hjá fjölskyldum með meðaltekjur eða þar fyrir neðan í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur og það er ekki fyrr en fjölskyldutekjur eru komnar yfir 1 milljón króna á mánuði sem skattbyrðin fer að þyngjast að einhverju marki.  Þessi þróun er þó ekkert náttúrulögmál -samanburður við lönd eins og Bretland, Bandaríkin og Írland sýnir að þar er það lágtekjufólkið sem lendir verst úti í kreppunni og hefur orðið fyrir mestri skerðingu ráðstöfunartekna.  Íslenska leiðin er bein afleiðing af pólitískri forgangsröðun  –í fullu samræmi við stefnu jafnaðarmanna og félagshyggjufólks sem er sú leið sem hefur myndað grundvöll norrænnar velferðar í áratugi.

Tvö táknræn hreinsunarmál voru samþykkt úr fastanefndum Alþingis í morgun í ágætri sátt milli flokka.  Annars vegar samþykkti meirihluti efnahags- og viðskiptanefndar þingsályktunartillögu Eyglóar Harðardóttur, sem ég og fleiri þingmenn fluttum með henni um að birta eigi opinberlega upplýsingar um afskriftir skulda fyrirtækja og einstaklinga í tengslum við endurskipulagningu lána eftir bankahrunið.  Hins vegar samþykkti meirihluti allsherjar og menntamálanefndar að loka fyrir eina frægustu lagasniðgöngu síðustu áratuga, þar sem farið hefur verið á svig við bann við áfengisauglýsingum með afar lítt dulbúnum auglýsingum á óáfengu öli í sambærilegum umbúðum.

Gagnsæi skuldaafskrifta

Frumvarpið um gagnsæi afskrifta felur í sér að embætti ríkisskattstjóra birti frá og með næsta ári upplýsingar um skuldaeftirgjafir fyrirtækja og einstaklinga frá árinu 2009 til ársins í ár, sem nema 100 milljónum króna eða meira.  Þessi upplýsingagjöf nái yfir tímabilið frá 2009 til 2016 og verði afskriftir vegna áranna 2009 til 2011 birtar á fyrsta ársfjórðungi næsta árs, afskriftir vegna 2012 birtist á fyrsta ársfjórðungi 2014 og svo koll af kolli.  Ég tel að það sé liður í nýrri samfélagssátt að opna bækur fjármálafyrirtækjanna gagnvart meiriháttar skuldaafskriftum og hef því verið stuðningsmaður þess að frumvarp um gagnsæi skuldaafskrifta umfram tiltekið mark yrði að lögum.   Góð samstaða náðist í efnahags- og viðskiptanefnd í morgun um afgreiðslu frumvarpsins og voru fulltrúar allra flokka samþykkir tillögunni, en einn nefndarmanna lýsti sig andvígan tillögunni.

Frumvarpið er viðleitni til að auka gagnsæi í uppgjöri skulda eftir hrun til að eyða grunsemdum um að eitthvað misjafnt hafi verið þar á ferðinni en einnig til að auka jafnræði milli þeirra sem afskrifað hefur verið hjá, yfir 100 milljónum. Mikil umfjöllun hafi verið um afskriftir sumra en ekki annarra, en eðlilegast sé að upplýsingarnar séu birtar almenningi.

Rautt spjald á sniðgöngu

Hér á landi hefur verið bann við áfengisauglýsingum í rúmlega 80 ár en eftir að bjórinn var leyfður árið 1989 hefur borið æ meira á því að söluaðilar hafi freistað þess að auglýsa sína vöru undir því yfirskini að um óáfengt öl sé að ræða, sem ekki fellur undir bannið.  Eftirlitsaðilar hafa ekki skorið upp herör gegn sniðgöngu laganna en á fundi allsherjar og menntamálanefndar í morgun sameinuðust fulltrúar allra flokka nema Sjálfstæðisflokksins um að samþykkja frumvarp sem lokar þeirri glufu að hægt sé að komast framhjá banninu með því að auglýsa „léttöl“ í sömu umbúðum og bjór. Markmiðið með þessari breytingu er að girða fyrir að hægt sé að auglýsa óáfenga framleiðslu með svo sterkri skírskotun til hinnar áfengu framleiðslu að í raun verði ekki dregin önnur ályktun en sú að verið sé að auglýsa áfengi.  Frumvarpið var samþykkt með atkvæðum fulltrúa allra þingflokka utan Sjálfstæðisflokksins í morgun og gengur nú til 2. umræðu í þinginu.