Nú þegar sumarið er í hámæli, líkamar liggja út um allt á Austurvelli og jafnvel hefur heyrst af fólki sem gengur hönd í hönd meðfram Ægissíðunni, er líklegt að margir séu að spyrja sig eftirfarandi spurningar: Er rómantísk ást til á Íslandi?

Halldór Laxness svarar því svo í Paradísarheimt að rómantísk ást hafi fyrst komið til Íslands á seinni hluta 19. aldar. Illa fer þó fyrir ást þeirri, og söguhetjan endar sem ein af ótal eiginkonum eldri mormóna. En eru einhver dæmi til um rómantíska ást hérlendis fyrir þann tíma sem Laxness nefnir?

Íslendingasögurnar eru fullar af sögum af uppáferðum, og er að minnsta kosti ein þeirra, Bósa saga, tileinkuð þessu fyrirbæri sérstaklega. Aðrar Íslendingasögur segja frá lengri samböndum. Eitt þekktasta dæmið má finna í Njálu, þar sem Gunnar kvænist Hallgerði vegna girndar, en ekki vegna þess að þau séu samboðin hvoru öðru fjárhagslega. Allir vitrir menn mæla þó gegn ráðahagnum, enda endar þetta með ósköpum. Reglurnar eru skýrar: Ef maður fellur hug til konu á maður að ganga á fund föður hennar og fá samþykki hans til hjónabands. Allt annað hefur skelfilegar afleiðingar.

Freyja, sól og máni

Það verður þó að hafa í huga að það virðist afar fátítt að konur hafi verið giftar gegn vilja sínum. Það gerist til dæmis oft í goðaheimum að Freyja sé lofuð einhverjum jötni í skiptum fyrir veitta þjónustu. Æsirnir koma sér þó ávallt undan því að efna loforðið, heldur svíkja jötuninn með því að breyta Loka í meri eða með því að senda brúðgumanum Þór í kvenmannsfötum í staðinn. Sömu sögu má finna í Eyrbyggju, þar sem berserkir eru drepnir á Vestfjörðum eftir vel unninn störf, frekar en að láta þá fá konuna sem þeim var lofað gegn vilja hennar.

Spes ást

En hvað með ást sem byggir ekki á líkamlegri girnd? Um daginn spurði dönsk stúlka hvort til væri einhver dæmi um það sem hún kallaði „ridderlig kærlighed“ í Íslendingasögunum. Rolf Stavnem prófessor í Norrænum fræðum sagðist geta nefnt tvö. Annarsvegar var það þegar Þorsteinn drómundur, hálfbróðir Grettis sterka fór til Miklagarðs, þar sem hann var keyptur laus af hefðarkonu sem hét því skemmtilega nafni Spes. Hitt er í Orkneyinga sögu, þegar einn sögupersóna endar í háborg rómantíkurinnar, París.

Ekkert dæmi virðist hinsvegar hægt að finna um rómantíska ást á Íslandi sjálfu. Svo virðist vera að íslenskir karlmenn lagi sig að breyttum aðstæðum í útlöndum, en hirði lítt um slíkt heima fyrir.  Íslenskir karlmenn í ástarhug sjást helst drafandi eftir Laugaveginum aðfararnætur laugardags og sunnudags þar sem þeir eiga jafn erfitt með gang sem að mynda heilar setningar. En er við þá að sakast?

Saklausir karlmenn?

Tobba Marinósdóttir, sem þessa stundina virðist vera helsti sérfræðingur Íslands í ástarmálum, sagði um daginn frá 24 ára konu sem hafði aldrei sofið hjá edrú. Staðreyndin er nefnilega sú að íslenskar konur eru sjaldnast í ástarhug nema eftir tíunda bjór. Kannski höfum við bara aðlagast aðstæðum hér líka? Ef til vill hafði Halldór Laxness rangt fyrir sér, ef rómantísk ást kom hingað á 19. öld náði hún aldrei að skjóta rótum, heldur hvarf inn í fjölkvænissamfélagið í Utah. Og fólkið á Ægissíðunni eru þá eflaust erlendir túristar. Ef rómantísk ást átti einhvern tímann séns hérlendis hvarf sá möguleiki með lengdum opnunartímum skemmtistaðanna. Því að kortér í þrjú gæinn er hrein hátíð miðað við kortér í sex gæjann.

Í fyrsta sinn í nútímasögu eru fleiri milljarðamæringar í Asíu heldur en í Evrópu. Hryðjuverkin, fjármálakreppan, slakt gengi Evrópu á HM; Allt eru þetta vísbendingar um að þungamiðja heimsins sé að færast austur. Á G20 fundinum í Toronto reyna hvítir menn (þó með Obama í broddi fylkingar) að fá Kínverja til að hækka gengi Yuansins, en viðurkenna þó að það sé of seint að segja þeim að gera eitt eða neitt. Nú eru það þeir sem ráða ferðinni.

Jafnvel á Íslandi sjáum við merki um þessa þróun. Kínverjar eru hér með stærsta sendiráðið og veita stærstu lánin. Að mörgu leyti eru þeir nú í sömu stöðu og Bandaríkin voru í eftir stríð, geta keypt sér vini ódýrt á meðan Evrópa liggur í molum.

Evrópa fallinn, Norðurlöndin rísa

Það eru þó ekki allir Evrópubúar jafn illa staddir. Skandínavar pluma sig almennt vel og engir betur heldur en Norðmenn. Þetta hefur einnig sína galla. Af tíu dýrustu borgum í heimi eru fjórar í Japan en þrjár, Ósló, Kaupmannahöfn og olíubærinn Stafangur, eru á Norðurlöndunum. Ósló var í 8. sæti í fyrra, en hefur nú færst upp í annað sætið þar sem aðgerðir stjórnvalda þar í bæ styrktu krónuna.

Reykjavík var eitt sinn hátt uppi á slíkum listum, en sést þar varla lengur. Þetta ættu að vera góðar fréttir fyrir Reykvíkinga, eða hvað? Varla. Ástæða þess að Reykjavík telst nú ódýrari er eingöngu vegna gengisbreytinga, ekki vegna verðlækkana. Verð hefur þvert á móti hækkað, og það hefur aldrei verið dýrara fyrir innfædda að búa þar.

Ódýrt en samt dýrt

Ástæðan fyrir þessu er einföld. Hún felst í skort á samkeppni. Þetta er ástæðan fyrir því að allt hækkar í hvert sinn sem krónan veikist en lækkar síðan aldrei þegar hún styrkist á ný. En þetta sést einnig víðar.

Margir Íslendingar sem koma heim frá Tókíó, sem löngum hefur verið þekkt sem ein dýrasta borg í heimi, segja að þeim finnist ekki svo dýrt þar. Samkvæmt stuðli ESA kostar meðalmáltíð þar á veitingastað eitthvað um 17 dollara, eða í kringum 2000 krónur. Þetta finnst meðal Íslending ekkert átakanlega dýrt.

Vandamálið við meðaltöl eru það að á Íslandi eru frávikin sárafá. Meðalverðið á hádegismat er einmitt eitthvað í kringum 2000 krónur, og það er erfitt að finna eitthvað sem er mikið ódýrara, að minnsta kosti fyrir neðan 1500. Það sama gildir um bjór, og þó að Bónus og Krónan séu ódýrari en aðrar matvörubúðir eru þær samt dýrar. Jafnvel í Ósló er hægt að fara í innflytjendahverfi eins og Grönland, eða í stúdentahverfi eins og Bislett, þar sem allt er mun ódýrara heldur en á aðalgötunni Karl-Johann.

Einn verðflokkur á Íslandi

Á Íslandi er aðeins einn verðflokkur, og hann er dýr. Reykjavík hefur kannski ekki dýrustu veitingastaði í heimi, en bilið á milli hinna dýrustu og ódýrustu er sára lítið, tvöfalt eða þrefalt í mesta lagi. Því er ekki að undra að það séu fyrst og fremst útlendingar sem fylla veitingahúsin á sumrin.

Hitt vandamál okkar er það að við erum föst á eyju, og því er ekki hægt að fara neitt annað að versla. Norðmennirnir fara yfir til Svíþjóðar, Svíarnir til Þýskalands og Þjóðverjarnir til Póllands. Við eyjaskeggjar höfum ekki slíkan munað, því verðum við að bæta okkur það upp með ströngum samkeppnisreglum. En þar sem við höfum þær ekki er Reykjavík líklega enn ein dýrasta borg í heimi til að búa í. Að minnsta kosti ef maður er á íslenskum launum.     

Það hefur verið minn siður, sem og flestra annarra pistlahöfunda, að eyða miklu púðri í að greina og gagnrýna það sem aflögu hefur farið. Á hinn bóginn hefur minna farið fyrir lausnum. En ef til vill eru lausnirnar ekki svo erfiðar að finna þegar allt kemur til alls.

Grunnvandamál Íslands felst ekki í bankahruni eða kreppu. Þetta eru vissulega stór vandamál, en þó tímabundin. Jafnvel þegar skuldirnar verða borgaðar verður ástandið þó lítið betra nema grunnvandamálið sé lagfært. Og grunnvandamálið er þetta:

Það er allt of mikil frumframleiðsla, og allt of lítil úrvinnsla

Við hvað er hér átt? Í raun merkir þetta það að Íslendingar eru, rétt eins og flestar aðrar fyrrum nýlenduþjóðir, hráefnisútflytjendur fyrst og fremst. Við framleiðum sárafáar vörur, en flytjum þess í stað hráefnin úr landi. Fyrir hráefnin fáum við greitt málamyndagjald, á meðan þeir sem vinna úr þeim búa til margföld verðmæti úr þeim

Er álið þá kannski málið

Tvö augljósustu dæmin um þetta er einmitt að finna í tveim af meginatvinnuvegum þjóðarinnar, fiskvinnslu og álvinnslu. Íslenskur fiskur hefur löngum verið talið með þeim besta í heiminum. Í stað þess að Íslendingar séu á heimsmælikvarða í framleiðslu og sölu fiskrétta ýmiskonar er fiskurinn sendur óunninn úr landi í frosnum klumpum og notaði í dýrindis paellur á Spáni eða til vinnslu á skyndibita í Bandaríkjunum.

Í álmálum er ástandið enn hjákátlegra. Vissulega mátti mótmæla byggingu Kárahnjúkavirkjunar sem og annarra virkjanna út frá umhverfissjónarmiðum, en við sitjum uppi með þær samt. Það versta nú er að álið, rétt eins og fiskurinn, er sent úr landi í óunnum klumpum. Þar eru búnar til vörur úr því sem hafa margfalt meira verðgildi en það sem við seljum það á. Vandamálið við virkjunina voru ekki aðeins umhverfisspjöllin öll, heldur þau að bjóða átti landanum upp á framtíð sem álbræðslufólk og lítið annað. Það er ekki að undra að álverið gerði lítið til að stöðva fólksflutninga af Austfjörðum. Hver vill bræða ál til lengdar?

Íslandshjól

Íslendingar geta kannski ekki orðið leiðandi í flugvélagerð eða í bílaframleiðslu á næstunni, þó slíkt sé ef til vill ekki ómögulegt til lengri tíma litið. En álið er til margs brúklegt. Ef til vill gætum við byrjað á því að framleiða reiðhjól, og notað íslenska náttúru í auglýsingaskyni. Hjól sem drífa um Ísland hljóta að virka allsstaðar, og nóg höfum við af áli til að nota í framleiðslu þeirra. Einnig mætti framleiða niðursoðinn dósamat sem yrði að öllu leyti framleiddur innanlands, og samnýta þannig kosti virkjana og sjávarfangs.

Okkur skortir í raun ekkert nema ímyndunaraflið. Fjármálakerfið lagðist ofan á allt, en millistigið gleymdist. Ísland hefur í raun upp á nóg að bjóða til þess að við getum (aftur) orðið ein ríkasta þjóð í heimi, en ekki sem spilavíti, heldur með raunveruleg verðmæti frekar en ímynduð að baki.

Best í heimi?

Undanfarna öld hefur stöðugt meiri áhersla verið lögð á að veiða fiskinn í sjónum og bæta það upp með magni sem skortir í gæðum (framleiðslunnar, ekki fisksins sjálfs). Það sama gildir um álið, stöðugt meira er framleitt án þess að nýta það vitsmunalega sem þegar er búið til

Um leið og við lærum að vinna úr gæðum náttúrunnar sjálf, í stað þess að selja afurðirnar ávallt óunnar úr landi, verður neins staðar betra að búa. Tja, fyrir utan kannski veðrið. Kreppan gefur okkur einmitt möguleika á að endurskoða þessi mál, nú þegar loksins hefur komist á jafnvægi á milli inn- og útflutnings.

Íslenska lýðveldið fagnaði nýlega 66 ára afmæli sínu. Næsta 17. júní, á 200 ára afmæli Jóns Sigurðssonar, verður það löggildur ellilífeyrisþegi. Það er kannski kominn tími til að setja það á eftirlaun og huga að nýju og betra, sem miðast við efnahag 21. aldar frekar en nýlendutímabil þeirrar 19.  

Eftir að það hagkerfi sem óheft frjálshyggja bjó til hrundi til grunna bjuggust margir við mikilli vinstrisveiflu, ekki bara hérlendis heldur víða annarsstaðar einnig. Vissulega varð hér kosinn fyrsta vinstristjórnin í sögu lýðveldisins, en svo virðist sem það hafði fyrst og fremst verið vegna óþols á hinni gömlu heldur en vegna þess að allir snérust til vinstri. Hvað veldur?

Að hluta til er það vinstrimönnum sjálfum að kenna. Undanfarna áratugi snérust margir vinstriflokkar til Blair-isma, nokkurskonar útvatnaðrar nýfrjálshyggju. Þeir gátu unnið kosningar, en voru ekki raunverulegur valkostur hugmyndafræðilega. Þetta á að mörgu leyti við um Samfylkinguna hér. En hvers vegna hafa vinstrigrænir, sem ekki fóru sömu leið, samt ekki notið meiri vinsælda en raun ber vitni.

Átökin á milli hægri og vinstri eru hugmyndafræðileg, þau snúast ekki aðeins um hvernig við viljum að samfélagið verði í framtíðinni, heldur einnig á hvernig við skiljum það samfélag sem við búum við í dag.

Útópíur og raunveruleiki

Sýn hægrimanna á samfélagið er eitthvað á þessa leið: Allir fá það sem þeir eiga skilið, þeir sem eru ríkir eru einfaldlega duglegri en aðrir og stjórnmálamenn eru landsfeður sem bæði vita og vilja það sem er þjóð þeirra fyrir bestu. Þetta er falleg sýn og um leið einfeldnisleg, enda hefur hún beðið mikla hnekki í Hruninu. Þar kom í ljós að ráðamenn höfðu litla hugmynd um hvað var best fyrir þjóðina, eða, það sem verra er, voru of uppteknir við að skara eld að eigin köku til að gefa því mikinn gaum. Vinstrimenn telja hinsvegar að samfélagið sé valdastrúktur þar sem ákveðnir hópar efnast á kostnað annarra. Einmitt þess vegna leggja þeir svona mikið upp úr að vernda þá sem minna mega sín.   

Það má einnig lýsa þessum átökum á annan hátt. Hægrimenn hafa gjarnan viðurkennt að vinstrimenn séu meiri tilfinningaverur, en að þeir séu þó skynsamari. Og þegar uppi er staðið viljum við jú frekar að samfélaginu sé stjórnað af skynsemismönnum heldur en tilfinningaverum. Þessu má allt eins snúa á haus. Á tímum góðærisins var það ein tilfinning, og ekki einu sinni góð, græðgin, sem hafði völdin. Hún leiddi til mikillar óskynsemi í rekstri bæði ríkis, sveitafélaga og heimila, stanslausri skuldasöfnun. Því hefur lengi verið haldið fram að hægrimenn fari betur með peninga, en í raun er það svo að þeir eru aðeins duglegri að eyða þeim. Fólk telur þann jú vera mikinn peningamann sem er stöðugt með kredittkortið á lofti, án þess þó að hafa endilega yfirlit yfir skuldastöðu hans.

Einstaklingshyggja og frelsi

Vinstristjórnin tók við tómu búi, og hefur reynt að efla efnahaginn eftir bestu getu. Þetta hefur gengið bærilega, en verkefnið er erfitt. Við hljótum því að komast að þeirri niðurstöðu að hægrimenn bjóða upp á fallega samfélagssýn sem á sér litla stoð í raunveruleikanum, en vinstrimönnum er betur treystandi fyrir peningunum okkar.

Það sama á við um einstaklingshyggju og frelsi. Líklega hafa Íslendingar sjaldnast verið jafn litlir einstaklingshyggjusinnar og á tímum nýfrjálshyggjunnar, þegar allir gerðu eins og allir aðrir og aðrar skoðanir heyrðust lítt sem ekkert. Og hugmyndin um viðskiptafrelsi leiðir aðeins til þess að einstaka fyrirtæki verða það stór að allt þjóðfélagið er háð þeim, og þarf að borga skuldir þeirra ef þau fara á hausinn. Þannig er lítið frelsi í frjálsum markaði, nema samkeppni sé tryggð.

Ný von úr skrýtinni átt?

Ef vinstrimönnum tekst ekki að endurheimta hugmyndirnar um skynsamlega efnahagstjórnun og frelsi einstaklinga í frjálsu samfélagi (óháð stórfyrirtækjum) úr höndum nýfrjálshyggjumanna og auðmanna, er hætt við að þeir eigi seint greiða leið að hjörtum fólks.

Öll ný framboð, bæði Borgarahreyfing og Besti flokkur, hafa það á stefnuskrá sinni að búa til réttlátara þjóðfélag. Eru þau því eðli málsins samkvæmt frekar vinstra megin, á meðan þeir sem vilja halda öllu í föstum skorðum hafa sinn Sjálfstæðisflokk. En það er einmitt með því að stíga upp úr þessum skotgröfum hægri og vinstri (sem eru oft byggðar á misskilningi) að þessum nýju framboðum tekst stundum betur að ná til fólks. Kannski liggur því vonin einmitt þar.

Ólíkt Svarta dauða, sem kom til Íslands með Einari Herjólfssyni á því herrans ári 1402, er erfitt að tímasetja nákvæmlega hvenær nýfrjálshyggjan kom til landsins. Heimsókn höfuðpostulans Miltons Friedman árið 1984 má telja táknrænt upphaf, en líklega var hún þó farinn að skjóta rótum talsvert fyrr. Nýfrjálshyggjan varð fyrst að alþjóðlegu afli í umrótinu upp úr 1970, og vafalaust hefur vírusinn borist hingað til lands í farteskjum ótal útskriftarnema í hagfræði og stjórnmálafræði uppfrá þeim tíma, ekki síst hjá þeim sem höfðu lært í hinum enskumælandi heim. Hún fór þó ekki almennilega að breiða úr sér hérlendis fyrr en á seinni hluta 9. Áratugarins þegar íslenskur efnahagur lenti í miklum vandræðum. Sumir höfðu af þessu áhyggjur, en ekkert mótefni virtist fáanlegt.

Markaður sem treystir á ríkið

Ein af grunnhugmyndum nýfrjálshyggjunnar var sú að allt eftirlit og regluverk væri óþarft, þar sem markaðurinn stillti hagkerfið sjálfkrafa af. Það var einmitt þetta eftirlitsleysi sem síðar reyndist svo dýrkeypt, en var stefna nýfrjálshyggjumanna frá upphafi.

Segja má að hugmyndin hafi hrunið með afgerandi hætti haustið 2008 í helsta vígi hennar, Bandaríkjunum. George W. Bush, sem oft var kenndur við nýfrjálshyggjuna, neitaði þá að koma Lehman Brothers bankanum til bjargar. Hann taldi að slíkt væri ekki í verkahring ríkisins, samkvæmt kenningunni, og að markaðurinn ætti að sjá um þetta. Markaðnum mistókst hinsvegar að stilla sig af, með þeim afleiðingum að ríkið þurfti á endanum að bjarga fjölda annarra banka og var kostnaðurinn mun meiri heldur en ef það hefði bjargað Lehman strax í stað þess að treysta á markaðinn. Það sama gerðist á Íslandi, markaðurinn stillti sig ekki af heldur þurfti stórfelld ríkisafskipti þegar bankarnir hrundu. Ólíkt því sem gerðist í Bandaríkjunum voru peningar hinsvegar ekki til í björgunaraðgerðir, og því varð hér hrun í stað niðursveiflu.   

Græðgi byggð á gömlum arfi?

Hvað sem því líður er ljóst að nýfrjálshyggjan var markaðssett (svo notuð séu hugtök hennar sjálfrar) hérlendis með því að vísa í sér-íslenska arfleifð. En á hverju var það byggt?

Það er ljóst að mikill munur var á hinum tveimur samfélögum lýðveldisins, Íslandi eftirstríðsáranna og Íslandi góðærisins, og ekki bara á yfirborðinu. Og samt voru þau bæði byggð af sömu þjóð. Þróun velferðarkerfisins um miðbik 20. aldar var einnig talinn byggð á góðum og gömlum íslenskum gildum, rétt eins og auðsöfnun síðustu áratugar hennar taldi sig vera. Báðar stefnur voru innfluttar, og báðar réttlættar með vísun í íslenskan þjóðarkarakter og fornsögur. Það er því ekki hægt að fullyrða að önnur hvor þróunin sé óhjákvæmileg með vísun í eðli þjóðarinnar.  Ekki er heldur hægt að segja að það hafi verið óslitin þráður frá Ingólfi Arnarsyni til Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, þó góðærismenn hafi reynt að halda slíku fram þegar leikar stóðu sem hæst. Nýfrjálshyggjan var því ekki sjálfgefinn, heldur innflutt hugmyndafræði sem náði tengingu við sum einkenni þjóðarsálarinnar á kostnað annarra.

Ný þjóð í gömlum klæðum

Líklega er hugmyndin um það að hér séu allir kóngar (eða að minnsta kosti komnir af kóngum) ein af þeim grundvallarhugmyndum sem íslenska þjóðin byggir á. Þetta rímaði við einstaklingshyggju nýfrjálshyggjunnar, en einnig við jafnaðarhugmyndir „Gamla-Íslands“ þar sem enginn kóngur var öðrum fremri. Vandamálið liggur ef til vill í því að í landi þar sem allir eru kóngar er erfitt að greina að milli hagsmuna einstaklinga og heildarinnar, á milli auðmanna og venjulegs launafólks. Þetta þurfti ekki endilega að leiða til nýfrjálshyggju, enda er kóngahugmyndin mun eldri en nýfrjálshyggjan. En hún gerði henni auðveldara fyrir.

Ef önnur þjóð hefði fylgt sömu stefnu hefði niðurstaðan verið sú sama, enda var það reyndin að allar þjóðir sem fylgdu þessari stefnu lentu í miklum vanda haustið 2008, þó hann hafi verið verstur á Íslandi. Eftir stendur að íslenska þjóðin hefur verið til í rúm 1000 ár án þess að hafa áður kallað yfir sig álíka efnahagshrun. Það sem breyttist og var forsenda hrunsins var tilkoma hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar, hún er sú breyta sem allt annað var afleiðing af.

Grundvallarvandamálið liggur því ekki í eðli þjóðarinnar, heldur í þeirri hugmyndafræði sem hún tók upp á undanförnum 20-30 árum. Þetta eru þrátt fyrir allt góðar fréttir, því auðveldara er að skipta um hugmyndafræði heldur en þjóð.