Blað nemenda í hönnunar- og arkítektúrdeild Listaháskóla Íslands, Mæna, var gefin út á Hönnunarmarsi sem er nýliðinn. Þema blaðsins var letur, þjóðerni og tungumál. Ég átti grein í þessu glæsilega blaði. Greinin fékk heitið Undir oki séríslensku bókstafanna? Hana er bæði hægt að lesa á heimasíðu Mænu, sem og hér fyrir neðan. Kosturinn við að lesa hana beint í Mænu er að þar er greinin afar fallega upp sett og myndskreytt.  Plúsinn við að lesa greinina hér er að hér er línuritið eins og það kom út úr töflureikninum, ljótt en lýsandi.

* * *

Íslensku bókstafirnir eru að sumu leyti ok á okkur. Við getum ekki notað þá almennilega í sms-um, tölvurnar þarf að stilla á réttan hátt, líma þarf miða á lyklaborðin, ö-ið fellur á óþægilegan stað, tvöfalt lengri tíma tekur að skrifa broddstafi því þeir eiga ekki sér takka og þannig má áfram telja. Þó vefslóðir geti nú innihaldið séríslenska stafi geta netföng það ekki. Notandanafn á Twitter má ekki innihalda séríslenska bókstafi, ekki notandanafnið á Facebook heldur.

Þetta setur þannig pressu á málsamfélagið og hnikar því í átt að því að nota orð sem ekki innihalda séríslenska bókstafi. Enginn með réttu viti færi að opna vefgátt eða -verslun með nafni sem byrjaði á þorni eða öðrum séríslenskum bókstaf. Engin eftirtalinna vefslóða hefur selst enn sem komið er:

Þróin.is — vefgátt þess vandfýsna.
Æður.is — hágæðadúnn í sængur og kodda.
Meððí.is — kruðerí fyrir kröfuharða.

Bókstafirnir hafa áhrif. Og þó mörg ár séu liðin frá því að stuðningur við íslenska bókstafi í vefföngum var tekinn upp, hikar fólk enn við. Ísafjarðarbær, sem var stofnaður árið 1996 við sameiningu fimm sveitarfélaga, notar þannig enn isafjordur.is og hefur ekki keypt ísafjörður.is, hvað þá ísafjarðarbær.is.

Þorsteinn.is, Þráinn.is, Þórhallur.is og Þórður.is eru laus til umsóknar, eins og Sigrún.is, Guðrún.is, María.is og Margrét.is, svo ég taki dæmi af handahófi.

Það er því áhugaverð spurning hvort foreldrar velji nöfn á börnin sín með þetta í huga. Velja nýburaforeldrar alþjóðlegri nöfn nú en áður? Ég gerði fyrir nokkrum árum litla rannsókn á þessu sem ég ákvað að dusta rykið af nú. Fyrst sendi ég skeyti til Hagstofunnar og fékk lista yfir 150 algengustu eiginnöfn (og fyrri nöfn tvínefna) kvenna og karla, skipt niður eftir aldri. Listinn náði fram til 2005. Með listunum fylgdu fjöldatölur. Samtals dekkaði gagnasafnið obbann af Íslendingum, rúmlega 220 þúsund nöfn.

Þó það sé ef til vill ekki réttnefni, kalla ég séríslenska bókstafi þá sem ekki eru með í enska stafrófinu, það er á, ð, é, í, ó, ú, ý, þ, æ og ö — tíu bókstafir í allt. Sem smá hliðarskref skilgreindi ég svo sterkséríslenska bókstafi sem þá ofangreindra sem ekki eru myndaðir með broddi eða punktum, það er ð, þ og æ.

Síðan settist ég við töflureikninn og fór að garfa. Fljótlega kom í ljós að nöfn hafa styst töluvert síðan snemma á síðustu öld. Það hefur haldist í hendur við aukningu í fjölda tvínefna, þó ég ætli ekki endilega að segja að þar séu sömu kraftar að verki. Það var því ljóst að ég gat ekki sett upp línurit með meðalfjölda séríslenskra bókstafa, því þá hefði lengd nafnanna haft áhrif. Mér fannst eðlilegra að deila í fjölda séríslenskra bókstafa með lengd nafna.

En það segir ekki alla söguna. Það þýðir lítið að skíra Þór í staðinn fyrir Þórður, þó séríslensku bókstafirnir séu einum færri. Ég tók því saman tíðni nafna sem hafa yfir höfuð einhvern séríslenskan bókstaf.

Fjórar línur eru sýndar á grafinu sem fylgir með. Tvær þeirra sýna tíðni séríslenskra bókstafa sem hlutfall af öllum bókstöfum í nöfnum íslendinga, og hinar tvær sýna tíðni nafna með séríslenskan bókstaf yfir höfuð. Ein í hvorum hópi er fyrir séríslenska bókstafi og ein með hlutmengi sterkséríslenskra bókstafa.

Af grafinu má ráða að meðal fólks sem fæddist árið 1920 eða fyrr voru séríslenskir bókstafir í rúmlega 70% nafna en sé barn á aldrinum 5 til 10 ára tekið af handahófi eru ríflega helmingslíkur á að í nafni þess sé séríslenskur bókstafur. Á sama hátt eru líkurnar á að manneskja valin af handahófi á elliheimili beri eiginnafn sem inniheldur sterkséríslenskan bókstaf — ð, þ eða æ — milli 25 og 30%, en í fyrstu bekkjum grunnskóla eru líkurnar milli 15 og 20%.

Í stuttu máli má segja að samkvæmt öllum mælistikum fækkar séríslensku bókstöfunum. Það sem er áhugavert er að enginn hnykkur virðist hafa komið á línurnar á síðustu árum, síðan lýðnetið kom til sögunnar, alþjóðavæðingin fór á yfirsnúning og bankarnir fóru að skipta yfir í ensku. Ef eitthvað er hefur heldur hægt á þróuninni.

Hvað það er svo sem veldur því að séríslensku bókstöfunum fækkar og hefur fækkað síðan snemma á síðustu öld veit ég ekki um. (Svo nákvæmar sé að orði kveðið eru séríslenskir bókstafir algengari meðal eldra fólks en yngra. Þó nýleg sænsk rannsókn bendi til að menn sem bera nöfn sem enda á -y leiðist frekar út á glæpabrautir, og þó aldagömul íslensk þjóðtrú segi fjórðung bregða til nafns, verður að gera ráð fyrir að dánartíðni sé óháð nafni.) Á topplistanum eru enn engin nöfn innflytjenda, enginn Mateusz eða Iwona, svo að skýringin liggur ekki heldur þar. Ekki þar fyrir, með eru að sjálfsögðu á listanum innflutt nöfn frá ýmsum tímum, Anna er alþjóðlegt en eldgamalt í íslensku, Aron líka og Jason.

Nú, tíu árum eftir að lýðnetið náði lýðhylli, hefur allt breyst hvort sem er. Hægt er að senda ð og þ í sms-um, skrifa íslenska bókstafi á öll lyklaborð og eiga vefsíðu með séríslenskum bókstöfum. Kannski er það versta yfirstaðið, núna geta börn heitið Davíð og Pétur, Guðrún og Þrúður, án þess að verða olnbogabörn tækninnar.

Séríslensku bókstöfunum fækkar í mannanöfnum á Íslandi. En það eru ekki tölvurnar sem eru að bola þeim út heldur eitthvað allt annað. Hvað það er, verður einhver gáfaðri en ég að greina.

Líkingin er langsótt en það er eitthvað í henni: þegar fjölmiðlar nota sögnina að hrauna er það eins og þegar Björgvin Halldórsson sást í Séð og Heyrt í Dead-jakka. Eitthvað sem var töff, flott, neðanjarðar og öðruvísi var komið í Séð og Heyrt. Dead-jakki var notaður af manni sem var orðinn skallapoppari fyrir tvítugt. Frábær söngvari, en enginn pönkari sem alla jafna er í fötum með hauskúpuprenti. Innan skamms fannst mér eins og allur vindur væri úr Dead-æðinu; hvort það hafi verið Bjöggi sem rak naglann í kistuna eða ekki þori ég ekkert að segja um.

Og þannig er það líka þegar fjölmiðlar segja hinn og þennan hrauna yfir þennan eða hinn. Hraunið kom á prent rétt fyrir aldamót í óformlegum íþróttaviðtölum. Síðan hefur notkunin breitt úr sér og nú er smávægis kýtingur og skoðanaskipti orðið að hrauni. Gísli Marteinn, sem sést á myndinni að ofan með góðlegt bros gæla við hundinn sinn, er sagður hrauna yfir meirihlutann í borgarstjórn — og það með því að safna saman í bloggfærslu tölum um gólfstærðir sjúkrahúsa á Norðurlöndunum.

Ég veit ekki hvaðan hraunið kemur eða myndlíkingin. Í annarri merkingu hefur sögnin lengi verið í orðaforða málara og múrara sem hrauna veggi. Líklegra er að hér hafi drulla átt hlut að máli, en það orð má með skáldaleyfi segja að sé samheiti eða í það minnsta skylt orð og hefur lengur verið notað í samsetningunni drulla yfir. Sem slíkt er orðið kraftmikið og hefur samkvæmt minni málvitund mjög afgerandi merkingu; að skamma mjög mikið, hreyta fúkyrðum og vera með mikla ólund og dónaskap.

Og til að tjá þessa merkingu er orðasambandið frábært, jafnvel myndrænt. R-ið eykur kraft orðsins á tungunni. H-R-AUNA. Hún hraunaði svoleiðis yfir mig.

Ég vil ekki að fjölmiðlar geri hrauninu sama óleik og Bjöggi gerði Dead; þynnið ekki út fúkyrðin svo að þau missi máttinn í munni málnotenda.

Vald er margslungið hugtak. Valdsstjórnin er eitt, vald foreldra yfir börnum sínum annað, vald samfélagsins yfir einstaklingum þess enn annað og svo má áfram telja. Og hvort sem það flokkast sem vald, sögulega tilviljun eða eitthvað annað, verður ekki annað sagt en að það hvernig lyklaborðin á ritvélum gömlu daganna voru hönnuð hefur áhrif á hvernig við skrifum í dag. Ekki er einvörðungu hægt að segja að íslenska aðlögunin að útlensku útliti lyklaborðanna hafi áhrif á skrif í dag, heldur er hægt á rólegum dögum hægt að velta fyrir sér hvernig og af hverju upprunalegu ritvélaborðin voru hönnuð eins og þau voru hönnuð, af hverju qwerty varð ofaná, af hverju við höfum ekki ö-ið þar sem c-ið er eða w-ið og svo framvegis.

Og eitthvað sem tengist texta dagsins meira: hvaða ástæður liggja að baki því hvaða greinarmerki sitja fyrir aftan tölustafina og koma ef maður ýtir á shift, eða leiðindahnappana við litla fingur hægri handar. Og í íslensku — þar sem broddurinn fyrir ofan sérhljóðana er ekki greinarmerki heldur hluti af sjálfstæðum bókstaf — af hverju eru á, é, í, ó, ú og ý ekki með sérstakan takka á hnappaborðinu? Af hverju þarf að ýta á tvo takka til að laða þá fram — eins og þeir séu annars flokks!

Og þá að efni pistilsins.

Á lyklaborði venjulegrar tölvu er bara eitt strik; bandstrik eða mínus, -. Lengi vel gerði ég mér því ekki grein fyrir að til væru mismunandi strik og notaði bara þetta eina strik. Strik er bara strik, hugsaði ég.

Svo rakst ég á umfjöllun um strikaflóruna og fór að lesa mér meira til. Í ljós kom að þau eru af þremur lengdum.

Greinarmerkjasetning mín hafði fram að því verið ákvörðuð af hönnuði ritvélarinnar. Vald hans er mikið, hvort sem hann ætlaði sér það eða ekki..

Þetta sem er á lyklaborðinu er það stysta, oft kallað orðskiptistrik, ef þá ekki bandstrik eða mínus. Orðskiptistrikið, notað til að skipta orðum milli lína.

Miðstrikið, –, er notað í stað orðsins til, eins og í 2–4 starfsmenn eða 2.–4. desember.

Þankastrikið, —, er notað fyrir innskotssetningar — þar sem yfirleitt er einnig hægt að nota kommur, þó blæbrigðamunur sé á.

Smáatriðin í reglurnunum um þessi strik eru hinsvegar á reiki. Auglýsing um greinarmerkjasetningu notar til dæmis bandstrikið sem tengistrik í grein 18 (sjá einnig greinargerðina sem fylgir). Sigurður Ármannsson fjallar einnig um strikin á vef sínum.

Þó enska Wikipedia-færslan um málið sé einmitt það — á ensku — er hún gagnmerk og greinargóð (kannski aðeins of greinargóð). Munurinn á milli tungumálanna er ekki mikill, nema í því helst að bil eru sett beggja vegna þankastriksins í íslensku.

Þá er misjafnt hvort stutta eða miðstrikið séu notuð til að tengja saman orð eins og Wikipedia-færsla eða Wikipedia–færsla. Þá má benda á ritreglur Sögufélagsins, þar sem farið er ítarlega í notkun strika. Þar er tengistrikið að vísu kallað hálfstrik..

Notkun strikanna á tölvu er hinsvegar eilítið snúin, rétt eins og notkun íslenskra gæsalappa. Í Windows er einfaldast, sérstaklega ef lyklaborðið er með talnaborði hægra megin, að ýta á alt-takkann og skrifa inn 0150 fyrir tengistrikið, –, og 0151 fyrir þankastrikið, —. Bandstrikið á sinn sérstaka takka, og stundum tvo; við hliðina á ö-inu eða mínusinn á talnaborðinu. Sum ritvinnsluforrit breyta bandstrikum í rétt strik, þó stundum sé það óútreiknanlegt eða rangt gert.

* * *

Að lokum: Skemmtilegasta vefslóðin um strik er hinsvegar færsla huldubloggarans Malar um strik í textum Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar og Skafta Harðarsonar. Þar eru færð fyrir því rök að Skafti sé bara leppur eða pennanafn Hannesar. Og í leiðinni er bloggfærslan prýðileg kennslustund í notkun þankastrika, skiptistrika og bandstrika.

Það er blessunarlega nokkuð algengt að þættinum berist ábendingar um snjöll nýyrði eða áhugaverða þætti í daglegu máli. Öllu sjaldgæfara er að þættinum berist ábendingar um nýja beygingaflokka eða sagnahætti.

Slík ábending barst þó fyrir nokkru frá Margréti Erlu Maack. Þar var bent á mömmó-viðtengingarhátt. Hann er þá sjöundi hátturinn í flóru íslenskra hátta (þar sem fyrir eru í fleti framsöguháttur, viðtengingarháttur, lýsingarháttur nútíðar, lýsingarháttur þátíðar, boðháttur og nafnháttur).

Mömmó-viðtengingarhátturinn er þannig að sagnorð kemur alltaf fyrir þrítekið, þar sem beygingin er samhljóða viðtengingarhætti nútíðar í fyrstu persónu eintölu. Ólíkt viðtengingarhættinum er hinsvegar enginn efi, vafi eða skilyrðing fólgin í orðunum.

Annað einkenni mömmó-viðtengingarháttarins er að hann er nær alltaf sunginn, og þá gjarnan við fyrstu hendingu lagstúfsins þekkta „Kanntu brauð að baka.“

Dæmi: „Bíði, bíði, bíði.“
Annað dæmi: „Labbi, labbi, labbi.“
Þriðja dæmið (fyrir þá sem ólust upp í útlöndum): „Syngi, syngi, syngi.“
Fjórða dæmið (fyrir þá sem brenna ekki alveg á öllum): „Baki, baki, baki.“

Í dag var á Rás 1 fluttur þáttur Bergljótar Baldursdóttur og Ásgríms Angantýssonar, Þetta þótti bara ljótt og leiðinlegt. Þátturinn fjallar um flámæli, viðhorf til hennar og upprætingu. Þátturinn er sérdeilis áhugaverður og vel gerður.

Fjallað var um þáttinn í sjónvarpfréttum á föstudag.

Ekki er úr vegi að benda einnig á annan afar skemmtilegan og fróðlegan þátt sem Bergljót og Ásgrímur gerðu, Leyfilegt mál og óleyfilegt, sem fjallaði meðal annars um málstefnu Ríkisútvarpsins.