Eru Íslendingar upp til hópa rómantískt fólk? Fljótt á litið er þessu auðsvarað. Ef maður gengur í gegnum miðbæinn að miðnætti um helgar og lítur á hvernig þjóðin hagar ástarmálum sínum virðist hér um afskaplega órómantíska þjóð að ræða. En þegar nánar er að gáð eru Íslendingar afar rómantískir. Og reyndar of mikið, ef eitthvað er.

Umheimurinn uppgötvaði fyrst Ísland að einhverju marki á 19. öld, þegar fræðimenn meginlandsins heilluðust af Íslendingasögunum og þessari þjóð sem virtist samanstanda af hálfvilltum náttúrubörnum. Þetta var á tímum rómantísku stefnunnar sem hafnaði skynseminni og kaus frekar hluti eins og þjóðernið, listina og ástina til að gefa lífinu merkingu.Síðan þá hefur Ísland við og við komist á kortið, ekki síst þegar náttúrubörn eins og Björk og Sigurrós báru hróður landsins víða. Að einhverju leyti hafa Íslendingar gengist upp í þessari ímynd. En að öðru leyti virðist hún hreint og beint eiga vel við.

Rómantískir bankamenn

Með útrásinni reyndu Íslendingar að rífa sig upp úr þessari ímynd. Bankamenn okkar skildu hinn flókna heim hagfræðinnar betur en flestir og áttu jafn vel heima í New York og Reykjavík, Íslendingar voru nútímaþjóð stórfyrirtækja og kaldrar fjárhagslegrar skynsemi. En síðan snérist allt við aftur. Bankamennirnir voru ekki nýtísku reiknivélar, heldur þvert á móti náttúrubörn sem stjórnuðust af tilfinningum sínum, jafnvel mjög barnalegum tilfinningum eins og óhóflegri græðgi. Ef við bætum við eins og einu eldgosi við var Ísland aftur orðið heimkynni víkinga og villimanna og engin leið er að vita hverju þeir taka upp á næst.

Bankamennirnir eru kannski ekki alsaklausir, en eigi að síður er hægt að segja að mikið sakleysi einkenni heimsmynd Íslendinga. Við viljum trúa því að heimurinn sé í grunninn réttlátur, þó mun erfiðara sé að trúa slíku eftir hrun. Ef einhverjum vegnar vel viljum við trúa að það sé vegna þess að hann sé svona duglegur, ekki vegna þess að hann sé að kokka eitthvað óheiðarlegt í reikningsbókunum.

Halda Íslendingar framhjá?

Þetta sakleysislega og að hluta til rómantíska viðhorf má einnig heimfæra upp á afstöðu okkar til ástarinnar. Á meðan meginlandsþjóðirnar, ekki síst heimsmeistarar eins og Frakkar, líta á hana sem leik sem gefur lífinu lit (svo alhæft sé allhressilega), þá eru Íslendingar gjarnir á að líta á hana sem eitthvað utanaðkomandi afl sem kemur til þeirra sem eiga hana skilið og gerir allt gott þegar minnst varir. Jafnvel fullorðið fólk heldur oft í barnatrúna hvað þetta varðar.

Útlendingar spyrja mig stundum hvernig fólk fer að því að halda framhjá í svona litlum bæ eins og Reykjavík. Framhjáhald er svo eðlilegur hlutur að ekki er spurt um hvort heldur hvernig. Ég leyfi mér að fullyrða að Íslendingar halda líklega minna framhjá en aðrir, hvort sem það er smæð þjóðarinnar eða öðru að þakka. Það framhjáhald sem á sér stað gerist á fylleríum þegar skynsemin er skilin eftir heima, en minna er um hjákonur og langtíma hliðarsambönd.

Framhjáhald í Frakklandi

Íslenskar konur eru þrátt fyrir allt fremur frjálsar þegar að ástarmálum kemur, og skilnaður er talinn eðlilegur hlutur þegar því er að skipta. Því er lítil ástæða fyrir fólk að giftast ungt, og jafnvel af félagslegum ástæðum fyrst og fremst, og haldast gift þó það sé löngu búið að fá leið á makanum á meðan ástin fær fyrst að blómstra í framhjáhaldinu. Allt þetta leiðir til þess að Íslendingar eru líklega trúir sínum maka á meðan á stendur, því annars er ekki svo erfitt að skipta honum út. Síðan fréttist náttúrulega allt í litlum bæjum, en framhjáhald er hér litið alvarlegri augum en hjá þeim í Frans sem líta á þau sem nánast eðlilegan part ástarmála. Við eigum bágt með að skilja að fólk geri svona nokkuð.  

Hið innbyggða sakleysi Íslendinga hefur orðið okkur dýrkeypt. En það hefur sínar góðu hliðar samt... 

Eitt af þeim sjálfsprófum sem nú ganga um facebook síður heimsins snýst um á að komast að því hvaða ölvaða rithöfund maður helst líkist. Ég fékk Edgar Allen Poe upp úr krafsinu. Reyndar var ég sjálfur nýbúinn að leggja lokahönd á skáldsögu og hafði opnað bjór þegar ég tók prófið. Poe þessi var 19. aldar snillingur sem meira og minna fann upp nútíma glæpasöguna áður en hann drakk sig í hel, rétt eins og fleiri 19. aldar snillingar. Við Íslendingar getum státað af nokkrum slíkum þjóðskáldum.

Á 20. öld fóru skáldin gjarnan út í sterkari efni, þó þeir hafi jafnan verið eftirbátar tónlistarmanna hvað þetta varðar. Djassmeistarar eins og Charlie Parker fengu sér í æð og spiluðu eins og enginn hafði gert áður. Sá siður var síðar tekin upp af rokkurunum. Ótal aðrir hermdu eftir fyrirmyndum sínum, en minna varð úr tónsmíðunum.

Forvarnarsaga Bubba

Ungt og uppreisnargjarnt fólk neytir gjarnan áfengis og eiturlyfja til þess að sína vanþóknun sína á samfélaginu. Samfélagið sigrar þó á endanum þegar unga fólkið, orðið aðeins eldra, og fer í meðferð á meðan þjóðfélagsmeinin standa eftir óbætt.

 Dæmin eru endalaus. Allur ferill Bubba Morthens er eins og ein löng forvarnarsaga. Ungur og efnilegur listamaður með sterkar skoðanir verður eitrinu að bráð, þar til barátta hans við eitrið skyggir á allt annað og er það eina sem stendur eftir. Aðrar skoðanir fara fyrir lítið. Jafnvel öflugur andófsmaður eins og Einar Már var um tíma uppteknari af baráttu sinni við bokkuna heldur en baráttunni fyrir bættara samfélagi, og var það mikill missir fyrir samfélagið meðan á því stóð.

Rómantík og ópíumbúllur

Það er vissulega rétt að mörg helstu verk listasögunnar, að minnsta kosti síðan rómantíkerarnir fyrst rötuðu inn á ópíumbúllur, hafa verið ort undir áhrifum hinna og þessa lyfja. Á hinn bóginn virðast stöðugt sterkari efni skila sér í stöðugt færri meistaraverkum. Líklega má segja að listamennirnir hafi fullkannað áhrif eiturlyfja á mannsandann og það er lítið meira af þeim að læra. Enn fleiri listrænt þenkjandi dópistar bjóða aðeins upp á stöðugar endurtekningar. Útúrkoxaði meistarinn tilheyrir 19. öldinni og þeirri 20. Ný öld kallar á ný meðul, og líklega er það meðal sem helst vantar fyrst og fremst sterkur skammtur af raunveruleikanum. Það var forsvaranlegt að svífa um í bleiku vímuskýi á 7. áratugnum, þegar ástandið var mun skárra en það er nú. Það er ekki forsvaranlegt lengur.

Laxness og Gillz

Egill Gillzenegger hefur þó, hvað sem glæpum hans gagnvart símaskránni líður, að minnsta kosti bent á þetta á sinn hátt. Fólk hefur rokið upp til handa og fóta og ráðist gegn útlitsfasisma hans, og vissulega getur Egill verið ofstopafullur þegar að útliti kemur. Eftir stendur þó að offita, eiturlyf og almennt óhóf eru alvöru vandamál. Það að vera í ágætis formi er miklu líklegra til að skapa vellíðan heldur en langvarandi eiturlyfjaneysla. Það er sorglegt þegar ungar stúlkur (og stundum strákar) verða átröskun að bráð til að þess að eltast við fáránlega útlitsstaðla tískukónga. En hinir öfgarnir skapa heldur ekki mikla hamingju, að búa í líkama sem hrörnar fyrir aldur fram sökum óhófs í mat og drykk og öllu öðru

Heilbrigð sál í hraustum líkama hefur verið frasi síðan á tímum Forn-Grikkja, og er enn verðugt markmið að sækjast eftir. Það má deila um það hversu heilbrigða sál maður eins og Egill hefur, sem virðist svona upptekinn af líkamanum. En það á heldur ekki að afskrifa hið líkamlega og nauðsyn þess að líða vel í eigin skinni. Maður þarf ekki endilega að vera bóhem til þess að verða skáld, aðal atriðið er að skrifa vel. Og þynnkan er mikill tímaþjófur hvað þetta varðar. Ef til vill verða helstu höfundar 21. aldar með anda Laxness í líkama Gilznegger. Hvers vegna ekki? Við verðum að minnsta kosti að finna aðra leið en þá sem gerði útaf við helstu andans menn þeirrar 19. og 20.     

Hver hefði búist við því að tveimur árum eftir Hrun yrði Þjóðkirkjan orðinn þjóðaróvinur númer eitt, að minnsta kosti í sumum kreðsum? Táknrænt dæmi um þetta var þegar útrásarvíkingarnir voru fjarlægðir úr pissurennum skemmtistaðarins Sódómu (nafnið á hér vel við), og mönnum boðið upp á að míga á andlit látins biskups í staðinn.

Nú er það ekki ætlun mín að verja glæpi biskupsins heitna, sem eru óverjandi. Eigi að síður er það undarlegt að biskupinn látni skuli hafa tekið við af mönnunum sem settu þjóðina á hausinn sem sá sem okkur stendur mest ógn af. Þær raddir sem krefjast aðskilnaðar ríkis og kirkju gerast æ háværari, og þó að þessi tvö mál séu ekki óskyld er þó ekki endilega svo að eitt leiði af öðru. Uppljóstranirnar um afbrot biskupsins eru líklega sá logi sem kveikti í púðurtunnunni. Það má þó leiða líkum að því að púðrið hafi verið þarna til að byrja með. En hversu hættuleg er Þjóðkirkjan samfélaginu?

Besta leiðin til að trúa ekki

Vissulega hafa ótal illvirki verið framinn í nafni trúarbragða svo lengi sem sagan hefur verið skráð, og því miður virðist því tímabili langt í frá lokið. En þó að ýmislegt misjafnt geti leynst innan veggja hennar er hæpið að nokkur fari að fremja óhæfuverk í nafni Þjóðkirkjunnar í dag. Vissulega var afstaða hennar gegn hjúskap samkynhneigðra neyðarleg, og varð til þess að margir misstu trú á henni. En einmitt þetta sýnir kosti Þjóðkirkju. Sem ríkisstofnun er henni óheimilt að mismuna fólki, og því neyddist hún á endanum til að láta undan. Það er erfiðara að koma böndum yfir aðra og óháðari kristna söfnuði, þar sem andúð á samkynhneigðum er oft á tíðum landlæg.

Þau ríki sem hafa haft Þjóðkirkjur eru fyrst og fremst Lúterstrúarlöndin í Norður-Evrópu, ekki síst Norðurlöndin. Líklega er það ekki tilviljun að það er einmitt í þessum löndum sem kirkjusókn er hvað minnst og fólk upp til hópa lítt trúað. Þegar kirkjan var færð undir ríkisvaldið á 16. öld tók ríkið líka yfir skyldur hennar, svo sem að hjálpa fátækum. Líklega er það því heldur ekki tilviljun að það var einmitt í þessum ríkjum sem hugmyndin um velferðarkerfið óx fram. Um leið og Guð var tekinn út úr myndinni varð ábyrgðin mannanna.

 Í Bandaríkjunum er engin þjóðkirkja. Þar er einnig velferð af skornum skammti. Á hinn bóginn eru þar ótal söfnuðir sem keppa um sálirnar á opnum markaði. Og við Íslendingar ættum að vita það manna best að einkavæðing getur haft hættur í för með sér. Skorturinn á ríkisaðstoð gerir það að verkum að fólk þarf stundum að leita á náðir hinna ýmsu safnaða, sem gerir það aftur að verkum að Guð og kraftaverk hans verða almenningi sýnilegri. Ef til vill er þetta ástæðan fyrir því að Bandaríkjamenn eru mun trúaðri en aðrar iðnvæddar þjóðir. Besta leiðin til að takmarka trúarofstæki virðist því vera að halda drottni innan vébanda ríkisins.

Þjóðkirkjan styður trúleysingja

Ef til vill eru þó aðrar ástæður en sögulegar fyrir því að reiði fólks brýst nú út gegn kirkjunni í þessum mæli. Mörgum finnst réttilega að ríkisstofnanir jafnt sem bankar hafi brugðist þeim, afhelgun gagnvart yfirvaldinu hefur átt sér stað í hugum fólks, og því kannski ekki að undra að sú reiði nái að lokum til þeirrar stofnunar þar sem heilagleikinn er helst í hávegum hafður,  kirkjunnar.

Vafalaust er það heilbrigt að taka stofnanir samfélagsins til endurskoðunar við og við. Þó er ekki laust við að mann gruni að hér séu einnig aðrar kenndir að verkum. Íslenska þjóðin hefur gengið í gegnum miklar hamfarir undanfarið, verið beitt miklu misrétti og séð fá dæmi um réttlæti í samfélaginu. Því má vera að reiðin gegn kirkjunni sé að einhverju leyti birtingarmynd máttlausrar reiði þjóðar sem hefur þurft að þola margt gegn almáttugu afli sem það hvorki sér né skilur. En vandamál okkar eru ekki Guði að kenna. Þau eru mannanna verk. Þetta vita allir góðir guðleysingjar.   

Það kom í hlut Ronalds Reagan, sem áður hafði kallað þá heimsveldi hins illa, að semja við Sovétmenn um takmörkun kjarnorkuvopna. Það var fyrrum herforinginn og ofstopamaðurinn Ariel Sharon sem loks dró landnema frá Gazasvæðinu. Og nú eru það partídýrin og miðbæjarlistamennirnir í Besta flokknum sem standa fyrir því að reyna að draga úr partímenningu miðbæjarins.

Ef til vill er það vegna þess að þeir eru henni þaulkunnugir sem þeir vita að úrbóta er vant. Vissulega getur verið gaman að fara með útlendingum í bæinn og sýna þeim hið íslenska fyllerí. Allir bregðast við á sama hátt, þeir hafa aldrei séð neitt þessu líkt. En það er minna gaman að þurfa að búa við þetta um hverja helgi.

Korter í þrjú gæinn

Þegar ég var ungur var enn talað um kortér í þrjú gæjann, sem rétt slapp inn fyrir lokun til að forðast það að fara einn heim. Rétt eins og geirfuglinn heyrir hann nú sögunni til. Í stað hans er kominn önnur og illskeyttari dýrategund, kortér í fimm gæinn. Og sá tekur engum sönsum. Flestir dyraverðir segja sömu sögu. Á einhverjum tímapunkti, sirka í kringum hálf fimm ef ekki fyrr, þá tekur Reykjavíkurdjammið á sig aðra og ófríðari mynd. Skiptir í raun engu máli hvort það sé á meintum gáfumannabar eins og Ölstofunni eða á Amsterdam, síðustu mannlegu eiginleikarnir yfirgefa bargesti og villidýrið tekur yfir. Það getur verið gaman að upplifa það ástand við og við, en ég vorkenni þeim sem gera það um hverja helgi.

Kvikmyndagerðarmaðurinn Baldvin. Z hefur næmt auga fyrir þeim hrylling sem það er að vera íslenskt ungmenni, og sýnir þetta vel í myndinni Órói, sem nýverið hefur verið tekinn til sýninga. Myndin er laus við allan predikunartón, en sýnir hlutina bara eins og þeir eru. Og eins og þeir eru er nokkuð slæmt.

Ástarmál og fjármál

Það hefur margoft verið sýnt fram á að Íslendingar eru hálfgerðir viðvaningar þegar kemur að fjármálum sínum, en það sama á ef til vill við á fleiri sviðum, svo sem í skemmtanalífi og ástarmálum. Það sem þykir vera eðlilegt er það ekki endilega, að minnsta kosti ekki annarsstaðar í heiminum. Það er gott að fá sér í glas í góðra vina hóp, en það er lítið heilbrigt að hanga úti til klukkan sex á næturnar hverja helgi. Flestir sem það gera eru jú í makaleit, og ættu helst að afgreiða sín mál ekki mikið seinna en á miðnætti.

Það fólk sem ég þekki um tvítugt brennur út enn hraðar en við gerðum. Maður sér nánast angistina í augum þeirra þegar það þarf að fara út að skemmta sér. Korter í fimm gæjarnir hafa tekið við af okkur sem fórum heim klukkan þrjú. Íslenska þjóðin þarf að endurskoða drykkjusiði sína. Það er bara erfitt að gera það þegar maður er staddur á miðju fyllerí. Þá eru það sjálfsögð mannréttindi að fá að komast í rúmið fyrir fjögur. Maður þakkar fyrir það daginn eftir, jafnvel þó að maður kunni að líta málin öðrum augum á meðan á því stendur. Það er enginn að ætlast til þess að fólk taki skynsamlegar ákvarðanir á bar eftir klukkan fjögur um nótt.

Betri unglingadrykkju

Vandamálið verður þó ekki bara leyst með bönnum. Til þess að byggja hér upp heilbrigða vínmenningu þar einnig að auðvelda aðgengi að áfengi utan baranna. Það þarf að selja bjór og vín í matvörubúðum, og jafnvel mætti taka upp þann sið nágrannaþjóða okkar og lækka aldurinn niður í 18. Við þurfum að læra að líta á áfengi sem sjálfsagðan hlut á góðri stundu, en ekki sem myrkraheim sem við stígum inn í einu sinni á viku og skiljum skynsemina eftir við dyrnar. Takmarkaðir opnunartímar eru þó skref í rétta átt.

Hið íslenska fyllerí er þó menningarstofnun sem er þess virði að vernda, og mætti enn stunda um Verslunarmannahelgi og á Gamlárskvöld. En bara ekki um hverja helgi. 

Vafalaust skelfdi það marga þegar það kom í ljós fyrir tæpum tveimur árum að vinstristjórn hefði tekið við í landinu. Enda hafa Íslendingar litla reynslu af slíku, hér er oftast sami flokkurinn við völd og enginn vissi við hverju ætti að búast þegar ný stjórn tæki til starfa. Margir hafa ef til vill óttast að vinstrimenn myndu nú fara að endurskapa landið í sinni myndu, og sækja innblástur sinn til Kúbu Kastrós ef ekki Kampútsjéu Pol Pot. Aðrir fylltust von af sömu ástæðum, þeir töldu að með vinstrimenn við stjórnvölin myndi hér verða til fyrirmyndarsamfélag jafnaðar og velferðar, hvort sem þeir sækja fyrirmyndir sínar til Skandínavíu eða í aðrar og óáþreifanlegri hugmyndir. Hvorugt af þessu hefur ræst.

Vinstristjórnin er nefnilega ekki vinstristjórn nema að nafninu til. Hún er í besta falli hófsöm miðjustjórn. Þróunin á undanförnum árum á Íslandi hefur á hinn bóginn verið á þann veg að allir hafa færst um nokkur sæti til hægri. Sjálfstæðisflokkurinn tók upp öfgafyllstu mynd Frjálshyggjunnar, sem jafnvel fyrirmyndum hans í Bretlandi og Bandaríkjunum blöskraði við. Framsóknarflokkurinn elti hann til að fá sinn bita af kökunni. Samfylkingin reyndi að endurskapa sjálfa sig sem Blairista, sem gerði það að verkum að hún átti í litlum hugmyndafræðilegum erfiðleikum með að starfa með Sjálfstæðisflokknum þegar fram í sótti. Allir þessir flokkar voru því komir langt hægri við það sem áður hafði verið miðjan, Sjálfstæðisflokkurinn sínu lengst. Eini miðjuflokkurinn sem var eftir voru svo Vinstri-grænir, sem eru líklega næst því sem Ísland kemst hófsömum Sósíal-demókrataflokk eins og þeir sem finnast á Norðurlöndunum. Það segir sitt um hugmyndafræði góðærisins að VG töldust öfgafullir vinstrimenn sem varla þóttu stjórntækir.

Hvar er byltingin?

Því er ekki að undra að hér hafa ekki orðið neinar róttækar þjóðfélagsbreytingar á tímum Vinstristjórnarinnar. Það stóð aldrei til. Hinir ríku eru ennþá ríkir og hinir fátæku ennþá fátækir. Það hefur verið mun meira um afskriftir auðmanna heldur en eignafærslu til verkalýðsins. Það sem Vinstristjórnin hefur hinsvegar boðið upp á, og sem Sjálfstæðismönnum hefur mistekist svo hrapallega, er skynsöm hagstjórn. Sjálfstæðismenn tóku við góðu búi og skiluðu því gjaldþrota, Vinstristjórnin tók við gjaldþrota búi og mun skila því af sér í mun betra horfi. Þetta ætti að gleðja flesta Íslendinga, sem eru þrátt fyrir allt frekar íhaldssamir þegar kemur að kjörkassanum. Þess í stað eru flestir á móti Ríkisstjórninni. Hvað veldur?

Ein helsta ástæðan er sú Kaldastríðsretórík sem enn virðist allsráðandi. Margir kjósa Sjálfstæðisflokkinn vegna þess að þeir treysta þeim best til að fara með hagstjórn landsins. Sjálfstæðismenn hafa á hinn bóginn ítrekað sýnt, og á eftirminnilegastan hátt í hruninu, að þeir eru ekki traustsins verðir þegar kemur að einmitt þessu. Vinstristjórnin hefur nú sýnt fram á að hún er mun áreiðanlegri kostur til að stuðla að hagvexti, jafnvel við mjög erfiðar aðstæður. Eigi að síður er það óhugsandi að kjósendur Sjálfsstæðisflokksins kjósi með veskinu og færi sig til vinstri. Fyrir þeim eru vinstrimenn alltaf bölvaðir kommúnistar, sama hvað reynslan sýnir þeim. Því mun Vinstristjórnin aldrei fá stuðning frá þeim vængnum, sama hvað hún gerir.

Stóreignarmenn allra landa...

Það sem flækir síðan málið er það að á sama tíma og Vinstristjórnin biðlar til hægrimanna með þessum hætti, þá er hún að miklu leyti búin að missa stuðning sinna eigin manna. Margir höfðu vonast til þess að Ríkisstjórnin myndu stokka upp í bankakerfinu, brjóta upp auðhringi og reyna að stuðla að jafnara og líklega réttlátara þjóðfélagi. Tækifæri fyrir þetta gafst á fyrstu mánuðunum, þegar margir voru enn í byltingarham. En stjórnin missti af þessu tækifæri til þess að efla eigin stuðningsmenn og einbeitti sér þess í stað að efnahagslegri uppbygginu af gamla skólanum, í stað þess að ráðast að rótum þess kerfis sem hafði leitt landið til glötunar. Því er hún nú í þeirri óöfundsverðu stöðu að hafa misst stuðning sinna manna, án þess að hafa bætt við hann annarsstaðar frá. Líklega hefði því verið pólitískt klókt af henni að skera upp herör gegn spillingunni, sem hefði að minnsta kosti þétt hennar eigin raðir. En það tækifæri er óðum að renna úr greipum hennar. Stóreignamenn og stuðningsmenn þeirra hafa hinsvegar lítið að óttast, þrátt fyrir allan áróður um hið gagnstæða er lítið að þeim vegið.