Kalifornía hefur lengi verið nokkurskonar paradís í hugum fólks, staður sem fólk fer til í von um að draumarnir rætist í landi sem byggt er á draumum. Og sá draumur sem helst knýr fólk áfram er ameríski draumurinn sjálfur, draumurinn um að verða ríkur og það helst á einni nóttu.

San Francisco er borg sem öðrum framar er byggð á einmitt þeim draum. Áður en hér var bær reistu Spánverjar klaustur á mörkum yfirráðasvæðis síns og Rússa, sem sóttu að úr norðri frá lendum sínum í Alaska. Minjar eftir þá síðarnendu hafa fundist á svæði sem nú nefnist Russian Hill og er eitt ríkasta svæði borgarinnar, með stórskostlegu útsýni yfir flóann og niður hinar bröttu götur sem sést hafa í bílaeltingaleikjum í ótal bíómyndum. Spænsku arfleifðina má einnig sjá hér og hvar, ekki síst í nafni borgarinnar sem dregið er af klaustrinu gamla. 

Gullgrafarar og mafíósar
Þegar Mexíkómenn fengu sjálfstæði frá Spáni í kjölfar Napóleonsstríða réðu þeir Kaliforníu um stund, en Bandaríkjamenn tóku við eftir stríð sem lauk árið 1848. San Fransisco var þá smábær með um 1000 íbúa og hefði ef til vill áfram verið slíkur ef ekki hefði fundist gull í grendinni ári síðar. Þetta leiddi til hins mikla gullæðis sem laði til sín ótal manns árið 1849 og sem fótboltalið borgarinnar (eða það sem Bandaríkjamenn kalla fótbolta),  the San Fransisco 49ers, er kennt við.

Sumir fundu vissulega gull, en flestir ekki. Þeir sem helst urðu sér úti um auðæfi voru þeir sem sáu um að ráðstafa sparifé þeirra sem gullsins leituðu og opnuðu vændishús, bari eða námuvarningssölur. Í kringum æðið óx svo borgin, og varð síðar að mikilvægri höfn sem vísaði í átt að mörkuðum Asíu. Bandaríkjaher sá sér hag í að byggja virki á Alcatraz eyju erfitt er fyrir óboðna að komast til eða frá og sem síðar varð að víðfrægu fangelsi. Mafíósinn Al Capone er líklega þekktasti gesturinn sem þar hefur dvalið. Í dag er fangelsið safn og hægt að taka ferjur þangað frá höfninni í Fisherman‘s Wharf, en slíkar ferðir eru þéttsetnar og betra að bóka með fyrirvara.

Það voru fleiri en gullgrafarar sem komu til San Fransisco um von um bættan hag. Levi-Strauss framleiddi gallabuxnur fyrir kúreka jafnt sem gullgrafara og hafði ágætt upp úr því. George nokkur Hearst gafst upp á gullinu en tókst á endanum að finna silfur. Sonurinn William Randolph Hearst varð fjölmiðlakóngur og fyrirmynd Orson Welles í kvikmyndinni Citizen Kane, sem oft er talinn besta mynd allra tíma. Hægt er að heimsækja sumarbústað hans, Hearst Castle, sem er nokkuð sunnan við borgina og fær jafnvel stórhýsi íslenskra útrásarvíkinga til að virðast sem kofar í samanburðinum.

Menningarborg vesturstrandarinnar
San Francisco fór illa út úr jarðskjálfta árið 1906 og ásamt velgengni kvikmyndaiðnaðarins í Hollywood gerði þetta það að verkum að Los Angeles óx hraðar og varð að stærstu borg Kaliforníu, sem hún er enn þann dag í dag. San Fransisco hefur í staðinn lagt kapp á að vera menningarhöfuðborg fylkisins, sem ef til vill má skilja sem sneið gegn lágmenningu stórborgarinnar stjörnubjörtu. Los Angeles svaraði þó fyrir sig þegar J. Paul Getty listasafnið var stofnað árið 1954 og er í dag ríkasta listasafn í heimi, enda var stofnandinn olíukóngur og á sínum tíma ríkasti maður í heimi.

San Francisco hefur þó reynt að verja stöðu sína og lítur á sig sem nokkurskonar New York vesturstrandarinnar. Nýlistasafnið hér, SFMOMA, sækir fyrirmynd sína til MOMA í New York og er stærsta nýlistasafn vesturhluta Bandaríkjanna með verk eftir Picasso, Andy Warhol og Jackson Pollock til sýnis. Ekki síður glæsilegt er Museum of Fine Arts, og hér er einnig stærsta asíska listasafn utan Asíu, enda Kínahverfið hér það stærsta utan Kína.

Löngu eftir að gullæðinu lauk héldu fólksflutningar áfram til Kaliforníu á kreppuárunum, eins og segir frá í skáldsögunni Þrúgur reiðinnar eftir Steinbeck, sem bjó í nágrannabænum Salinas. Í Seinni heimsstyrjöldinni varð San Fransisco að miðstöð fyrir hernaðarflutninga til Kyrrahafsins í stríðinu gegn Japan, sem enn ýtti undir vöxt borgarinnar. Á uppgangsárunum á 7. áratugnum voru aftur margir sem fluttu til Kaliforníu í von um betri vinnu og bætt kjör. Aðrir innflytjendur höfðu þó aðra drauma en að eignast einbýlishús og bíl, og áttu þó eftir að vekja mikla athygli.

Dauði hippana
Á 7. áratugnum varð Haight-Ashbury hverfið að miðstöð hippahreyfingarinnar. Janis Joplin og meðlimir Grateful Dead bjuggu hér á meðal ótal annarra sem skreittu sítt hár sitt blómum. Joplin  sló í gegn árið 1967 á tónleikahátíð í Monterey rétt fyrir sunnan borgina sem gaf forsmekkinn að Woodstock tveimur árum síðar. Sumarið 1967, sem stundum er nefnt „sumar ástarinnar,“ náði hippamenningin í Hashbury, eins og hverfið var stundum kallað, hápunkti sínum.
Þó sumri væri lokið hélt ungt fólk áfram að streyma að víðsvegar frá Bandaríkjunum. Þessu fylgdu ýmis vandræði, þar sem hverfið gat með engu móti tekið á móti öllum þessum fjölda og var þröngt setið. Eiturlyf tóku sinn toll og glæpir jukust í kjölfarið. Um haustið héldu íbúarnir minningarathöfn sem kölluð var „Dauði hippans“ og hvöttu fólk til að halda sig heima og búa til eigin hippahverfi annarsstaðar.

Hass og ís
Ef Solvang er smávaxinn útgáfa af Kaupmannahöfn, þá er Haight-Ashbury nokkurskonar Kristjanía þeirra Kana, áhugaverður en þó um leið örlítið sorglegur minnisvarði um það sem var og það sem kannski hefði getað orðið. Hipparnir búa enn á svæðinu í kringum hin frægu gatnamót, en húsnæðisverðið er orðið talsvert hærra en það var á dýrðardögunum. Búðirnar selja muni sem minna á hippatímann og sumar selja verkfæri til að reykja með, en taka þó skýrt fram að þau selja ekki varningin sem ætlaður er til að kveikja upp í.  

Fyrir utan ísbúðina Ben and Jerry‘s stendur hippaklætt fólk á stultum, og kemur í ljós að hér eru ferðamenn frá Bretlandi á ferð að vinna fyrir sér í sumarfríinu. Ísbúðin var stofnuð af hippunum Ben og Jerry á 8. áratugnum og létu þeir hluta af innkomunni renna til góðgerðarmála. Ronald Reagan Bandaríkjaforseti veitti þeim síðar verðlaun sem viðskiptamenn ársins, og segir það kannski sitt um hvernig fór fyrir hippadraumnum.

Sumum markmiðum kynslóðarinnar sem ætlaði sér að breyta heiminum var þó náð. Það var hér í borg sem Harvey Milk varð fyrsti samkynhneigði maðurinn til að vera kosinn í borgarstjórn í Bandaríkjunum, eins og segir frá í Sean Penn myndinni Milk. Castro hverfið þar sem hann bjó laðar enn til sín samkynhneigða víðsvegar að.

James Bond og brúin
Þekktasta tákn San Fransisco hlýtur þó að vera Golden Gate brúin sem birst hefur í ótal bíómyndum. Sumir muna ef til vill eftir síðustu James Bond myndinni með Roger Moore, á View to a Kill, en ferill hans sem Bond endaði einmitt á brúnni. Í hinni nýlegu Rise of the Planet of the Apes leikur brúin einnig stórt hlutverk og markar landamæri yfirráðasvæðis manna og apa. 
Þegar framkvæmdum var lokið árið 1937 var Golden Gate stærsta hengibrú í heimi, og þó hún sé það ekki lengur eru fleiri sem koma hingað til að taka myndir en af nokkurri annarri brú í heimi.
Brúin á önnur heimsmet og óskemmtilegri, því líklega hafa fleiri framið sjálfsmorð hér en nokkursstaðar annarsstaðar. Talið er að um 1200 manns hafi kastað sér í ánna fyrir neðan, og er það líklega vanáætlað, þar sem mörgum skolar út í sjó án þess að finnast nokkurn tímann aftur. Þeir sem ekki látast við fallið frjósa í hel í vatninu fyrir neðan.

Það er nefnilega merkilega kalt í San Francisco. Sjávarstraumarnir koma beint frá Alaska og eru ein ástæða þess að engum hefur tekist að synda í land frá Alcatraz eyju, sem annars er glettilega stutt frá landi. Brúin sjálf er oftast hulinn jökulkaldri sjávarmóðu sem kemur stuttbuxnaklæddum túristum alltaf jafn mikið á óvart. Það er auðvelt að sjá hverjir hér eru ferðamenn, því að um leið og farið er yfir brúnna hlaupa menn í næstu túristabúð og kaupa sér peysu, oftar en ekki merkta borginni.
Star Wars og San Quentin
Sé haldið yfir brúnna kemur maður yfir til Marin County, þar sem höfuðstöðvar Star Wars veldis George Lucas eru. Búgarðurinn Skywalker Ranch er þó ekki opinn almenningi og ekki heldur hið víðfræga San Quentin fangelsi, sem ólíkt Alcatraz er enn í fullri notkun. Kannski segir það sitt um Kaliforníu að fyrirtæki sem sérhæfir sig í að gera hið óraunverulega trúanlegt er staðsett í grennd við  aftökudeildina í San Quentin, þar sem raunveruleikinn blasir við í sinni bitrustu mynd.

Lengra skal þó ekki haldið í bili. Nóg hefur verið reynt og dreymt í þessu landi þar sem stutt er til stjarnanna og enn styttra í ískalt sundið fyrir neðan. Ég held aftur á hótelið með pítsu í hönd. Það er staðsett rétt hinum megin við fátækrahverfið, og þarf ekki nema að fara yfir götuna til að vera kominn inn í heim sem ber Bandaríkjunum miður fallegt vitni. San Fransisco er sú af stórborgum Bandaríkjanna sem hefur hæst hlutfall heimilislausra, og hefur ástandið ekki batnað eftir að mörgum geðspítölum hefur verið lokað á valdatíma Bush, sem eins og flestir flokksbræður sínir jók hernaðarútgjöld en skar niður velferðarmál í staðinn.

„Gefðu mér pítsu,“ segir maður þegar ég geng framhjá. Ég lít niður á vömbina sem gægist út úr peysu minni og ákveð að hann þurfi meira á matnum að halda heldur en ég. Bandaríski heimspekingurinn Emerson var þekktur fyrir samúð sína með fátækum og sagði að hending ein réði því að hann væri sjálfur ekki einn af þeim. Ef til vill er ég heppinn að búa í landi sem enn hefur starfandi velferðarkerfi, þrátt fyrir Sjálfstæðisflokk og óða auðmenn. Bandaríkin eru stórkostlegt land að sækja heim, en ég er feginn að hafa ekki fæðst þar.

Spurningin hér að ofan hljómar vafalítið hrokafull, ekki síst komandi frá Íslending. Vissulega eru New York, Boston og San Fransisco miklar menningarborgir, og Bandaríkin hafa getið af sér rithöfunda og hugsuði sem mæla má við þá bestu í heiminum. Og samt, þegar maður fylgist með bandarískum stjórnmálum finnst manni þessir hápunktar ekki nema örlítil vin í afar þurri eyðimörk.

Á meðan almenningur á Spáni, í Frakklandi og stundum jafnvel á Íslandi mótmælir vegna skorts á félagslegu og efnahagslegu réttlæti, er eina fjöldahreyfingin sem eitthvað kveður að í Bandaríkjunum að berjast fyrir banni á fóstureyðingum og minni sköttum á auðmenn. Umræðan hér í landi fær íslenska stjórnmálamenn til að virðast skynsama í samanburðinum, og er þá mikið sagt.

Bush og Berlusconi

Það er helst að maður þurfi að fara til Ítalíu til að sjá annan eins sirkús. Í fáum öðrum lýðræðisríkjum en þessum tveim sér maður fólk á borð við Michelle Bachman eða Alexöndru Mussolini fá aðra eins athygli í opinberri umræðu, eða þá þjóðarleiðtoga á við Silvio Berlusconi og George W. Bush.

Ef til vill er það fleira sem þessi tvö lönd eiga sameiginlegt. Á Ítalíu er allt svo fallegt, arkitektúrinn svo stórkostlegur og maturinn svo góður að það er auðvelt að lifa ljúfa lífinu og láta þjóðmálin fram hjá sér fara. Bandaríkin hafa aðrar leiðir að sama markmiði, markaðurinn býður upp á svo margt til að dreifa huganum að það er auðvelt að hugsa ekki of mikið um samhengi hlutanna.

Líklega er þó annað og meira sem sameinar þessi lönd. Sjónvarpsstöðvar Berlusconi sýna fátt annað en leikjaþætti og léttklæddar stúlkur sem kæft hafa alla umræðu. Í Bandaríkjunum eru einnig örfáir fjölmiðlakóngar sem eiga sjónvarpstöðvar sem sýna annaðhvort raunveruleikaþætti sem hafa lítið með raunveruleikann að gera, eða fréttastöðvar eins og Fox sem hafa enn minna með raunveruleikann að gera. Þó að enn séu til vandaðir fjölmiðlar inn á milli fá þeir lítið að gert. Sérstaklega fór þetta versnandi eftir árið 1995, þegar reglur sem áttu á tryggja dreifða eignaraðild voru afnumndar.

Bandaríkin og umheimurinn

Bandaríkjamenn eru afar illa að sér um heimsmálin, sem kemur kannski ekki mörgum á óvart. Það sem maður vekur meiri eftirtekt er hversu illa að sér þeir eru um málefni eigin lands, og jafnvel eigin fylkis. Meira að segja í Kaliforníu, sem er þó víðsýnna ríki en flest, eru sérfréttir fyrir norður, suður og miðhluta ríkisins, svo að fólk veit lítið um hvað er að gerast í næsta bæ við. Jafnvel fréttastöðvar eins og CNN sem ná yfir allt landið virðast aðeins taka fyrir eins og eitt málefni í mánuði. Í allt sumar var um fátt annað fjallað en Casey nokkra Anthony, sem gefið var að sök að hafa myrt dóttur sína. Ómögulegt var að veita henni sanngjörn réttarhöld, þar sem allir kviðdómar voru fyrirfram búnir að mynda sér skoðun. Ekki aðeins hlýtur það að vera slæmt fyrir réttlætið í sjálfu sér, heldur dró þetta mál einnig athyglina frá öðrum þjóðmálum sem birtust ekki aftur á skjánum fyrr en í ágúst þegar í ljós kom að efnahagurinn var við það að hrynja.

Slæmir fjölmiðlar eru líklega ekki eina ástæðan fyrir því að skynsemin virðist eiga svona erfitt uppdráttar í þessu landi sem stór hluti heimsins sækir enn fyrirmyndir sínar til, en á meðan þeir breytast ekki er erfitt að sjá að bót verði þar á. Þegar maður horfir á fréttir er ekki laust við að maður sakni gömlu Evrópu, þar sem heilbrigð skynsemi virðist enn vera talin löggilt sjónarmið.   

Litla hafmeyjan, smörrebröd, Dannebrog og allir virðast ölvaðir. Nei, við erum ekki stödd í Kaupmannahöfn, heldur í hjarta Kaliforníu, einhversstaðar á milli Los Angeles og San Fransisco. Allt í kring lítur þó danskt út. Eiginlega of danskt til að vera danskt. Þetta er frekar eins og smækkuð póstkortaútgáfa af Kaupmannahöfn, Danmörk eins og Bandaríkjamenn ímynda sér hana.

Danir hafa teygt úr sér í Kaliforníu. Í Carlsbad, rétt norðan við San Diego og ekki ýkja langt frá Disneylandi, hafa þeir byggt sér Legoland á borð við það í Billund. Og hér í Solvang í Santa Barbara héraði hefur Litla-Danmörk verið reist í allri sinni dýrð.

Bannað að byggja annað en danskt

Héraðið hefur oft verið kallað „Ameríska rivíeran“ og þykir loftslagið minna mjög á Miðjarðarhafið. Í héraðshöfuðborginni Santa Barbara, sem margir kannast líklega við úr samnefndri sápuóperu, er bannað að byggja hús nema þau líti út eins og ættu þau heima á Suður-Spáni. Í Solvang er það hinsvegar Danmörk sem er fyrirmyndin, og lög segja til um allar byggingar í hinum 5000 manna bæ verði að vera danskar í útliti.

Solvang fagnar þessa dagana 100 ára afmæli sínu. Á meðan flestir Norðurlandabúar sem héldu vestur um haf fluttu til fylkja langt inn í landi, svo sem Minnesota eða Wisconsin eða Manitoba í Kanada, þar sem vetur voru jafnvel enn kaldari en heima, ákvaðu nokkrir danskir menntafrumuðir að koma sér fyrir í hinni sólríku Kaliforníu.

Ætlun þeirra var að stofna lýðháskóla að danskri fyrirmynd. Árið 1911 fundu þeir heppilegt svæði og stofnuðu bæinn Solvang, sem merkir „sólríku ekrurnar.“ Skólinn er enn til og nefnist Atterdag í höfuðið á konungi þeim sem sameinaði Danmörku á 14. öld, en hann var faðir Margrétar 1. sem sameinaði öll Norðurlöndin í Kalmarsambandinu. Nafna hennar, Margrét Þórhildur núverandi drottning hefur tvisvar heimsótt Solvang við mikinn fögnuð heimamanna, en danskir dagar eru haldnir hér í lok september.

Tréstorkar og hafmeyjur

Þó virðist sem allir dagar hér séu danskir. Dönsk bakarí eru út um allt og veitingastaðirnir bjóða upp á smörrebröd á danska mátann. Tréstorkar standa ofan á stráþökum (reyndar oft úr gervistrái), sem ku boða heppni hér sem í gamla landinu. Fjórar vindmyllur eru í bænum, þó enginn þeirra starfandi. Det Runde Tårn er hér einnig, einn þriðji af stærð fyrirmyndarinnar og hýsir pítsustað í stað stjörnuathugunarstöðvar.

Sumir af helstu sonum Danmerkur, jafnt skáldaðir sem raunverulegir, koma hér fyrir. HC Andersen fær styttu og Hamlet Danaprins heilt torg. Þekktasta dóttir Danmerkur, litla hafmeyjan, er að finna á skjaldarmerki Solvang og eftirmynd þeirrar í Kaupmannahöfn situr ofan á steini við bæjarmörkin. Ólíkt Íslendingum hafa heimamenn ekki enn fundið ástæðu til að sprengja hana í loft upp.

Blágresi af gerð sem annars vex helst við Miðjarðarhaf og læðist víða upp með veggjum minnir mann þó á að maður er ekki staddur á milli Eystrasalts og Atlantshafs, heldur er það Kyrrahafsgolan sem hér blæs yfir. Annað sem gefur raunverulega staðsetningu til kynna er það að í staðinn fyrir Carlsberg og ákavíti drekka menn hér rauðvín í miklu magni og eru vínsmökkunarstaðir á hverju horni.

Þrúgur gleðinnar

Santa Ynez dalurinn, en svo nefnist svæðið hér í kring, er þekkt fyrir fleira heldur en Litlu- Danmörku. Ásamt Napa dalnum norðar í Kaliforníu er hér eitt helsta vínræktarhérað Bandaríkjanna, og eru hér um 75 vínekrur sem hægt er að heimsækja og bragða á framleiðslunni. Hér er einnig sögusvið hinnar kostulegu kvikmyndar Sideways, sem fjallar einmitt um vínsmökkurnarferð tveggja miðaldra karlmanna og konurnar sem þeir hitta. Mikil víndrykkja er einnig til þess fallin að laða fram hungrið, og sé maður búin að fá nóg af danskri matargerðarlist í bili er tilvalið að gæða sér á strútakjöti eins og þeir gera í myndinni. Inn á milli vínekranna má einmitt sjá strútabú á víð og dreif og virðast þeir jafn hissa á umhverfi sínu og aðrir, enda komnir álíka langt fram heimahögunum og afkomendur Dana.

Leigubílstjórinn Martin frá Tyrklandi hefur, rétt eins og Miles í Sideways mikinn áhuga á vínsmökkun jafnframt því sem hann gengur um með rithöfundadrauma í kollinum. „Hvers vegna er lífið svona erfitt fyrir listamenn?“ spyr hann þegar hann keyrir upp að stað sem sérhæfir sig í vínum með ítölsku yfirbragði. „Ég veit það ekki,“ segi ég og dreypi á hreint ágætu Syrah.

 Kátir karlar á Ægisgötu

Bærinn Monterey sem er nokkuð norðan við Solvang er einnig þekktur fyrir drykkju, þó af öðrum toga, eins og lýst er í skáldverkum John Steinbeck. Rithöfundurinn vann Nóbelsverðlaunin nokkrum árum á eftir Laxness og er þekktastur fyrir bækurnar Þrúgur reiðinnar og Mýs og menn, sem hafa verið listilega þýddar yfir á íslensku. Það eru þó bækurnar Kátir voru karlar og Ægisgata sem gerast hér á hafnarsvæðinu Cannery Row í Monterey, og segja á skemmtilegan hátt frá iðjuleysingjum þar. Einn þeirra vinnur á bar, og í hvert sinn sem gestum mistekst að klára úr glösunum hellir hann afganginum í tunnu sem hann hefur síðan með sér heim til karlanna kátu.

Í heimabæ skáldsins, Salinas, sem er hér rétt hjá er safn til heiðurs Steinbeck, en þar var kvikmyndin Austan við Eden með James Dean tekinn, einnig byggð á bók höfundarins. Vegsummerki Steinbecks eru allsstaðar á Cannery Row, söfn og styttur og upplýsingaskilti sem segja manni hvar helstu viðburðir bóka hans áttu sér stað. Í dag er svæðið frekar ætlað túristum en hafnarverkamönnum, hér eru margir sjávarréttarstaðir og einn stærsti sjávardýragarður Bandaríkjanna. Þó getur maður stundum séð persónur sem virðast eins og sprottnar úr bókum Steinbeck inn á milli. „Ég er borgarstjóri Cannery Row,“ segir eldri maður sem flatmagar hálf utanveltu í sólinni. „Geturðu lánað mér fimm dollara?“ bætir hann við. Ég verð við því, enda ekki á hverjum degi sem maður lánar borgarstjóra fyrir bjór.

Heimabær Clint Eastwood

Síðasta stopp áður en komið er til San Fransisco er bærinn Carmel. Eins og Santa Barbara og Solvang er bærinn afar krúttlegur, og hér gilda einnig strangar reglur sem sjá til þess að svo verði áfram. Bannað er að setja upp umferðarljós eða auglýsingaskilti, eða þá að byggja hús sem eru hærri en tvær hæðir. Einnig er bannað að ganga um í háum hælum án tilskilis leyfis. Leyfið er hægt að fá endurgjaldslaust á skrifstofu borgarstjóra, en upprunalega hugmyndin var sú að koma í veg fyrir lögsóknir á hendur borgaryfirvöldum. Göturnar eru óreglulegar og gróður stingst upp á milli hellna sem geta verið hættulegar þeim sem ganga í háum hælum og gætu tekið upp á að hringja í lögfræðing eftir fallið.  

Einn þekktasti íbúi bæjarins, Clint Eastwood, fór í framboð árið 1986 og þegar hann náði kjöri lét hann breyta sumum af þessum reglum, meðal annars til þess að geta byggt aukahæð á eigið hús. Hæla, skilta og umferðarljósabannið eru þó enn í gildi.

Carmel er einnig einstaklega hundavæn borg. Þeir eru velkomnir á öll hótel hér og flestir veitingastaðir bjóða upp á sérstök svæði ætluð þeim og jafnvel matseðla. „It‘s a Wal-Mart for dogs,“ segir einn hrifinn kúnni sem gengur inn í súpermarkað ætlaðan fjórfætlingum

 Carmel er einnig þekktur sem „Carmel-by-the-Sea,“  til að aðskilja hann frá nágrannabæjunum „Carmel Valley Village“ og „Carmel Highlands.“ Clint Eastwood uppgötvaði bæinn þegar hann var sendur þangað sem hermaður á tímum Kóreustríðsins, og býr hér enn þann dag í dag. Hann átti eitt sinn veitingastaðinn Hog‘s Breath Inn, en þó hann sé ekki lengur eigandi eru veggirnir enn skreyttir myndum af stórstjörnunni. Eastwood leikstýrði sinni fyrstu kvikmynd, Play Misty for Me, í bænum, og í seinni tíð var Basic Instinct tekin upp hér.

Það eru þó fleiri listamenn en Clintarinn sem búa í bænum. Gallerí eru á hverri götu, en fasteignaverðið er nú orðið svo hátt að bærinn er í dag talinn heppilegri staður til að selja listaverk heldur en framleiða þau. Ekki aðeins kvikmyndastjörnur og málarar hafa komið sér fyrir í Carmel, skoski rithöfundurinn Robert Louis Stevenson bjó hér fyrir rúmum hundrað árum. Hann er einna þekktastur fyrir söguna af Dr. Jekyll og Mr. Hyde, en annað höfuðverka hans, Fjársjóðseyjan, ku vera innblásið af pálmatrjánum meðfram ströndinni, þar sem einnig má sjá seli og otra flatmaga á góðum degi.

Listamennirnir sem hér búa eiga það til að láta sig dreyma um fjarlægar slóðir, en líklegt er að þeir sem hingað hafa komið muni ávallt láta drauma sína flytja sig aftur til sjávarsíðunnar við Carmel, gömlu bryggjunnar í Monterey eða þá vínræktarhéraðanna í kringum Litlu-Danmörku í Solvang. 

Mannréttindabarátta samkynhneigðra á Íslandi hlýtur að vera ein sú best heppnaða sem sögur fara af. Fyrir rúmum þremur áratugum var Hörður Torfason svotil flæmdur úr landi fyrir að vera einn fyrsti nafntogaði Íslendingurinn til að koma út úr skápnum, en í dag Gay Pride orðin árleg fjölskylduhátíð sem flestir geta sameinast um. Enn annar sigurinn vannst nýlega þegar samkynhneigðir fengu leyfi til að gifta sig í Þjóðkirkjunni, en þó með þeim fyrirvara að einstaka prestum væri í sjálfsvald sett hvort að þeir framkvæmdu slíkar giftingar. Þó að það sé í meira lagi undarlegt að ríkisstarfsmönnum sé í sjálfsvald sett hvort þeir fari eftir reglum eða ekki, er eigi að síður er ekki annað hægt að segja en að miklar framfarir hafi orðið í málefnum samkynhneigðra á Íslandi sem í öðrum löndum hins Vestræna heims. Hvað er þá eftir?

Gandí var gay

Heilmikið, sé France Suerick-Gulick spurður, en hann fer fyrir hópnum Pervers/Cité í Montreal í Kanada sem telur baráttunni hvergi nærri lokið: „Enn eru þeir sem eru dökkir á hörund, samkynhneigðir sem vinna í kynlífsiðnaðinum og þeir sem eru með HIV ýtt út á jaðarinn eða taldir glæpamenn fyrir að vera það sem þeir eru.“ Markmið Pervers/Cité er því að koma pólitíkinni aftur inn í Pride hreyfingarnar, þar sem hinuum róttækustu meðal samkynhneigðra finnst þeim ekki lengur velkomnir. Hafa þeir jafnvel hótað að vera með inngrip í hina árlegu göngu Montreal búa.

Gangan hefur verið haldin árlega í um tvo áratugi og hefur stækkað upp í fjögurra daga hátíð. Tónleikar eru haldnir og sýningar, svo sem spjöld með þekktum samkynhneigðum pörum. Sum þeirra eru vel þekkt, svo sem leikkonurnar Ellen Degenres og Porta de Rossi, eða þá 19. aldar skáldin Arthur Rimbaud og Paul Verlaine. Önnur koma meira á óvart, sem Abraham Lincoln Bandaríkjaforseti og Mahatma Gandí og ástmenn þeirra, og er FBI stjórinn J. Edgar Hoover heldur ekki undanskilinn

Dauðadómur fyrir að elska

„Ég vona að einhvern daginn muni samfélagsleg viðurkenning vera orðin svo mikil að við þurfum ekki lengur sérstakar hátíðir fyrir samkynhneigða,“ segir Eric Pineault, sem titlaður er forseti hátíðarinnar. Hann telur þó helstu vandamálin ekki lengur vera að finna í Kanada. „Þetta er fremur orðin alþjóðleg barátta núna. Við höfum náð jafnrétti fyrir lögum hér, en það liggur fangelsisrefsing í 75 löndum fyrir að vera samkynhneigður og dauðarefsing í fimm.“

Hátíðin, sem haldin er um miðjan ágúst, kennir sig við LBGTA. L, B, G og T standa eins og flestir kannski vita fyrir Lesbian, Bi, Gay og Trans, en A-inu hefur hér verið bæti við fyrir „allies,“ eða vini og velunnarra samkynhneigðra. Öllum er boðið að taka þátt, og reiknað er með að rúmlega 250.000 manns komi til borgarinnar af þessu tilefni, með um 10 milljónir dollara (rúmlega milljarð króna) samanlagt í farteskinu sem eytt er í borginni yfir hátíðina.

Undralyfið Viagra er helsti styrktaraðili hátíðarinnar.  Trojan smokkaframleiðendur leggja til  slökkvuliðsbíl mannaðan stæltum köppum í rómverskum brynjum og hefðbundnari fyrirtæki, eins lestarfélagið Via Rail og TD Bank eru einnig með fulltrúa.

„Betra að vera fasisti en hommi“

Þegar gangan hefst kemur í ljós að stjórnmálin hafa hér einnig sinn stað. Hópur fólks heldur á myndum af þekktum stjórnmálamönnum sem hafa látið niðrandi orð falla í garð samkynhneigðra. Þarna koma fyrir Michelle Bachmann forsetaframbjóðandi í Bandaríkjunum, sem segir samkynhneigða ekki guði þóknanlega og Alexandra Mussolini frá Ítalíu, sem segir að betra sé að vera fasisti heldur en hommi. Sérstaka fæð leggur fólk á Rob Ford borgarstjóra í nágrannabænum Toronto, sem mjög hefur skorið niður fjárveitingar til aðhlynningar eyðnisjúkum.

Aðrir stjórnmálamenn fá betri ummæli. Prammi er dreginn með fólki sem dansar til heiðurs Jack Layton og NDP flokknum, sem nú er helsta von vinstrimanna í Kanada þó Layton sjálfur hafi nýlega látist úr krabbameini. Borgarstjóri Montreal hefur sinn stað í göngunni, þó ekki í dragi, en það vekur athygli að Steve Harper leiðtogi Íhaldsmanna og forsætisráðherra á hér enga fulltrúa.

Jesú Kristur og trúleysingjarnir

Aðrir hópar koma einnig fyrir. Samkynhneigðir gyðingar hafa teiknað Davíðsstjörnu inn í regnbogafánann, og ekki langt fyrir aftan ganga samkynhneigðir múslímar. Það myndi þó aldrei vera nema ástinni takist að sameina þessa hópa eftir alltsaman? Næstur á eftir gengur svo Jesú Kristur sjálfur, inn á milli hóps samkynhneigðra trúleysingja.

„The Village“ í Montreal er eitt þekktasta hverfi samkynhneigðra í heiminum, með veitingastöðum og kaffihúsum og bleikum kúlum í loftinu sem sýna hvar það byrjar og endar.  Þeir hafa þó ekki alltaf átt svo auðvelt uppdráttar. Fram yfir 1960 voru frönsku héruðin í Kanada strangkaþólsk, en hin svokallaða „þögla bylting“ á 7. áratugnum leiddi til aukins frjálsræðis sem og uppbyggingu velferðarkerfis sem var ekki upp á kirkjuna komið. Hér sem annarsstaðar er nú verið að skera niður og óttast margir að það lendi ekki síst á samkynhneigðum, eins og reyndin virðist hafa orðið í Toronto.

Val Desjardins hefur nýlega opnað veitingahús ásamt öðrum samkynhneigðum í Mile End, líklega mest hipp og kúl hverfi Montreal: „Mig langar ekki til þess að þurfa að fara til Village bara til þess að hanga með öðrum lesbíum. Mér er illa við þessa gettóvæðingu. Village er til og það er fínt, en það ættu að vera hommabarir allsstaðar, og vonandi þurfum við einhvern daginn ekki að kalla þá hommabari lengur.“

Ég elska mömmur mínar

„Born This Gay,“ stendur á blævæng dragdrottningar sem stendur tígullega upp úr opnum jeppa. Setningin er vísun í nýjustu plötu Lady Gaga, Born This Way, en lafðin er nú uppáhald dragdrottninga víða um heim.

Ekki eru þó allir í göngunni að sækja í klæðaskáp Lady Gaga. Sumir láta sér nægja að ganga um í bolum sem á stendur „I love my moms,“ eða „I love my dads“ en eru annars eins venjulegir í útliti og hugsast getur. Rétturinn til að giftast og ala upp börn eru meðal þeirra sem samkynhneigðir þurfa en sumsstaðar að berjast fyrir.

Nýlega fékkst það í gegn í New York borg að giftingar fólks af sama kyni yrðu löglegar, en það hefur þó ekki gengið mótspyrnulaust „Húsið mitt er nú átta dollara virði, og þú vilt þræta um hjónabönd samkynhneigðra?“ segir einn gamanleikari, orðin langþreyttur. En líklega er leikurinn einmitt til þess gerður, á meðan hægrimenn berjast gegn hjónaböndum þurfa þeir ekki ræða  efnahagsmál.

Á hinum vængnum hefur verið farinn herferð fyrir því að Bert og Ernie, tveir karlmenn sem búið hafa saman í hartnær fjörutíu ár í brúðuþáttunum Sesame Street, fari nú að festa ráð sitt. Þáttagerðarmönnum var ekki skemmt og sögðu Bert og Ernie vera brúður og hafi því ekki kynhneigð. Í söngleiknum Avenue Q hefur þó verið bætt um betur og þar hafa brúðurnar Rod og Ricky gengið í hjónaband.

Birnir og bleikir anarkistar

Á eftir núverandi og væntanlegum foreldrum koma aðrir hópar sem virðast helst lifa fyrir daginn í dag. Leðurhommarnir veifa sínum svarta og bláa fána með bleiku hjarta á og eru alls ófeimnir hvorir við annan. Þar næst koma birnirnir með sinn fána, brúnar rendur efst og dökkar neðst og bjarnarfar yfir. Birnirnir þykja karlmannlegastir af öllum hópum og eru hér klæddir í vinnuföt skurðgröfumanna.

Á meðan sumir hópar hafa sína eigin menningu sækja aðrir utan hennar. Pallbíll keyrir framhjá með hóp af línudönsurum á eftir sér. Líklega er ekkert hvítara og gagnkynhneigðara til en pallbílar og línudansar, en eins og hin samkynhneigði Jesú áður er til marks um er hér ekkert heilagt. Að lokum kemur síðan hópur manna sem er af einhverjum ástæðum klæddir sem badmintonkúlur, en hvað þeir standa fyrir er erfitt fyrir óinnvígða að segja.

Að lokum koma anarkistarnir, með borða gegn kapítalismanum og klúta fyrir andlitinu, þó bleika í stað svartra. Þegar nánar er að gáð er hér einmitt Pervers/Cité hópurinn á ferð, sem virðist hafa fengið sinn stað í göngunni eftir allt saman. Að lokum er haldin mínútuþögn, þar sem fólk steytir hnefanum í loftið og minnist þeirra sem fallið hafa sökum eyðni.

Gay Pride hátíðir hafa á undanförnum árum öðlast almenna viðurkenningu í flestum Vestrænum löndum, og er það vel. Sumir hópar vilji þó aftur vekja upp baráttuandann sem einkenndi slíkar göngur til þess að byrja með, og ef til vill til marks um þá pólitísku vakningu sem á sér stað á þessum niðurskurðartímum almennt. Sumir benda einnig á að réttindin hafa sumsstaðar gengið tilbaka, um tíma var samkynhneigðum leyft að gifta sig í Kaliforníu en það var síðar afnumið. Líklega verður að setja ummæli Páls Óskars nýlega, sem miklu fjaðrafoki ullu, í þetta samhengi. Miklum árangri hefur verið náð, en það er ekki þarmeð sagt að allt muni sjálfkrafa halda áfram að breytast til batnaðar.

„Obama á fimmtugsafmæli þrátt fyrir mótbárur Repúblíkana,“ segir fyrirsögn í Bandaríska grínblaðinu The Onion. Öllu gamni fylgir þó nokkur alvara. Svo virðist sem Obama fái ekkert að gert nema Repúblíkanar mótmæli. Hvað veldur?

Hinn íhaldssami pistlahöfundurinn David Brooks, sem er nú orðinn afar gagnrýninn á Repúblíkanaflokkinn, segir í New York Times að Obama nánast hafa framið pólitískt sjálfsmorð við hvað hann gekk langt í að semja við hægrimenn, sem þó vildu frekar taka áhættu á að setja landið á hausinn en að samþykkja tillögur hans. Segir Brooks Repúblíkanaflokkinn nú hafa meiri áhuga á að koma vel út í útvarpsþáttum heldur en í lagasetningu, og hafi yfirgefið stjórnmál í reynd. Hvers vegna er Obama svo mikið í mun að semja, að margir stuðningsmenn hans telja hann nánast svikara, en Repúblíkanar jafnframt áhugalausir um sáttatilraunir hans?

Forsetasnekkjan seld

Velgengni hægrimanna, í Bandaríkjunum, á Íslandi og víðar, byggir á tveimur náskyldum hugmyndum. Annarsvegar sú að þeir kunni betur að fara með peninga, og hinsvegar að vinstrimenn geti ekki stjórnað. Fyrri hugmyndin stenst ekki skoðun. Við vitum jú hvað þeir gerðu á Íslandi, og í Bandaríkjunum er sagan álíka. Demókratinn Jimmy Carter skar niður og seldi jafnvel eigin forsetasnekkju til að koma böndum yfir fjárlagahallann, en Reagan jók hann upp úr öllu valdi með hernaðarútgjöldum sínum. Clinton tókst að ná honum niður í ekki neitt, en Bush yngri jók hann aftur svo að Bandaríkin skulda nú um 14 trilljónir dollara, sem er svo stór upphæð að erfitt er að útskýra hana. Það er þetta vandamál sem Obama þarf nú að eiga við, enn og aftur lendir það á demókrötum að taka til eftir Repúblíkana.

Hversvegna hafa þá hægrimenn enn það orð á sér að þeir kunni betur að fara með peninga? Líklega liggur einföld sálfræði að baki. Þeir sem eyða peningunum gefa það álit af sér að þeir eigi nóg, en þeir sem svo þurfa að spara gefa það álit af sér að þeir kunni ekki með peninga að fara, jafnvel þótt að hið öfuga sé í raun niðurstaðan.

Vítahringur vinstrimanna

Hversvegna gengur þá vinstrimönnum svona illa að stjórna, fyrst þeir fara betur með fjármuni þegar allt kemur til alls? Hér liggur einnig einföld ástæða að baki. Þegar hægrimenn fara með völd eru vinstrimenn oftast reiðubúnir til málamiðlana og samstarfs, svo að hægrimenn fá sínu oftast framgengt. Þegar hinsvegar vinstrimenn sitja við völd eru hægrimenn á engan hátt reiðubúnir til samstarfs, heldur gera hvað þeir geta til að grafa undan ríkisstjórninni. Bæði Obama og vinstristjórnin á Íslandi gerðu hvað þeir gátu framanaf til að starfa með stjórnarandstöðunni, en ávallt var slegið á sáttarhendur þeirra.

Obama sat því frammi fyrir tveimur slæmum kostum. Annarsvegar að mistakast að ná sáttum, og þar með gefa það álit af sér að hann gæti ekki stjórnað. Hinn kosturinn var að samþykkja nánast allt það sem hægrimenn vildu, litla skatta á hina ríku og mikinn niðurskurð í velferðarmálum. Þetta var sá kostur sem hann valdi, enda eina leiðin til að leysa málið. Það er þó erfitt að segja að lausnin hafi verið góð.

Sá sem ávallt neitar að semja nema hann fái allt sem hann vilji er líklegri til að fá sínu framgengt heldur en sá sem ávallt leitar málamiðlanna. Þessi óbilgirni hægrimanna gerir það að verkum að vinstristjórnir eiga erfitt með að ná nokkrum markmiðum, sem gerir það svo aftur að verkum að hægri stjórnir komast aftur til valda. Líklega er löngu orðið tímabært að rjúfa þann vítahring.