Þrátt fyrir fjársvelti og að því er virðist almennt áhugaleysi gagnvart leiknu íslensku efni hefur Ríkisútvarpið þó haldið í þann góða sið að senda út mikið af áhugaverðum heimildaþáttum. Undanfarin mánudagskvöld höfum við til dæmis fengið frábæra franska þætti um sögu olíuvinnslunnar. Sú var tíð, fyrir ekki svo löngu síðan, að maður sá slíkar heimildamyndir helst á lokuðum fundum hjá anarkistasellum, en það er til marks um breytta tíma að maður getur nú fengið þessar upplýsingar í sjónvarpi allra landsmanna.

Í þættinum segir frá því að Rockefeller nokkur hafi efnast á því að selja olíu í lampa. Þegar hinsvegar rafmagnið tók við af olíulömpunum voru góð ráð dýr, því enginn hafði neitt við olíu að gera lengur. Rockefeller batt hinsvegar mikið traust við tilkomu einkabílsins, sem á þeim tíma var fyrst og fremst hugsaður sem atvinnutæki fyrir bændur úti á landi. Leikar fóru svo að brátt var litið á það sem heilagur réttur hvers borgara að eiga sinn eigin bíl.

Systurnar sjö

Afleiðingarnar eru öllum kunnar. Stöðugar umferðarteppur og mengun í öllum stórborgum, olíustríð í Mið-Austurlöndum og Rockefeller varð ríkasti maður heims. Rockefeller fjölskyldan seldi til beggja aðila í Seinni heimsstyrjöldinni, en hún var þá orðin svo öflug að ríkisstjórn Bandaríkjanna gat lítið gert, en sjálf þurfti hún þá nauðsynlega á olíu að halda.

Á árunum fyrir Fyrri heimsstyrjöld hafði ríkisstjórnin þó reynt að bregðist við þessari söfnun auðs og valda á fáar hendur, og braut upp fyrirtæki Rockefellers, Standard Oil. Úr urðu fyrirtækin Exxon (Esso) og Mobil (síðar sameinuð), Socal, (nú Chevron) og Texaco (síðar sameinuð). Þessi fyrirtæki, ásamt Gulf Oil (nú sameinað Chevron) og bresku fyrirtækjunum Shell og BP, myndu stjórna olíuvinnslu heimsins á 20. öld. Fyrirtækin voru oft nefnd systurnar sjö, þar sem þau höfðu mikil samráð sín á milli í stað þess að eiga í samkeppni.

Allir eiga að eiga bíl

Á Íslandi hafa systurnar sjö (nú fjórar) átt sínar dætur í Shell, Esso og Olís. Rétt eins og fyrirmyndirnar eiga þessi fyrirtæki í lítilli samkeppni, en því meiri samráði, eins og frægt er orðið. Guðmundur Andri benti réttilega á í grein í Fréttablaðinu að á höfuðborgarsvæðinu (og reyndar um land allt) er varla hægt að komast staða á milli án þess að eiga einkabíl. Aðrir valkostir eru því ekki í boði og því verða allir að borga uppsett verð fyrir bensín. Enda eru olíustjórarnir almennt ekki feimnir við að hækka verð á bensíni, ekki frekar en stórkaupmennirnir óttast að hækka verð á mat. Fólk neyðist til að kaupa hvort eð er.

Í Bandaríkjunum var almenningssamgöngukerfið að miklu leyti til lagt niður á árunum eftir Seinni heimsstyrjöld. Að undirlagi Firestone dekkjaframleiðandans voru sporvagnar til dæmis lagðir niður á flestum stöðum og teinarnir rifnir upp. Sporvagnar voru ekki heppilegir fyrir dekkjasölu, allir urðu að eiga bíl.

Akureyringar til fyrirmyndar

Á Íslandi ríkir kreppa, og því eru almenningssamgöngur með því sem þarf að skera niður. Þetta er þó líklega afar vanhugsuð aðgerð til lengri tíma litið, þar sem sá kostnaður sem hlýst af tæringu vega og stöðugri þörf fyrir bílastæðapláss, að ógleymdri mengun og slysahættu, er mun meiri en mögulega gæti komið inn af því að hækka gjaldskránna. Vafalaust kæmi eftir allt saman meiri peningur í kassann (eða minna færi úr honum), ef Reykvíkingar myndu taka sér Akureyringa til fyrirmyndar og hafa almenningssamgöngur ókeypis. Þetta myndi gera borgina mun vistlegri heldur en jafnvel ísbirnir í Fjölskyldugarðinum geta gert, og skemmtilegri á að líta.       

Í þýsku óskarsverðlaunamyndinni Das Leben der Anderen er sagt frá útistöðum leikritaskálds við Austur-Þýsku leyniþjónustuna Stasi. Talið er að á þeim tíma þegar múrinn hrundi hafi um 100.000 manns verið í fullu starfi hjá leyniþjónustunni, ásamt um 170.000 uppljóstrurum, eða samlagt hátt í íslensku þjóðina alla. Þetta kerfi var gríðarlega öflugt til þess að njósna um íbúana, en afskaplega óhagkvæmt að öllu öðru leyti.

Ekki síst urðu allir þessir njósnarar að hafa einhvern til að njósna um, og þannig varð það alltaf metnaðarfullum starfsmönnum í hag að uppgötva svikara á hverju snæri. Og því trúrra hugmyndafræðinni sem fólk virtist vera, því meiri frama hlutu menn við að afhjúpa þá sem svikara. Þannig segir myndin frá leikritaskáldi sem er í fyrstu hlynntur kerfinu, en eftir að hafa verið stimplaður sem svikari fyrir  litlar sakir snýst hann gegn því og verður öflugur andófsmaður. Það oft svo að þau kerfi sem ganga hvað lengst í að viðhalda sjálfu sér, fara á endanum að grafa undan sjálfum sér með þessum sama ofsa.

Vitleysa Norðmanna

Þó að aðstæður sé vissulega aðrar á Norðurlöndunum í dag höfum við nú nýlega orðið vitni að álíka kerfisvillum, þar sem kerfið virðist ráðast gegn sínum eigin hagsmunum. Nýlega hélt Maria Amelie, sem hefur verið ólöglegur innflytjandi í Noregi í sjö ár síðan foreldrar hennar flúðu frá Rússlandi, ræðu um reynslu sína við Nansen skólann í Lillehammer. Þar sem hún stóð og talaði um mannúð norska kerfisins ruddist lögreglan inn og handtók hana með það fyrir augum að senda hana vegabréfslausa aftur til Rússlands. Í kjölfarið braust út mikið fár og hafa þegar 90.000 manns skráð sig á facebook síðu henni til stuðnings.

Amelie var kosinn Norðmaður ársins í fyrra af tímaritinu Ny Tid, og var hún að halda ræðu í tilefni af  því að 150 ár eru liðin frá fæðingu Fridjof Nansen, en Nansen fékk einmitt Nóbelsverðlaun fyrir störf sín í þágu rússneskra flóttamanna. Ríkisstjórn Jens Stoltenberg hefur nú ekki aðeins kallað fram mikinn stuðning við ólöglega innflytjendur almennt, þvert á ætlun sína, heldur riðar nú til falls vegna málsins. Til að kóróna vitleysuna var manni sem grunaður er um eiturlyfjasmygl sleppt lausum til að rýma til fyrir Amelie í gæsluvarðhaldi, og hefur sá nú stungið af.

Dómsmorð í Reykjavík

Það er þó ekki aðeins í gamla Austur-Þýskalandi eða Noregi sem stjórnvöldum tekst að framkalla andúð á sjálfum sér með afar vanhugsuðum aðgerðum. Það ætti öllum þegar að vera ljóst að dómsmál 9 menninganna svokölluðu þjónar engum almennum réttlætiskröfum. Sakargiftirnar og möguleikinn 1-16 ára fangelsi fyrir að mótmæla Ríkisstjórn sem neitaði að fara þegar hennar tími var löngu liðinn, eru of kjánalegar til þess að það sé hægt að skoða málið á þeim forsendum.

En þjónar þetta dómsmál einhverjum tilgangi fyrir kerfið sjálft? Ljóst er að sumum þótti vegið að sér og vafalaust urðu margir innan kerfisins, alþingismenn, lögreglumenn og fleiri, smeykir þegar þúsundir manna söfnuðust saman á Austurvelli og höfðu hátt. Líklegt er því að nú, þegar hópurinn er horfinn og hættan liðinn hjá, hyggi sumir á hefndir.

Íslenskt réttlæti

Kerfið var skorað á hólm og nú vill það sýna vald sitt á ný. Af þeim 34 fjórum sem mótmæltu á þingpöllum, og þeim þúsundum sem mótmæltu fyrir utan, á nú að refsa níu fyrir að vera ekki stilltir.

Það ætti þó þegar að vera ljóst að þessi aðferðafræði mun springa í höndunum á þeim sem henni beita. Eftir afglöp undanfarinna ára er nauðsynlegt að fólk fari að fá trú á íslensku réttarkerfi á nýjan leik. Ef hinir saklausu eru dæmdir, á meðan hinir seku ganga lausir, er þetta borin von. Kerfi sem beitir slíkum aðferðum til að viðhalda sjálfu sér getur ekki staðið til lengdar.       

Eftir átakaárið 2009 stóðu vonir til þess að árið 2010 yrði notað til uppbyggingar. Þær vonir urðu að engu á fyrstu dögum ársins þegar forsetinn hafnaði Icesave lögunum. Ljóst var að stór partur ársins myndi, rétt eins og árið á undan, fara í Icesavekarp. Það varð og raunin.

Í byrjun þessa árs var aftur ýmislegt sem gerði það að verkum að maður þorði að telja sér trú um að árið yrði uppbyggilegt á flestum sviðum. Icesave mun vonandi leysast og verða úr sögunni. Einhverskonar lausn hefur fundist á skuldastöðu heimilanna, og þó að varla séu öll vandamál þar með leyst er það þó vonandi skref í rétta átt. Ekki síst virðist svo vera sem að minnsta kosti einhverjir sökudólgar Hrunsins verði dregnir til ábyrgðar. Ef þetta verður reyndin er hægt að byrja að hafa trú á þjóðfélagi sínu aftur, og er það hreint ekki svo lítið.

Kínverjar og klósettskálar

Það er eitthvað við Sigurjón bankastjóra sem gerir það að verkum að manni finnst líklegt að hann verði látinn taka á sig þungt högg. Hann lítur út eins og gaurinn sem fær að hanga með mestu töffurunum í grunnskóla, og er skilinn einn eftir þegar rúða er brotinn eða kínverja hent ofan í klósettskál. Það breytir því þó ekki að hann var bankastjóri Landsbankans (og Icesave netbankans) og ber að axla ábyrgð samkvæmt því. Réttað verður yfir Geir Haarde. Stærsti fiskurinn af þeim öllum, Davíð Oddsson, mun þó líklega ekki þurfa að gera upp fortíð sína með öðrum hætti en að endurskrifa hana á síðum Morgunblaðsins.

Efnahagurinn virðist vera að rétta úr kútnum, og áætlað er að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn mun yfirgefa landið á árinu. Svo virðist sem að uppbyggingarstarf ríkisstjórnarinnar, sem að mestu hefur farið fram í kyrrþey, sé loksins farið að skila árangri. Það hefur jafnvel vakið heimsathygli hvað Íslendingar hafa haldið vel á spilunum nú, rétt eins og það vakti heimsathygli hvað haldið var illa á spilunum á valdatíma Sjálfstæðismanna. Það er ekki síður merkilegt að kjörtímabil ríkisstjórnarinnar er rétt hálfnað. Hún hefur verið dugleg við að standa af sér fallspár hingað til, og því gæti farið svo að hún fari að njóta góðs af hinu vanþakkláta starfi sínu annarsstaðar en í sögubókunum.

Baráttan um auðlindirnar

Stjórnarandstaðan hafði undarlega hægt um sig, enda er eins og hún vissi ekki lengur hvað ætti að gagnrýna. Það er helst að menn berjist fyrir hagsmunum kvótagreifana, sem hefur jú alltaf verið megintilgangur Sjálfstæðisflokksins hvort eð er. En það er eins og þeir viti ekki lengur í hvernig búning þeir eiga að klæða þá baráttu. Mikil vitundarvakning hefur orðið á meðal þjóðarinnar hvað varðar eignarhald og rétt yfir auðlindum, og því má maður leyfa sér að vona að þó að þjóðarheimilið hafi verið skuldsett þurfi ekki að selja innbúið líka. Síðast en ekki síst gaf stjórnlagaþingið fyrirheit um nýja og vonandi betri tíma og hugsanlega einnig upplýstari umræðu. 

Það eru þó mörg vandamál óleyst. Niðurskurðurinn í heilbrigðis og menntageiranum (sem og víðar) á enn eftir að fara að segja til sín, og mun vafalaust hafa slæmar afleiðingar fyrir marga. Og þó að versta efnahagsáfallið sé yfirstaðið á áhrifa þess eftir að gæta enn í fyrirsjáanlegri framtíð. Vafalaust munu margir flytja af landi brott, en slíkt gerist oftast á seinni stigum kreppu.

Nú virðist ljóst að árið muni fara í Stjórnlagaþingskarp með eða á móti, frekar en að leyfa Stjórnlagaþinginu að ráða fram úr stjórnarskránni fyrir framtíðina á meðan Alþingi einbeitir sér að brýnustu málefnum samtímans. Í fyrra fengum við ekki nema sex bjartsýnisdaga, í þetta sinn voru þeir 25. Vonandi verður næsta ár betra. 

Sjálfstæðismenn hafa haft undarlega hægt um sig undanfarið, og er kannski ekki að undra. Í ársuppgjöri því sem fylgdi áramótunum kom í ljós að ríkisstjórnin hafði í kyrrþey staðið sig betur í efnahagsmálum en flestar spár sögðu til um. Og samkvæmt skoðanakönnunum er meirihluti þjóðarinnar hlynntur því að gengið verði að nýjum Icesave samningum. Svo virtist því sem þeir hefðu misst öll sín helstu vopn úr höndunum.

En þegar lítið heyrist úr Valhöll er ljóst að verið er að leggja á ráðin. Nú hefur hinn skórinn loks fallið, og ljóst hver hernaðaráætlun Sjálfstæðismanna er fyrir þetta árið. Rétt eins og þeim tókst að kæfa mestalla umræðu í fyrra með Icesavemálinu, munu þeir nú reyna að láta allt snúast um Stjórnalagaþingið.

Auðveldasta lausnin en ekki sú besta

Ný stjórnarskrá er vissulega málefni sem vert er að ræða, og umræða sem öll þjóðin ætti að taka þátt í. Því miður er þetta ekki sú umræða sem nú stefnir í. Þess í stað mun hún snúast um Stjórnalagaþingið sem slíkt, sem er mun minna uppbyggileg umræða. Ljóst er að Sjálfstæðismenn voru frá upphafi á móti þessu þingi. Kosningarnar um það virtust í raun alveg fara framhjá flokknum, hin mikla kosningarmaskína Sjálfstæðisflokksins var undarlega þögul. Afleiðingar þess voru jú að kjósendur Sjálfstæðisflokksins vissu ekki hvað þeir áttu að gera, og sátu heima.

Úr því sem komið er hlýtur besta niðurstaðan að vera að kjósa aftur. Það að umræðan um nýja stjórnarskrá falli niður vegna formgalla er óhugsandi, og mun láta okkur sem nú lifum líta enn verr út í augum eftirtíðarinnar en við gerum þegar, eftir efnahagshrun og stórfellda eyðileggingu umhverfisins. Auðveldasta lausnin er að Alþingi einfaldlega tilnefni þá sem munu sitja á þinginu, en þessi leið kemur í raun ekki heldur til greina. Þeir sem fá það mikla verkefni að rita nýja stjórnarskrá fyrir lýðveldið verða að vera hafnir yfir allan vafa og sitja í umboði þjóðarinnar allrar.

Niðurstaða næstu kosninga

Helsta lýti kosninganna var ekki hvort kjörkössum var lokað með lásum eða límbandi, heldur hitt, hvað fáir tóku þátt í að kjósa. Það stóð ekki á frambjóðendum, enda buðu rúmlega 500 manns sig fram, en gallinn var að þeir höfðu lítið rými til að kynna málsstað sinn. Nýjar kosningar munu leysa úr þessum göllum, en mun um leið búa til tvo nýja.

Nú þar sem líklegt er að stjórnlagaþingið verið mál málanna mun umræðan verða mun meiri, og væntanlega munu því mun fleiri kjósa í næstu kosningum. Frambjóðendur munu þá einnig hafa meira tóm til að kynna skoðanir sínar. Vandinn er hinsvegar sá að þessar umræður munu  verða mun flokkspólitískari, í stað þess að snúa að grundvallarstoðum lýðveldisins sem allir eiga að geta verið sammála um.

Nú þegar hefur afstaða til Stjórnalagaþingsins mótast af flokkshollustu. Ef kosið verður í annað sinn munu Sjálfstæðismenn líklega ekki láta slíkt fram hjá sér fara aftur, heldur munu reyna að koma sínum mönnum á þing. Markmiðið mun þá vera að annaðhvort þvæla fyrir störfum þingsins, eða þá að minnsta kosti að koma í veg fyrir að það geti lagt til neinar meiriháttar breytingar, eins og varðandi eignarétt á auðlindum.

Trójuhestur Sjálfstæðismanna

Ef þetta hljómar langsótt má benda á að Skafti Harðarson virðist einmitt slíkur Trójuhestur. Hann var stjórnarmaður í Heimdalli, ritstjóri Vökublaðsins og einn stofnenda Félags frjálshyggjumanna. Í Kastljósviðtalinu kom fram að hann hafði litla trú á Stjórnlagaþinginu og vildi helst vilja leggja það niður. En fyrst svo er, hvers vegna bauð hann sig þá fram? Þetta kom einnig í ljós í viðtalinu. Hefði hann ekki verið í framboði hefði hann ekki getað hafið þá málsókn sem varð til þess að hnekkja þinginu.

Aðrar kosningar munu líklega, og því miður, verða flokkspólitískar, og niðurstaðan því Stjórnlagaþing sem verður jafn klofið og óstarfhæft og Alþingi sjálft. Eigi að síður er varla annað hægt í stöðunni úr því sem nú er orðið. Lýðræðið verður að hafa sinn gang. Rök á þann veg að slíkt sé of dýrt er varla þess virði að svara, því með sömu rökum mætti afnema allar kosningar yfirhöfuð. Þessar kosningar eru þó enn mikilvægari en almennar Alþingiskosningar. Hér er verið að ræða um grundvallarspurningar þjóðfélagsins, og þeim verður að svara, hvað sem það kann að kosta.        

Bjarni Ben fór mikinn á Alþingi í dag um að það bæri að bera virðingu fyrir Hæstarétti. Er ekki að undra, þar sem flestir dómararnir voru skipaðir á 17 ára valdatíma flokksystkina hans. En skiptir það einhverju máli?

Í Bandaríkjunum er það almennt viðurkennt að það skipti höfuðmáli hvort Hæstaréttardómarar eru skipaðir í valdatíð Repúblíkana eða Demókrata. Forsetar bíða í ofvæni eftir því að menn fari á eftirlaun svo að þeir geti komið sínum mönnum að, enda hefur slíkt mikið að segja um það hvernig mál í landinu þróast. Sumar grundvallarbreytingar, svo sem varðar aðskilnað í skólum (Brown vs. the Board of Education of Topeka) eða réttinn til fóstureyðinga (Roe vs. Wade), hafa ekki til komið vegna nýrra laga, heldur vegna nýrrar túlkunar Hæstaréttar á stjórnarskránni. Hér er þetta þó ekki endilega fyrst og fremst spurning um flokkshollustu, ekki er ég að halda því fram að dómarar taki við skipunum frá stjórnmálamönnum. Hitt er annað mál, að stjórnmálaleiðtogar passa sig oftast á því að skipa þá menn í mikilvægar stöður sem þeir geta verið vissir um að hafi svipaðar skoðanir og þeir sjálfir. Þannig skipa forsetar Repúblíkana oftast fremur íhaldssama dómara, og Demókratar fremur frjálslynda.    

Á Íslandi virðist Hæstiréttur ekki síður hafa mikið vald, enda getur hann hnekkt niðurstöðum þjóðaratkvæðisgreiðslna. En skiptir þá einhverju máli hver skipar Hæstaréttardómara hér, eða er það svo að Íslandi eru menn vandari að virðingu sinni en annarsstaðar og að flokkspólitíkin skipti hér litlu máli?

Það ber að hlíta niðurstöðum Hæstaréttar, enda eru það landslög. En það er ekki þar með sagt að maður verði að bera virðingu fyrir honum.