Í gegnum söguna hafa höfðingjar ávallt skreytt sig með öðrum fjöðrum en við hin, því einhvern veginn verður fólk jú að vita að þeir eru höfðingjar. Þegar sjálfstæði Íslands var selt á 13. öld í skiptum fyrir sex skip á ári, þá var það ekki korn eða timbur eða önnur nauðsynjavara sem skipin fluttu fyrst og fremst, heldur skrautmunir sem höfðingjarnir skrýddu sig með, því annars var hætta á að fólk tæki ekki lengur mark á þeim sem höfðingjum.

Forystumenn Sjálfstæðisflokksins hafa löngum litið á sig sem náttúrulega höfðingjastétt Íslands. Þeirra var að útdeila embættum, einkaleyfum og öðrum verðmætum, og varla er hægt að segja að mikið hafi verið efast um þá tilhögun allt fram að hruni. Hrunið var því mesta áfall sem íslensk höfðingjastétt hefur orðið fyrir, þeir voru ekki lengur hálfguðlegar verur sem vissu betur en við hin, heldur virtist sem þeir vissu eiginlega ekkert hvað þeir voru að gera.

Sjálfstæðismenn kunna ekki að tapa

Á meðan vinstrimenn geta þolað hvern kosningaósigurinn á fætur öðrum og haldið áfram að vera til, eiga höfðingjarnir erfiðara með að tapa, því þá fer fólk að efast um þá og þeir hætta að vera höfðingjar. Að sama skapi er ómögulegt fyrir þá að viðurkenna sök eða ábyrgð, því þá fara þeir að hljóma um of eins og aðrir menn. 

Því var hætta á að eftir hrun myndi íslensk höfðingjastétt ekki lengur þykja marktæk. Eitthvað varð að gera til að sýna fram á að höfðingjarnir væru ekki eins og hinir þrátt fyrir allt. Ráðning Davíðs Oddssonar sem ritstjóra Morgunblaðsins var stórt skref í þessa átt. Hann var flæmdur úr Seðlabankanum, en hélt áfram að vera höfðingi fyrir því. Reyndar benti norskur blaðamaður mér á um daginn að það var fyrst þegar hann frétti af þessari ráðningu sem hann gerði sér grein fyrir að Ísland hlyti að vera gerspillt, þó hann ætti erfitt með að trúa því annars. Þetta, að minnsta kosti, myndi aldrei gerast í Noregi.

Bjarnagrátur

Þessa daganna á að reka smiðshöggið á það starf að endurreisa höfðingjaveldið á Íslandi. Ef því yrði leyft að gerast að einn af helstu höfðingjum Sjálfstæðismanna yrði dreginn í réttarsal og látinn sæta ábyrgð á eigin gerðum sem almúgamaður væri, myndi enginn lengur trúa á ofurvald höfðingjanna. Með réttarhöldunum einum saman yrðu þeir samstundis gerðir að dauðlegum verum sem eru jafn líklegar til að gera mistök og aðrir. Og það gætu þeir aldrei þolað.

Því er það nú að þeir reyna að koma í veg fyrir þessi réttarhöld með öllum tiltækum ráðum, því örlög þeirra sjálfra eru í húfi. Það má vera að Bjarni felli tár fyrir Geir þegar aðrir sjá til, en fyrst og fremst hefur hann hagsmuni höfðingjastéttarinnar að leiðarljósi.

Á meðal Amish fólks í Ameríku

Það er óhætt að segja að manni bregði þegar maður keyrir niður amerískan þjóðveg og sér skyndilega hestvagn bregða fyrir sem virðist eins og hann hafi villst þangað frá 19. öld. Ekillinn er í stíl við kerrunna, með stráhatt og sítt skegg og það eina sem minnir á nútímann er stórt endurskinsmerki aftan á kerrunni. Ekki heldur venst maður sjóninni þegar maður sér annan, og svo enn annann, á sömu hraðbraut.  

Nú er það vinsælt í Bandaríkjunum sem víðar að endurskapa liðna tíma, slíkt er ekki aðeins gert á víkingahátíð í Hafnarfirðinum. Á heimili Washington forseta í Mount Vernon ganga leikarar um klæddir í föt frá hans tíma og neita að kannast við nokkuð sem hefur gerst síðan 1799. Í Gettysburg í Pennsylvaniufylki er orustan sem átti sér stað árið 1863 endursköpuð lið fyrir lið á hverju ári. En hér er ekki um að ræða leikara eða söguáhugamenn. Hér er fólk sem raunverulega vill sem minnst af nútímanum vita, og hefur gert sitt besta til að láta sem hann sé ekki til.

Viggo Mortensen og vitnið

Líklega eru margir sem kannast helst við Amish fólkið úr kvikmyndinni The Witness, þar sem Harrison Ford og hinn upprennandi Íslandsvinur Viggo Mortensen fóru með hlutverk. Í kvikmyndinni virðist heimur Amish fólksins hálf óraunverulegur, eins og hann sé lítil 19. aldar eyja í hinu mikla úthafi 20. aldarinnar. Þegar komið er á söguslóðir virðist tilvera þeirra vissulega óraunveruleg, en þó ekki jafn afskekkt og mætti halda.

Amish trúarhópurinn er undirgrein trúarhóps sem gjarnan kalla sig anabaptista eða mennoníta. Fyrra nafnið vísar til þess að vera endurskírður, en eitt helsta trúaratriði anabaptista er að fólk skuli skýrt á fullorðinsárum frekar en í bernsku, og vísa máli sínu til stuðnings í Jesú sjálfan, sem var jú skírður um þrítugt af Jóhannesi nokkrum sem hafði viðurnefni sitt af þeirri einmitt iðn. Mennonítanafnið vísar hinsvegar til Hollendingsins Mennon Simons, eins af stofendum kirkjunnar.

Auk þess vera hlynntir fullorðinsskírn er annað af helstu trúaatriðum mennoníta alger andúð á ofbeldi, jafnvel í sjálfsvörn. Er vísað til þess í kvikmyndinni Witness, þegar Harrison Ford er rekinn úr söfnuðinum fyrir að nefbrjóta mann sem er að klína rjómaís framan í þá sér til skemmtunar.

Erfið skattamál og fólksflutningar

Mennonítar klufu sig frá öðrum kristnum kirkjum í umróti siðaskiptanna. Voru þeir ofsóttir mjög bæði af kaþólikkum og mótmælendum, en þóttu harðduglegir bændur og fengu því gjarnan landvistarleyfi þegar þeir flúðu frá einum stað á annann. Þegar þeir voru búnir að koma sér fyrir voru þeir skattlagðir harðlega og þurftu svo oftar en ekki að leggja á flótta á ný og skilja allt sitt eftir þegar nýr einvaldur tók við. Líklega var það þetta sem leiddi til hinnar ofboðslegu áherslu þeirra á samhjálpina, auk þess sem þeir fóru smám saman að hunsa öll veraldleg gæði yfirhöfuð.

Rúmum hundrað árum síðar fannst Svisslendingnum Jakob Ammann að trúbræður hans væru farnir að slaka heldur mikið á í lífsháttum sínum, og sérstaklega vildi hann taka upp útilokunaraðferðina, sem fól það í sér að hver sá sem vék frá settum reglum yrði úthýst úr samfélaginu. Fylgjendur hans klufu sig út úr mennónítahreyfingunni og kölluðu sig „Amisch" í höfuðið á Ammann.

Í Evrópu runnu hreyfingarnar hægt og rólega saman aftur, en margir fylgjendur Ammans fluttust til Bandaríkjanna þar sem þeir héldu fast við reglur hans og gera fram á daginn í dag. Mennónítar eru í dag um ein og hálf milljón, en Amishmenn telja um 250.000, flestir í Kanada og Bandaríkjunum. Ein stærsta byggð þeirra er í Lancaster í Pennsylvaníu fylki, enda eru þeir stundum kallaðir „Pennsylvania Dutch," þó flestir tali þeir þýsku. Og það er þangað sem við nú erum komin.

Þar sem hógværðin ræður ríkjum

Bæir Amish fólksins líta í fyrstu út eins og flestir aðrir gamlir bóndabæir, en ef nánar er gáð er þó ýmislegt sem ber útaf. Í Bandaríkjunum eru allar rafmagnsleiðslur ofanjarðar og því vel sýnilegar, en engar leiðslur fara í þessi hús. Þess í stað má sjá vindmyllur í sumum görðunum. Engir traktorar eða trukkar standa heldur fyrir utan hlöðurnar, heldur má hér sjá sömu svörtu hestvagnana og áður sáust keyra um göturnar. Reyndar eru skilti sem sýna sérstaklega hvar leggja má hestvögnum þessum þegar komið er í bæinn.

Húsdýr á borð við hesta og kýr sjást á vappi á engjunum, en einnig eru lamadýr innan sumra girðinga. Búgriparækt er þó ekki eini atvinnuvegurinn hér, heldur framleiða menn ýmsar vörur sem seldar eru í búðum, svo sem peysur og trémuni. Amish húsgögn þykja sérstaklega vönduð, enda öll handunninn, og eru send víða um land, en ávallt í gegnum milligöngumenn þar sem netið er litið hornauga.

Sá mannkostur sem mestu máli skiptir er hógværðin, og ásamt áherslunni á samhjálpina er þetta ein helsta ástæða þess að þeir hafa hunsað nútíma lífsgæði jafnt sem einstaklingshyggjuna sem grasserar allt í kring. Tæknin gerir það síður nauðsynlegt að reiða sig á ættingja og nágranna, því er henni haldið í fjarlægð. Ljósmyndir eru einnig illa séðar þar sem þær ýta undir hégómagirnd. Þeir sem eiga leið hjá eru þó ekki jafn gjarnir á að halda þetta boðorð, og sumir freistast til þess að taka myndir. Ég verð að viðurkenna að ég sjálfur gerist sekur um slíkt.

Baráttan við skólakerfið

Það er ekki aðeins tæknin sem Amish fólkið forðast. Fram að 8. bekk er börnum kennt í sérskólum af ógiftum konum og síðan látið gott heita, þar sem of mikil þekking er ekki talinn af hinu góða og þar að auki óþörf þeim sem vilja lifa þessum lífsstíl. Svotil enginn fer í framhalds- eða háskóla. Það kostaði reyndar mikil atök við ríkisstjórnina að fá það í gegn að þurfa ekki að senda börnin í skóla, en Amish fólkið fékk sitt í gegn að lokum.

Og af börnunum eiga þeir nóg. Hér eru um sjö börn á hverja fjölskyldu, enda fjölskyldulífið í fyrirrúmi og barnseignir taldar vera guði til dýrðar. Allir þeir sem teljast til Amish söfnuða Norður-Ameríku er komnir af um 200 innflytjendum frá 18. öld. Afar sjaldgæft er að fólk giftist inn í önnur trúfélög, en þó er reynt eftir bestu getu að sjá til þess að fólk giftist Amish fólki annarsstaðar frá. Eigi að síður eru ýmsir ættgengir sjúkdómar algengari hér en hjá stærri hópum, og það eru meiri líkur á að Amish fólk sé dvergvaxið en almennt gerist. Þó eru fáir hópar í heiminum sem fjölga sér jafn hratt og Amish fólkið gerir.

Heimur án netsíma

Það er ekki endilega sjálfgefið að þeir sem fæðast í Amishlandi verði það áfram. Mælst er til þess að fólk fari út í heim og skoði sig um í heilt ár áður en það geri upp við sig hvað það vilji gera. Að árinu loknu er fólki er frjálst að yfirgefa söfnuðinn og koma sér fyrir annarsstaðr, en ef það kýs slíkt getur það aldrei snúið aftur. Er þetta millibilstímabil kallað „Rumspringa," sem mætti þýða sem að hlaupa í kring.

Þegar fólk hefur verið skýrt inn í söfnuðinn, en þar gerist um 18 ára aldur, er ætlast til að það haldi reglurnar þar eftir. Þeir sem brjóta af sér eru útskúfaðir, og eiga jafnvel makar þeirra að neita að borða með þeim þar til þeir hafa snúið frá villu síns vegar. Meðal þess sem getur leitt til útskúfunar er að sækja lækni utan samfélagsins, en undanfarin ár hefur læknaþjónusta sem sérhæfir sig í erfðasjúkdómum reynt að nálgast Amish fólkið og þykir í lagi að leita til þeirra. Amish fólkið hefur einnig fengið það í gegn að það borgar ekki skatta til félagsþjónustunnar, þar sem það hafnar slíkri þjónustu. Það borgar þó aðra skatta eins og aðrir bandarískir ríkisborgarar, en skattamál þeirra hafa þó talsvert batnað síðan gamli heimurinn var yfirgefinn.  

Þó að nútíma fólk myndi varla endast lengi í Amishheimum án iPhone og internets sem eru orðin okkur nánast jafn nauðsynlegt og rennandi vatn, er þó eigi að síður eitthvað aðlaðandi við að sjá börn að leik ásamt litlu folaldi í bakgarði á sólríkum sumardegi. Gleðin geislar af þeim, og það án aðstoðar tölvuleikja. Fæst myndum við líklega vilja vera Amish. En eitthvað gætum við ef til vill lært af þeim samt.

Einhvern tímann var það talið mönnum til tekna að virðast ekki áberandi vitlausir þegar þeir sóttust eftir háum embættum, svo sem að verða forseti Bandaríkjanna. Woodrow Wilson var til að mynda doktor í sagnfræði og sagt var að John F. Kennedy læsi tvær bækur á dag.

Fyrsti forseti Bandaríkjanna í seinni tíð sem hafði það orð á sér að vera ekki með fullt sett í skúffunni var Gerald Ford. Einn fyrirrennara hans, Lyndon Johnson, sagði að Ford væri svo heimskur að hann gæti ekki rekið við og tuggið tyggjó á sama tíma. Ford var jafnframt klaufskur og átti það til að detta á almannafæri, en bæði var var gamanleikurum mikil uppspretta kímni.

Verra var að í kappræðum sínum við Jimmy Carter árið 1976 lýsti Ford því yfir að Rússar hefðu engin áhrif í Austur-Evrópu, miskilningur sem líklega kostaði hann kosningarnar. Carter var á hinn bóginn þekktur fyrir gott minni og það að kunna skil á staðreyndum. Þetta dugði þó skammt til lengri tíma litið, því hann tapaði árið 1980 gegn Reagan sem þekktur var fyrir hvorugt.

Öld Dan Quayle

Reagan var fyrsti forseti Bandaríkjanna til að gera heimskuna að hreinni dyggð. Hann sagði meðal annars að tré væru valdar að meiri mengun heldur en bílar og eitt sinn tók hann í höndina á forseta Brasilíu og bauð forseta Bólivíu velkominn. Reagan var þó mun vinsælli heldur en hinn klári Carter, og hefur orðið öðrum frambjóðendum Repúblíkanaflokksins mikil fyrirmynd.

Eftirmaðurinn George Bush var af gamla skólanum, og hafði jafnvel gagnrýnt efnahagshugmyndir Reagans, sem hann kallaði „vúdú hagfræði." Hann varð þó aldrei jafn vinsæll, og til að bæta upp þennan annmarka fann hann sér varaforsetaefni sem átti eftir að brjóta blað í amerískri heimsku, Dan nokkurn Quayle.

Eftir Quayle liggja margir gullmolar, svo sem „ég hef tekið góðar ákvarðanir í fortíðinni, ég hef tekið góðar ákvarðanir í framtíðinni," eða „helförin var ljótur kafli í sögu lands okkar, ég meina aldar okkar, við lifum öll á þessari öld, en þó ekki ég."

Spakmæli Quayle stoðuðu þó lítið í kosningunum 1992, þegar hann og Bush töpuðu gegn Clinton og ekki fór betur fyrir Repúblíkönum árið 1996. Bob Dole átti það til, eins og Ford, að detta á almannafæri, en var ekki jafn gjarn á að segja vitleysislega hluti. Eftirmaður hans í flokknum átti eftir að bæta úr þessu.

Bush gegn Bandaríkjunum

Undarlegheitin sem komu úr munni Bush yngri gætu fyllt heilu bækurnar og hafa eflaust gert það. Eitt það eftirminnilegasta var þegar hann sagði að óvinir Bandaríkjanna væru stöðugt að reyna að finna upp á nýjum leiðum til að skaða landið, og það sama ætti við um hann. Stundum segja stjórnmálamenn nefnilega sannleikann, oftast þó án þess að ætla sér það.

Eftirmaðurinn John McCain sór sig fremur í ætt við Dole en Bush, en bætti það upp með varaforsetaefni sínu, Söruh Palin. Palin er meðal annars þekkt fyrir að skrifa svör við spurningum í lófa sinn fyrir viðtöl, en þetta stoðaði þó lítið þegar hún gat ekki nefnt nafnið á einu einasta dagblaði sem hún las. Þetta útskýrir ef til vill hversvegna hún taldi brýnt Bandaríkin myndu styðja bandamenn sína í Norður-Kóreu.

Obama er líklega einhver greindasti maður sem hefur setið í Hvíta húsinu í þó nokkurn tíma. Eins og hjá Jimmy Carter lendir það á honum að taka til eftir fyrirrennarana og ófarir þeirra í efnahagsmálum og hernaðarævintýrum. Það á þó eftir að koma í ljós hvort bandarískur almenningur treysti honum til áframhaldandi uppbyggingarstarfs, eða hvort heimskan haldi innreið sína í Hvíta húsið á ný. 

Ég hef frekar nýlega snúið heim frá hálfsársdvöl erlendis. Fljótt á litið virðist lítið hafa breyst í fjarveru minni frá kreppulandinu Íslandi. Nema ef vera skyldi að allt hefur hækkað í verði. Og það umtalsvert.

Allt hækkaði hér til muna eftir hrun, og var kannski ekki að undra. Krónan hafði verið allt of hátt skráð og allur innflutningur varð skyndilega dýrari.

Í þessari hálfs árs fjarveru minni hefur krónan þó ekki lækkað. Þvert á móti hefur hún styrkst eilítið. Hvers vegna hefur þá allt hækkað í verði?

Það sem kom mér mest á óvart í dvöl minni í Þýskalandi var hvað verðlag þar var lægra, og það þrátt fyrir að ég væri með nánast ónýtan gjaldmiðil í vasanum. Samt var ódýrara að lifa þar en hér heima.

Íslendingar hafa löngum gert grín að þýskum túristum, sem koma gjarnan með niðursuðudósirnar með sér og eyða sem minnstum pening, á meðan Íslendingar voru þekktir fyrir kredittkortafyllerí sín í útlöndum. Það var kannski ekki að undra að fólk eyddi miklu í útlöndum þegar gengið var of hátt skráð. Maður fékk jú miklu meira fyrir peninginn þar. En nú er gengið ekki lengur of hátt skráð, og samt borgar sig enn að fara í verslunarferðir annað.

Við virðumst vera stödd í vítahring hér á landi, þar sem það virðist nánast náttúrulögmál að allt fari sífellt hækkandi, nema þá launin. Enginn virðist geta ráðið við þessar hækkanir, sem ýta ef til vill á hvorar aðrar. Þegar allir hækka þarf hver og einn kaupmaður að hækka líka til að halda í eigin lífsgæði í stöðugt dýrara landi.

Verðlag á Íslandi hefur verið óeðlilega hátt frá því ég man eftir mér, hvernig svo sem gengið hefur verið. Fyrir hrun hélt ég að það gæti varla hækkað meira, komið væri upp að því sem Norðmenn kalla „smertegrensen," að þeim mörkum sem fólk er reiðubúið til að borga. En allt hækkar enn og fólk heldur áfram að kaupa. Líklega hefur komið í ljós að hægt er að kreista fleiri krónur úr íslenskum almenningi en nokkurn hafði órað fyrir, og lögmál markaðarins segja þá til um að það muni einmitt verða gert.

Líklega þarf miklar breytingar til að vinna bót á þessu, hert samkeppniseftirlit svo eitthvað sé nefnt. En í millitíðinni er víst lítið annað að gera nema að reyna að vera sem skynsamastur neytandi og helst sniðganga þá sem hækka sem mest.

Ef til vill er það ein ástæða þess að verðlag í Þýskalandi er lægra en í nágrannalöndum þess. Þýskir neytendur láta ekki bjóða sér hvað sem er, heldur leita uppi bestu kaupin.   

Þetta er þó erfitt á lítilli eyju, og því ekki að undra að fólk skuli vera farið að líta annað...

Oft er kvartað undan ofríki Sjálfstæðisflokksins í íslenskum stjórnmálum. Virðist hann mestu hafa ráðið hér frá lýðveldisstofnun eða lengur og allt fram að Búsáhaldabyltingu, og líkur á að hann taki aftur við að næstu kosningum afstöðnum. Þó hefur oftast ekki nema um þriðjungur þjóðarinnar kosið hann. Hvernig gengur þetta upp?  

Í viðskiptum er stundum talað um að aðili þurfi að eiga um 35% í fyrirtæki til að eiga ráðandi hlut, sé afgangnum skipt upp á milli minni aðila. Þetta var til dæmis það hlutfall sem eignarhaldsfélag Björgólfsfeðga, Samson, átti í Landsbankanum þar sem þeir réðu lögum og lofum.

Það vekur athygli að þetta er einmitt það hlutfall sem Sjálfstæðisflokkurinn fær af atkvæðum kjósenda. Með sínum 35 prósentum eða svo getur hann fengið minni flokk, þá oftar en ekki Framsóknarflokkinn með sér í ríkisstjórn, þar sem Sjálfstæðismenn ráða mestu. Með þessu móti geta þeir gert sín 35 prósent að meirihluta.

En er þá hægt að segja að þessi þriðjungur þjóðarinnar ráði yfir hinum?

Sjálfstæðisflokkurinn gætir varla hags allra Sjálfsstæðismanna, heldur gætir hann fyrst og fremst hagsmuna fárra eignamanna -þessa fræga eins prósents- sem tekst að fá hina til fylgis við sig. Hinir vilja svo fá að vera með í ríkra manna klúbbnum með því að greiða flokkinum atkvæði sitt, en fá annars lítið fyrir sinn snúð.

Með þessi móti tekst eina prósentinu að ráða yfir 35 prósentunum, sem svo aftur ráða yfir rúmlega fimmtíu prósentunum, sem svo ráða yfir öllum hinum.

Líklega er besta von íslenskra stjórnmála núna sú að það takist að mynda nýjan flokk á miðjunni,  sem tekst að draga til sín eitthvað af því fylgi sem ekki getur hugsað sér að kjósa vinstriflokka. Mögulega er þetta eina leiðin til þess að koma í veg fyrir ofríki eins prósentsins yfir rúmlega fimmtíu prósentunum, sem svo allir verða að búa við.