Hin langa 21. öld

Valur Gunnarsson

Það er kannski fullseint að vera með áramótapistil núna. En Óli og Icesave tóku yfir umræðuna í byrjun janúar, einmitt þegar maður átti að vera að velta fyrir sér nýjum áratug. Það er því kannski síðasti séns nú að velta fyrir sér nýju ári.

Fyrsta spurningin sem þarf að svara er þessi: Er nýr áratugur yfirhöfuð hafinn? Stærðfræðingar myndu flestir segja nei. En þó er málvenja fyrir því að líta svo á að nýr áratugur hefjist þegar nýr tugur fyllist. Þetta er sérstaklega ríkjandi í enskumælandi löndum, þar sem talað er um „fifties“ eða „sixties“ og því eðlilegt að miða við ár sem byrja á sama tölustaf í tugnum. Á íslensku notast menn hinsvegar við hið óþjála „6. áratugur“ eða „7. áratugur.“ Þessi heiti kalla ekki á bein tengsl við menningarlega viðburði eins og þau ensku gera, og því skiptir varla máli hvenær slíkir áratugir byrja, hvort sem það er 1960 eða 1961.

Ef til vill má einnig tala um þriðja mælikvarðann, sem er fyrst og fremst menningarlegur. Sagnfræðingurinn Eric Hobsbawn hefur talað um „stuttu 20. öldina“ frá 1914-1991, sem entist þá frá upphafi Fyrri heimsstyrjaldar og fram að hruni Sovétríkjanna. Telur hann þessa tvo stórviðburði hafa markað hið raunverulega upphaf og endi 20. aldar, hvað sem dagatalið segir. Sömuleiðis talar hann um „löngu 19. öldina,“ sem entist frá upphafi frönsku byltingarinnar 1789 til 1914.

Rokkáratugirnir

Hvenær byrja þá áratugir, út frá þessum mælikvarða? Menningarlega var 6. áratugurinn fyrsti rokk áratugurinn. Hann var þó heldur seinn á sér, hófst í raun ekki fyrr en 1955 með kvikmyndinni Rebel Without a Cause með James Dean og laginu „Rock Around the Clock með Bill Haley.“ Einnig var Elvis nokkur Presley þá farinn að láta að sér kveða fyrir alvöru í Suðurríkjunum. Áratugurinn kom enn seinna hingað til lands.

Bítlaáratugurinn hlýtur þá að hefjast með útkomu fyrstu Bítlaplötunnar árið 1963, en sama ár kom einnig út fyrsta frumsamda plata Bob Dylan og fyrstu smáskífur Rolling Stones. Áratugurinn náði síðan hámarki árið 1968, en að einhverju leyti má segja að hann hafi ekki hafist á Íslandi fyrr en 1970, þegar hippamenningin fór fyrst að láta á sér kræla af krafti.

Margir vilja reykja endalok hippatímans í Bandaríkjunum til mannfallsins á tónleikum Rolling Stones í Altamont í desember 1969, sem er heppilegur endapunktur, en sama ár komust einnig Manson morðin í hámæli. 8. áratugurinn átti erfitt með að finna sjálfan sig í kjölfar hippana, það var ekki fyrr en 1977 sem tvær af meginstefnum hans, pönk og diskó komust í hámæli með myndinni Saturday Night Fever og fyrstu plötum Sex Pistols og Clash. Þær deilur áttu eftir að halda áfram á Íslandi langt fram á 9. áratuginn.

Uppaáratugurinn og hrunið

Uppaáratugurinn var frekar stundvís. Árið 1979 var Thatcher kjörinn forsætisráðherra Bretlands og árið 1980 vann Reagan forsetakosningar í Bandaríkjunum. Þessir tveir einstaklingar áttu eftir að setja mestan svip á áratuginn, sem nú varð mótaður af stjórnmálum frekar en af menningunni í vitund fólks.

Það er erfiðara að greina tímamótaviðburði á 10. áratugnum. Árið 1991 er Persaflóastríðið háð og Sovétríkin hrynja, sem áttu eftir að lita áratuginn. Sama ár kemur Nirvanaplatan Nevermind út, sem er líklega eitt áhrifamesta listaverk hans. Ári síðar er Bill Clinton kosinn forseti Bandaríkjanna og Maastricht sáttmálinn er undirritaður, sem breytir Evrópubandalaginu í Evrópusambandið. Sama ár hefst stríðið í Bosníu.

21. öldin hefur þegar orðið vitni af tveim heimssögulegum viðburðum. Árásirnar 11. September 2001 áttu eftir að draga dilk á eftir sér sem enn sér ekki fyrir endann á. Góðærisáratugnum lýkur síðan opinberlega 6. október 2008 á Íslandi, og á svipuðum tíma annarsstaðar. Haustið 2008 gerðust líklega þeir viðburður sem eiga eftir að setja mesta svip á annan áratug aldarinnar. Árið í ár hófst með synjun forseta á Icesave. En hvað helstu deilumál varðar er 2. áratugurinn þegar hafinn.