Sviss var síðasta land Evrópu til að veita konum kosningarétt, en þar fengu konur ekki að kjósa fyrr en árið 1971. Í sumum kantónum þurftu þær jafnvel að bíða enn lengur, eða allt fram á 9. áratuginn. Vafalaust voru margir svissneskir karlmenn sem spáðu því á sínum tíma að ef konur fengju að kjósa gerðist það næst að karlmönnum yrði bannað að pissa standandi. Þetta hefur og orðið raunin.

Víða á svissneskum salernum má sjá skilti sem banna einmitt þetta. Enn má pissa í pissurennur, en ekki er allsstaðar leyfilegt að pissa standandi í hefðbundin klósett. Þessi höft hafa nú einnig færst inn á heimilin, þar sem mæður kenna sonum sínum og eiginmönnum betri siði en áður hafa tíðkast. Rökin eru velþekkt, þeir sem pissa standandi hitta ekki alltaf þangað sem er miðað, og jafnvel þó miðað sé vel er hætta á að eitthvað skvettist upp úr skálinni. Í viðleitni sinni til að stilla til friðar hafa sumir heimilisfeður tekið upp á að þrífa klósettin sjálfir, en niðurstaðan er sú sama, þegar þeir sjá óþrifnaðinn sem þeir valda taka þeir sjálfviljugir upp á því að pissa sitjandi.

Keisarar klósettskálarinnar

Það hefur reyndar ekki alltaf verið svo að kynin hafa sameinast um að pissa sitjandi, því sú var tíð að konur almennt, og þá sérstaklega heldri konur, köstuðu vatni með fullri reisn. Kjólar voru þannig gerðir að nánast ómögulegt var að athafna sig öðruvísi, og næturskálarnar sem voru undir hverju rúmi voru hannaðar til þess að eins gott var að gera sitt í standandi stöðu.

Í Fyrri heimsstyrjöldinni tóku margir upp á því að setja mynd af þýska keisaranum neðst í skálina, og má vel vera að þetta hafi gert fólk hittnara, eins og má einnig geta sér til um að hafi verið reyndin á skemmtistaðnum Sódómu í Reykjavík þegar skálar þar voru skreyttar andlitsmyndum auðmanna. Hvernig sem því líður er næturgagnið enn þann dag í dag kallað „Jerry,“ eða Þjóðverji, í Bretlandi, þó að fæstir hafi nú slíkt undir rúmum sínum.

Land hinnar eilífu karlmennsku

Þau lönd eru þó enn til þar sem karlmennskan ræður ríkjum. Svissneskur bankamaður fór í vetur í heimsókn til Íslands og varð heillaður af landi og þjóð. Vesalings maðurinn hafði löngum þurft að eiga við það í heimalandi sínu að nágrannar hans litu hann hornauga þegar hann lagði öðrum af tveimur jeppum sínum í götunni, þar sem slík ökutæki eru þar talin taka upp óþarfa pláss og auka á mengun. Þegar til Íslands var komið sá hann sér til mikillar ánægju að hér telst það að eiga jeppa eða tvo til almennra mannréttinda, og nágrannarnir líklegri til að líta mann aðdáunaraugum frekar en að ergja sig. Ljóst er að minnsta kosti að jeppakarlar hér á landi þykja eiga sömu réttindi og aðrir þegar kemur að því að leggja, og veitir ekki af, enda þurfa þeir sitt pláss.

Það varð úr að eftir þessa Íslandsför ákvað svissneski bankamaðurinn að flytja til Íslands, og leitar nú að húsnæði hér, líklegast með góðum bílskúr. Gott ef hann hugsar sér ekki gott til glóðarinnar að fá að pissa standandi einnig, í landi hinnar eilífu karlmennsku.   

24. maí er merkilegur dagur í Kanada. Þá er haldið upp á afmæli drottningarinnar, og nefnist dagurinn ýmist Queen‘s Day eða Victoria Day. Nú vill reyndar svo til að Elísabet Bretadrottning fagnaði 85 ára afmæli sínu þann 21. apríl, en það skiptir litlu máli, í Kanada er afmæli drottningarinnar ávallt fagnað þann 24. maí eða næsta mánudag þar við, og hefur svo verið síðan Viktoría drottning, sem vissulega átti afmæli þann dag, réð ríkjum. Segja lög svo um að fáni stóra Bretlands, en ekki Kanada, skuli þá flaggað á opinberum byggingum, en ríkin eiga enn í konungssambandi og má sjá andlit drottningarinnar á kanadískri mynt.

Í hinu frönskumælandi Quebec eru menn þó ekki par ánægðir með það að fagna drottningunni, því ekki vilja þeir teljast undir Bretaveldi settir né heldur undir ríkisstjórn Kanada ef út í það er farið. Það komst fyrst skriður á sjálfstæðisbaráttu Quebec eftir að Charles de Gaulle Frakklandsforseti hrópaði „Lengi lifi hin frjálsa Quebec“ í ræðu í heimsókn sinni til Montreal árið 1967, en samskipti Kanadamanna og Frakka urðu um tíma stirð í kjölfarið þar sem margir kenndu honum um að reyna að slíta landið í sundur.

Vafasöm þjóðhetja

Á sama tíma fóru frönskumælandi Kanadamenn að fagna Dollard deginum, en Dollard var frelsishetja sem réðist gegn Indíánum og talinn hafa bjargað Montreal frá árás þeirra. Hinir frönskumælandi ákváðu að halda sína eigin hátíð þann 24. maí til heiðurs honum. Margir seinni tíma sagnfræðingar vilja þó meina að Dollard hafi alls ekki verið að bjarga borginni, heldur hafi þvert á móti ráðist gegn indíánum til að stela af þeim skinnum, og hefur dagurinn því verið endurskírður „föðurlandsvinadagurinn.“

Þó að báðir hópar fagni mismunandi hlutum fer þó allt vel fram í Montreal. Sumir frönskumælandi bera írska fána, þar sem þeir finna til samstöðu með trúbræðrum sínum hinum megin við hafið og baráttu þeirri við Breta, en hér er þó fátt sem minnir á göngurnar á Írlandi sem oft enda með átökum.

Sjálfstæðisbaráttur að komast úr tísku?

Reyndar er ýmislegt sem bendir til þess að sjálfstæðisbaráttan sé í rénum. Í þjóðaratkvæðisgreiðslu árið 1995 var sjálfstæði naumlega hafnað, og stjórnmálaflokkurinn Bloc, sem berst fyrir fullu sjálfstæði, þurrkaðist næstum út í síðustu kosningum. Bloc er að öðru leyti vinstriflokkur, en í þetta sinn kusu vinstrimenn að kjósa New Democratic Party, sem býður fram í öllu landinu og hefur sjálfstæði Quebec ekki á stefnuskrá sinni.

Sjá má sömu anga annarsstaðar. Á Spáni er mikil mótmælahefð og þar mótmæla menn nú sem aldrei fyrr. Flestir mótmælendur þar sem annarsstaðar eru af vinstrivængnum, en í spænskum mótmælum mátti iðulega sjá sjálfstæðissinna frá Baskahéruðunum, Katalóníu og víðar blandast inni í. Sú ku hinsvegar ekki vera reyndin nú, þar sem sjálfstæðisfánarnir voru skildir eftir heima og efnahagsmál sett á oddinn.

Ef til vill er þetta eitthvað sem við munum sjá víðar á næstunni. Sjálfstæði einstakra héraða er ef til vill nokkurskonar góðærisvandamál, sem gerir meira út á stolt en efnahagslega nauðsyn. En á krísutímum fara menn að velta fyrir sér stóru myndinni, og því taka þeir stéttastjórnmálin fram yfir sjálfstæðisstjórnmálin, eins og gerðist reyndar hér heima í kreppunni miklu. Það er ekki óhugsandi að efnahagshamfarirnar leiði á endanum til þess að fleiri heldur en fjármálafurstar fari að hugsa út fyrir næstu landamæri þegar þeir huga að hagsmunum sínum.  

Fyrir þá sem trúa því að einstaklingar skipta máli í sögunni, og á Íslandi er erfitt að trúa öðru, er varla hægt að finna sterkari persónuleika heldur en þá Davíð Oddsson og Ólaf Ragnar Grímsson. Deilur þeirra settu sterkan svip á stjórnmálin á síðustu árutugum 20. aldar, en þrátt fyrir (eða vegna) ásakana Ólafs um skítlegt eðli Davíðs var ljóst að Davíð hafði yfirhöndina. Á meðan Ólafur skipti úr einum flokk í annan fór Davíð frá því að vera borgarstjóri og yfir í að vera forsætisráðherra.

Staðan varð snúnari árið 1996 þegar Ólafur var kosinn forseti. Þó að Davíð færi með völd var hann strangt til tekið undir Ólaf settur, og virtist eiga erfitt með að kyngja slíku. Kóngarnir tveir ríktu mændu til hvors annars yfir taflborðið, annar frá Stjórnarráðinu og hinn frá Bessastöðum, en hvorugur lét svífa til stáls. Það var ekki fyrr en árið 2004 sem að Ólaf tókst þó loks að koma höggi á andstæðing sinn með því að hafna fjölmiðlalögunum. Hvort þetta hafði áhrif á það að Davíð hvarf úr stjórnmálum skömmu síðar skal ósagt látið, en þetta var þó einn fyrsti meiriháttar ósigur Davíðs á stjórnmálasviðinu eftir svo til óslitna sigurgöngu þangað til.

Hrókeringar hrunsins

Í góðærinu báru þessir tveir menn höfuð og herðar yfir aðra, og varla er hægt að segja að það hafi breyst eftir hrun. Þó hefur ákveðin hlutverkaskipting átt sér stað. Davíð Oddsson var sá sem mest völd hafði þegar kom að einkavæðingu bankanna en var nú, sem ritstjóri Morgunblaðsins, í hlutverki klappstýru. Ólafur Ragnar Grímsson hafði lítil raunveruleg völd í góðærinu en hvatti bankamenn áfram, nú var það hann sem var megingerandinn á meðan Davíð jánkaði með. 

Þó að mennirnir tveir hafi löngum staðið sitthvorum megin víglínunnar í stjórnmálum er varla hægt að sjá hjá þeim mikinn hugmyndafræðilegan ágreining. Ólafur lærði það með fyrri synjun Icesave laga að best er að biðla til þjóðerniskenndarinnar til þess að hreinsa sig af syndum fortíðarinnar, og Davíð lagði við hlustirnar. Þegar Ólafur svo endurtók leikinn rúmu ári síðan voru þessir tveir fornu fjendur orðnir ansi samstíga.

Oddson og Nixon

Hvar annarsstaðar en á Íslandi geta tveir menn ráðið svo miklu, og svo lengi? Í svissneska vinstriblaðinu Die Wochenzeitung segir greinahöfundur að líklega sé besta leið Íslendinga til að ljúka Icesavedeilunni að bíða þar til Ólafur láti af embætti eftir ár og semja þá á ný. En mun svo verða? Þó að enginn fyrirrennara Ólafs hafi verið lengur í starfi heldur en 16 ár er þó alls ekki víst að hann fylgi fordæmum. Hver veit hvenær við losnum við hann?

Hvað Davíð varðar segir hið virta franska blað Le Monde diplomatique að Davíð hafi ávallt hafið sig yfir íslenskt samfélag sem hann hefur aldrei virst sérstaklega áhugasamur um. Ef það á við um hann sem forsætisráðherra á það líklega enn betur við nú. Sem ritstjóri er hann frekar að birta sína eigin heimsmynd heldur en að fjalla um íslenskt samfélag sem slíkt. Greinarhöfundur lýkur grein sinni á eftirfarandi orðum: „Það að Davíð sé ritstjóri Morgunblaðsins þar sem hann er að hylma yfir efnahagshrunið er eins og Richard Nixon hefði gerst ritstjóri The Washington Post á meðan á Watergate hneykslinu stóð.“

„Það sem ég fíla við öll önnur lönd heldur en Ísland...,“ segir svissnesk unnusta mín þar sem við göngum niður St-Laurent götu í Montréal. Hún hefur ansi margar setningar með þessum orðum, enda hefur hún búið á Íslandi í átta mánuði og hefur því talsverðan samanburð af þessum tveimur heimshlutum, Íslandi og útlöndum.

Það sem hún átti við í þessu tilfelli er sá siður útlendinga að víkja fyrir hvorum öðrum þegar þeir mætast úti á götu, á meðan Íslendingurinn veður áfram og virðist lítt taka eftir því ef einhver þvælist fyrir. Eitt sinn heimsótti þessi stúlka og svissnesk vinkona hennar íslenska vini mína. Kannski segir það eitthvað um vini mína, en þær komu af fundinum stórhneykslaðar.

Þær voru hvorki boðnar velkomnar sérstaklega né kvaddar með virktum og ræða þær enn þessi undarlegu hátterni Íslendingana. Hver hér man svosem eftir að mæta í partí og vera kynntur? Á Íslandi er það undir hverjum og einum komið að brjóta sér leið inn í samræður eftir því sem hann best getur án aðstoðar verts eða vina. En hvað gerir það þó að verkum að ekki aðeins Íslendingar, heldur útlendingar einnig, líta gjarnan á þessa tvo hópa sem mjög aðskilin fyrirbæri?  

Leiðin vörðuð

Nyrst í Kanada er Nunavut hérað, þar sem rétt um 30.000 sálir búa á 2 milljóna ferkílómetra svæði. Það er því nóg pláss þar, jafnvel á íslenskan mælikvarða, þó margir myndu segja að héraðið væri óbyggilegt mönnum. Íbúarnir eru flestir Inúítar, sem áður voru kallaðir Eskimóar og eru náskyldir Grænlendingum. Er þeim þannig líst að ásamt dálæti á stórum jeppum sé það helst einkennandi fyrir þá að þeir ganga í hús án þess að banka á dyr og fara svo út án þess að kveðja, og þykir slíkt háttalag á engan hátt móðgandi. Börn þeirra leika sér utandyra langt fram á kvöld án þess að neinn fylgist með þeim, á meðan börn hér í Montréal sjást sjaldnast nema aftan við risavaxnar girðingar. 

Það er þó fyrst þegar maður fer að rýna nánar í menningu þeirra að manni finnst maður vera kominn heim. Í Nuvavut eiga menn það til að hrúga saman steinum til þess að vísa leiðina í hinu trélausa landslagi og er talið að þeir hafi gert slíkt öldum saman. Heyrist mér hér vera kominn hin íslenska varða, en fátt er jafn einkennandi fyrir troðnar slóðir á Íslandi.

Íslendingar hafa löngum litið á sig sem síðasta útvörð evrópskrar siðmenningar í norðri, og gjarnan litið á nánustu nágranna okkar Grænlendinga sem asíska villimenn er við eigum fátt sameiginlegt með. En kannski er kominn tími til að snúa taflinu við, og sjá að við íbúar norðurslóðum eigum þrátt fyrir allt meira en lítið sameiginlegt með hvorum öðrum.

Íslendingar og indíánar

Þegar Íslendingar fluttust til Kanada í stórum stíl undir lok 19. aldar skráðu þeir sig gjarnan sem bændur hjá yfirvöldum. Það kom þó brátt í ljós að Íslendingar kunnu ekki margt af því sem bændum er ætlað að kunna, svosem að smíða hús úr tré eða að planta korni. Í raun voru íslensku bændurnir hirðingjar sem kunnu betur á sauðkindina heldur en jarðrækt. Áttu þeir því ýmislegt sameiginlegt með frumbyggjum Norður-Ameríku, sem einnig voru hirðingjar, svo að stundum tókust kynni með þessum hópum.

Segir sagan að eitt sinn hafi ölvaður indíáni (eins og þeir voru kallaðir í þá daga), verið rekinn út af kanadískum bar og hóf hann þá að bölva á íslensku. „Ertu Íslendingur?“ spyr innflytjandi sem á leið þar hjá. „Nei, ég er Skaftfellingur,“ segir frumbygginn. Sú var tíð að Íslendingar voru svo duglegir að breiða út menningu sína í Vesturheimi, að jafnvel hrepparígurinn náði hér tímabundnum tökum.     

Appelsínugular byltingar eiga það sameiginlegt að vera að mestu ofbeldislausar, að fylla fólki von og ef til vill, þegar upp er staðið, einnig vonbrigðum. Nýafstaðnar þingkosningar í Kanada eru vissuleg engin bylting en eru á sinn hátt byltingarkenndar.

Það var góð stemmning í Rialto leikhúsinu í Montréal kosningakvöldið, þar sem stuðningsmenn New Democratic Party söfnuðust saman, sumir klæddir í appelsínugulum flokkslitum. Ef til vill hefði stemmningin orðið álíka ef Borgarahreyfinginn á Íslandi hefði náð að dafna, en það er ekki alveg ljóst við hverja helst skal líkja NDP flokknum nema ef vera skyldi Vinstri-Græna. Þeir eru sá flokkur sem eru lengst til vinstri af stóru flokkunum, en Liberal Party hafa hingað til verið stærsti miðju-vinstriflokkur Kanada og sá sem hefur, eins og á Norðurlöndunum, lengstum verið við völd, eins og ef til vill má sjá af öflugu velferðarkerfinu.

Flokksforingi og rokkstjarna

„Sumir kalla okkur sósíalista en við höfnum því,“ segir einn kosningastjóra flokksins í Montréal mér og er dauðþreyttur eftir að hafa unnið 14 tíma vakt fram að kosningunum. „Eitt sinn vorum við á móti NATO, en nú erum við vinstri flokkur sem hægt er að kjósa.“ Árangurinn hefur ekki látið á sér standa, flokkurinn hefur á undanförnum áratug farið frá 14 sætum á þinginu og upp í 104. Velgengnin er að miklu leyti til Jack Layton að þakka, flokksforingja sem áhangendur taka á móti sem rokkstjörnu.

Kosningabaráttan byrjaði þó ekki vel hjá hinum sextuga Layton, sem greindist með krabbamein í blöðru og fótbraut sig þar að auki. Myndir af honum gangandi um með hækju fengu marga stjórnmálaskýrendur til að dæma hann af, en honum tókst að snúa þessu sér í hag og skipti yfir í göngustaf sem hann á það til að sveifla á loft í ræðum þegar hann lýsir því yfir að hann sé baráttumaður. Kjósendur hafa brugðist vel við, svo minnir stundum á Obama æðið 2008, enda er slagorð hans hið sama: „Vote for Change.“

Öruggir íhaldsmenn og hinir sem töpuðu

Breytingarnar verða þó ekki miklar í bráð. Stephen Harper og Íhaldsflokkur hans, sem hafa verið minnihlutastjórn frá árin 2008, náðu öruggum meirihluta í kosningunum. Þó að Layton sé á margan hátt sigurvegari kosninganna nær hann þó ekki nema að verða hin opinbera stjórnarandstaða, en svo nefnist sá andstöðuflokkur sem er stærstur.

Michael Ignatieff, leiðtogi Liberals, felldi stjórnina með vantrauststillögu en varð undir í kosningunum sem fylgdu í kjölfarið. Ekki aðeins missti flokkur hans stöðu sína sem stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn, heldur missti hann jafnvel sitt eigið sæti og sagði af sér flokksformennsku daginn eftir kosningarnar.

Sá sem kom þó enn verr út úr kosningunum er Gilles Duceppe og flokkur hans, Bloc Québécois, sem berst fyrir sjálfstæði frönskumælandi héraða Kanada. Hann hefur löngum verið stærsti flokkur Québec héraðs, þess næst stærsta í Kanada, en þurrkaðist nú nánast út. „Bye-Bye Bloc“ stendur á forsíðu eins frönskumælandi blaðs. Í sjónvarpinu voru sýndar myndir af grátandi stuðningsmönnum á kosningavöku flokksins.

Skýrari víglínur

Hvort þetta þýðir að Québec búar hafa látið af óskum um sjálfstæði skal ósagt látið. Hitt er ljóst að mikið hefur breyst í kanadískum stjórnmálum. Jack Layton hefur tekist, að minnsta kosti tímabundið, að sameina flesta vinstrimenn á bak við sig og sópaði til sín fylgi bæði frá Bloc og Liberals. Á sama tíma hefur Harper tekist að sameina hægrimenn, og hefur fengið til sín hægriarm fyrrum Liberal kjósenda. Ólíkt því sem gerðist annarsstaðar hefur hægrimönnum í Kanada tekist fremur vel upp í efnahagsmálum og landið hefur komið hlutfallslega vel út úr kreppunni. 

Sumir segja að Kanada sé nú komið með tveggja flokka kerfi í reynd. Að minnsta kosti er ljóst að víglínur á milli hægri og vinstri eru mun skýrari en áður, og hart verður tekist á næstu árin.