Ég hef bæði áhyggjur af fyrirtæki eins og Eignarhaldsfélaginu Fasteign hf  (EFF) og hef jafnframt efasemdir um hugmyndafræðina að baki slíku félagi.
Um er að ræða einskonar samvinnu opinberra aðila og einakfyrirtækja, kallað Public-Private-Partnership upp á ensku. Strangt til tekið er um tegund af einkavæðingu að ræða; sveitarfélög fela einakfyrirtæki eða hlutafélagi að reka byggingar, skóla, sundlaugar og hvaðeina og sjá um viðhald en eignast hlut í fyrirtækinu á móti.

Stærsti hluthafinn í EFF er Reykjanesbær og er Árni Sigfússon bæjarstjóri stjórnarformaður þess. Reykjanesbær er enda einn af stofnendum EFF ásamt Bjarna Ármannssonar þáverandi bankastjóra Glitnis. Lengi vel áttu Glitnir og Reykjanesbær 70 prósent hlut í EFF.

Félagið stækkaði smám saman og á nú og rekur eignir, einkum fyrir sveitarfélög, um allt land, Í Ölfusbyggð, Álftanesi, Vestmannaeyjum, Reykjanesbæ, Borgarbyggð, Ísafirði, Fjarðabyggð og á Fljótsdalshéraði svo nokkuð sé nefnt.

Tekjur EFF eru sem sagt leiga á fasteignum.

Nú gerist tvennt:

1) EFF tekur erlend lán til framkvæmda, til dæmis við nýbyggingar Háskólans í Reykjavík, sundlaugar hér eða grunnskóla þar.

Í bankahruninu tvöfölduðust erlend lán EFF í íslenskum krónum, en leiguverð ákvarðast að hálfu af erlendri mynt og að hálfu íslenskri krónu eins og félagið hefur sjálft upplýst.

2) Einhver sveitarfélög komast í þrot, eins og Álftaneshreppur og getur ekki staðið í skilum af íþróttahúsi og sundlaug í eigu EFF. Háskólinn í Reykjavík getur ekki greitt fulla leigu þegar hann flytur inn í skólann, sem þegar hefur verið skorinn niður og byggingu heilla álma slegið á frest.

Það sem gerist er væntanlega það, að aðrir, sem skipta við EFF og eiga hlut í því gjalda fyrir vanda hinna. Hætta er á að lendi EFF í vandræðum vegna – segjum Álftaness og HR – getur það dregið hina með í fallinu. Hugsanlegt er jafnvel að EFF verði að hækka húsaleigu á barnaskólum í Reykjanesbæ og í Vestmannaeyjum vegna þrenginga á Álftanesi og hjá HR.

Er þetta eðlilegt?

Einhver óþefur...

Hér vil ég bæta við öðru. Í apríl árið 2007, þegar HR samdi við EFF um að byggja nýjan háskóla við Öskjuhlíðarfót gagnrýndi Stefán Þórarinsson stjórnarformaður Nýsis að ekki skyldi leitað tilboða eða viðhaft forval af einhverjum toga.  Stefán sakaði aðstandendur EFF um grófa spillingu, kannski ekki að ástæðulausu. Í háskólaráði HR sátu Bjarni Ármannsson bankastjóri sem var formaður ráðsins og ein helsta sprautan í stofnun EFF ásamt Árna Sigfússyni bæjarstjóra og núverandi stjórnarformanns EFF. Svo vill til að í háskólaráðinu sat einnig Þór Sigfússon, bróðir Árna bæjarstjóra. Þór var forstjóri Sjóvár og formaður Samtaka atvinnulífsins en hefur nú látið af embættum vegna rannsóknar á meintum efnahagsbrotum varðandi meðferð á bótasjóði Sjóvár.

Ég velti því fyrir mér hvort Reykjanesbær geri rétta grein fyrir skuldbindingum sínum við EFF. Gott væri að fá það á hreint án þess að Árni Sigfússon sæti báðu megin við borðið.
Og eitt enn: Er eðlilegt að hann taki ákvarðanir innan EFF fyrir til dæmis Álftanesshrepp?
Ég bara spyr.

Stjórnarliðar,einkum ráðherrar, hafa verið skammaðir blóðugum skömmum fyrir að hafa sýnt Hollendingum og Bretum linkind frá upphafi er þeir gengu fyrst að samningaborðinu vegna Icesave.

„Ef hægt er að skamma okkur fyrir eitthvað er það að hafa gengið að samningaborðinu með samning sem helstu gagnrýnendur okkar, sjálfstæðismenn, lögðu fyrst fram. Betra hefði verið að byrja með hreint borð,“ segir einn af forkólfum stjórnarliða.

Hvað á hann við?

Fyrstu vikurnar eftir bankahrunið véfengdu hvorki Geir H. Haarde forsætisráðherra, Árni Mathiesen, fjármálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, menntamálaráðherra, Bjarni Benediktsson, þingmaður,  Baldur Guðlaugsson, ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins, Davíð Oddsson, seðlabankastjóri,  né nokkur annar úr valdahópi Sjálfstæðisflokksins skyldu íslenska ríkisins til þess að ábyrgjast skuldbindingar varðandi lágmarksinnstæður í Icesave netbanka Landsbankans.

Viljayfirlýsingu íslenskra stjórnvalda og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá 15. nóvember 2008 undirrituðu Árni Mathiesen þáverandi fjármálaráðherra og Davíð Oddsson þáverandi seðlabankastjóri.

Í níundu grein þeirrar yfirlýsingar stendur orðrétt:

„Ísland hefur heitið því að virða skuldbindingar á grundvelli innstæðutryggingakerfisins gagnvart

öllum tryggðum innlánshöfum. Þetta byggist á þeim skilningi að unnt verði að forfjármagna

þessar kröfur fyrir tilstyrk viðkomandi erlendra ríkja og að jafnt Ísland sem

þessi ríki séu staðráðin í að efna til viðræðna á næstu dögum með það að markmiði að

ná samkomulagi um nánari skilmála vegna þessarar forfjármögnunar.“

Bjarni Benediktsson endurtók þennan skilning á þingi í desember 2008.

Nú sjá stjórnarliðar eftir því, að minnsta kosti sumir, að hafa ekki kastað þessu öllu út af borðinu þegar ný ríkisstjórn tók við.

En var það raunhæft?

Var Samfylkingin en þó einkum Sjálfstæðisflokkurinn, sem öllu réði í fjármálalífi þjóðarinnar, ekki búinn að ganga þannig frá hnútum í samningum við aðrar þjóðir að litlu varð um þokað?

(Munum, að viðskiptaráðherrann, Björgvin G. Sigurðsson, var ekki hafður með í ráðum þegar Geir, Davíð, Árni, Baldur og aðrir karlar í Flokknum komu saman á klíkufundum til að ákveða næstu leiki vegna yfirvofandi falls bankanna. Það er ekki léttvægt.) 

Stjórnarandstaðan tapar stríðinu um Icesave. 

Eftir að Ólafur Ragnar Grímsson forseti hafði synjað Icesave-lögunum staðfestingar flýtti stjórnarandstaðan sér að boða þjóðinni að auðvitað stæðu Íslendingar við sínar skuldbindingar.

Ekki verður hægt að gera það á grundvelli laganna og fyrirvaranna frá síðastliðnu hausti eins og forsetinn reyndi að gefa til kynna, því ríkisábyrgðin gildir einfaldlega ekki um þau lög. Fjármálaráðherrann hefur ekki undirritað neina heimild á grundvelli neinna laga um ríkisábyrgð.

Í öðru lagi flýtti stjórnarandstaðan sér að boða þjóðinni, að um leið og hún væri samþykk því að standa við skuldbindingar sínar við Hollendinga og Breta yrði það að gerast á skilmálum stjórnarandstöðunnar og í samræmi við útfærslu sem Bjarni Benediktsson formaður Sjálfstæðisflokksins og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson formaður Framsóknarflokksins væru samþykkir. „Enga landráðasamninga undir oki gömlu nýlenduveldanna,“ segja þeir og berja sér á brjóst.

Botnlausar mótsagnir

Ef þeir eru á móti vaxtakjörunum í Icesave-samningnum gat það varla verið ástæða til að fresta endurreisn þjóðfélagsins og stofna til aukalegs kostnaðar með óvissu um Icesave-uppgjörið. Ekkert í Icesave-samningnum segir að Íslendingar geti ekki greitt upp lán Breta og Hollendinga bjóðist önnur lán á lægri vöxtum þótt síðar verði. Enginn bannar Íslendingum heldur að greiða Icesave-lánin hraðar upp ef færi gefst. Að þessu leyti sýnir stjórnarandstaðan þjóð sinni villuljós og breiðir út sannlíki en ekki sannleika um málið.

Í þriðja lagi hafa stjórnarandstæðingar snúið svo harkalega við blaðinu eftir að forsetinn skaut Icesave-málinu til þjóðarinnar, að þeir mega ekki til þess hugsa að ríkisstjórnin fari frá. Enginn hefur lýst vantrausti á ríkisstjórnina. Enginn hefur beðið hana að fara frá. Enda fer hún hófstillt að lögum og undirbýr þjóðaratkvæðagreiðslu. Eins og vera ber. Það hefur hins vegar komið framsóknaríhaldinu í bobba. Þeir munu bera ábyrgð á því að Icesave-samningurinn verður felldur í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta heldur vöku fyrir Bjarna og skynsömum framsóknarmönnum, ekki síst eftir að þeir lýstu því yfir að þjóðin ætti að standa við skuldbindingar sínar.

Í fjórða lagi breiða lögfræðingarnir með flokksskírteinin út boðskap sinn gegn Icesave í kastljósum þessa lands. Þeir búa til forsendur um kerfishrun íslensku bankanna og hlaða endalausum Moggagreinum ofan á slíkar staðleysur. Það gæti tekið mörg ár að telja umheiminn á að samþykkja einhverjar huglægar forsendur íslenskra lögfræðinga sem eiga sér enga fótfestu í innstæðuregluverki ESB. Munum, að allir bankar áttu fyrir innstæðum sparifjáreigenda og hafa þegar greitt þær, nema Landsbankinn. – Er það kallað kerfishrun?

Hægt og bítandi sverfur að þegar sneiðist um lánamöguleika erlendis til fjárfestinga, rekstrar fyrirtækja og neyslu, fjármögnunar ríkissjóðs og til að efla stöðu krónunnar. Halda verður hæfilegum snúningi á litla íslenska hagkerfinu ef ekki á að fara illa. Krónan gæti fallið enn og kaupmáttur rýrnað. Spjótin munu beinast að stjórnarandstöðunni þegar atvinnuleysið eykst, rekstur fyrirtækja kemst í þrot og raddirnar innan heimilanna um úrræði og endurreisn verða háværari.

Uppreisnarunglingurinn

Það verður því skammgóður vermir og afar tvíbent fyrir stjórnarandstöðuflokkana að reka harðan áróður gegn samþykkt Icesave-frumvarpsins í þjóðaratkvæðagreiðslunni í lok febrúar eða byrjun mars. Ríkisstjórnin þarf ekkert að gera annað en að sjá til þess að þjóðaratkvæðagreiðslan verði haldin. Og situr svo áfram.

Bretar og Hollendingar þurfa ekkert að gera. Ekki neitt! Þeir hafa öll spil á hendi. Þeir þurfa ekki einu sinni að gjaldfella lán og setja í innheimtu. Þeir þurfa ekkert að höfða mál. Bara bíða. Bíða eftir því að íslenska þjóðin átti sig á því að ballið er búið og komið að skuldadögum. Íslendingar eru eins og hálfstálpaðir unglingar sem rísa gegn valdi foreldra sinna. Þeir neita að hlýða. Þeir skella hurðum. Þeir fara helst gegn ráðleggingum og boðum þeirra. Einmitt vegna þess að þeir finna fyrir valdinu. Umheimurinn veit að um síðir kemur íslenski unglingurinn aftur skríðandi og biður um mat. 

Það er liður í þroskaferlinu.
Þroskaferli Bjarna og Sigmundar.

(Birt í DV 13/14 janúar 2010)

Nú hótar Landssamband íslenskra útvegsmanna að sigla flotanum í land ef Jón Bjarnason sjávarútvegsráðherra úthlutar þeim ekki skötusel inn í séreignaraflahlutdeildarkvótakerfi sitt.

Hótunin um að sigla í land kom fram hjá Friðriki J. Arngrímssyni í fréttum Stöðvar 2 í kvöld. Hann er maðurinn sem Jón Baldvin Hannibalsson kallaði launaðan starfsmann harðsnúnasta sérhagsmunagæsluliðsins í landinu í útvarpsþættinum Sprengisandi um síðustu helgi. Sérhagsmunaliðsins sem væri búið að fara svo illa að ráði sínu að það skuldaði nú þrefaldar árstekjur alls sjávarútvegsins.

Þeir hafa sem sagt í hótunum við þjóðina.

Þeir hafa líka haft í hótunum við sveitarstjórnarmenn í sjávarplássum ef þeir skrifuðu ekki undir áskorun gegn áformum ríkisstjórnarinnar innköllun aflaheimilda til ríkisins í samræmi við fyrningarleiðina.

Þeir sitja í fjölmennri nefnd á vegum sjávarútvegsráðherra sem hefur það verkefni að endurskoða kvótakerfið. Fulltrúar LÍÚ voru í þvílíkri fýlu út í sjávarútvegsráðherra að þeir mættu ekki á fundina um hríð. Ástæðan var að sjávarútvegsráðherra ætlaði að taka slatta af skötuselskvóta og leigja á markaði í stað þess að úthluta honum beint til kvótagreifanna.

Helmingur sjávarútvegsfyrirtækja er gjaldþrota eða því sem næst. Það er hryggilegt.

Drjúgur hluti kvótans er á forræði  bankanna, sem nú eru í meirihlutaeign erlendra kröfuhafa, banka í Þýskalandi og bandarískra vogunarsjóða. Lög kveða á um að þessir kröfuhafar verða að losa sig við kvótann á innlendum markaði ef til þess kemur.

Erlendu kröfuhafarnir gætu líka ákveðið að halda kvótanum en leigja hann út. Væru þeir þá að brjóta lög?

Varla. Og sennilega myndi verð á kvóta lækka verulega við slíkar aðstæður.

Ég mæli með því að erlendir kröfuhafar geri einmitt þetta, leigi útgerðarmönnum hér á landi kvótann sem þeir ráða yfir. Sennilega er það góð leið til tiltektar í kvótakerfinu og dregur áreiðanlega úr braski innan greinarinnar.

Við fáum þá að sjá hvort LÍU verður með jafn mikið harðlífi í garð kröfuhafanna og ríkisstjórnarinnar sem vill að kvótinn verði á forræði þjóðarinnar en útvegsmenn hafi nýtingarréttinn eftir sem áður.

Árið 2003 gaf GRECO, ríkjabandalag innan Evrópuráðsins gegn spillingu, út skýrslu um Ísland. Fjölmiðlar höfðu lítinn áhuga á skýrslunni og hún fór sannarlega ekki hátt.

Höfuðstöðvar GRECO eru í Strassborg. Þaðan hafa nokkrum sinnum frá árinu 1999 komið sérfræðingar sem farið hafa yfir ástandið hér á landi og gefið út allnokkrar skýrslur.

Skýrsla GRECO frá árinu 2003 hafði mikil áhrif á að á endanum voru sett lög hér á landi um fjárreiður frambjóðenda og stjórnmálaflokka og upplýsingaskyldu þeirra.

Ég held að hvorki stjórnvöld, embættismenn eða fjölmiðlar hafi haft nokkurn áhuga á þessum málum á þeim tíma. Samt var varað við verulegum hættum á spillingu í miðjum einkavæðingarfasa bankanna. Umfangsmikilli einkavæðingu fylgir aukin hætta á spillingu; gráa svæðið á mörkum opinnberrar stjórnsýslu og fyrirtækja með kaldhamraða einkahagsmuni stækkar sagði í skýrslunni 2003.

Í þeirri skýrslu stóð líka eftirfarandi:

“Andvaralausir embættismenn, sem trúa því sjálfir að þeir og þjóðin sé óspillt, eru ekki líklegir til að grípa til aðgerða til þess að uppræta spillingu, hvað þá að grípa til fyrirbyggjandi úrræða. Það væri því sæmandi að takast á við fyrirsjáanlegan spillingarvanda, sem þegar hefur komið upp í öðrum löndum. Með frumkvæði væri auðveldara að takast á við vanda sem kann nú að vera mönnum hulinn.”

Ég gæti grenjað ofan í koddan yfir þessu fjandans andvaraleysi.

Af hverju tóku menn ekki þessa skýrslu alvarlega?