Svo mælti menntamálaráðherra um RÚV vorið 2004:

„Markmiðið er það að skila auknu innlendu dagskrárefni til hlustenda og notenda Ríkisútvarpsins. Við viljum gera það enn öflugra í þeirri dagskrárgerð. Á endanum er það innihaldið sem skiptir mestu máli.  Ég vonast til þess að við getum breytt fyrirkomulagi Ríkisútvarpsins í þá veru að það fari minna í strúktúrinn og meira í innihaldið.”
(Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Mbl. 27. maí 2004, bls. 11)

Hvað hefur gerst á nærri 6 árum?

Ég er dálítið hugsi yfir örlögum RÚV þar sem ég ólst upp sem fjölmiðlamaður.
Í nýrri skýrslu um almannaútvarp á vegum menntamálaráðherra má greina áhyggjur skýrsluhöfunda af vaxandi alræðisvaldi (miðstýringu) og þverrandi lýðræði innan almannaútvarpsins RÚV sem rekið er fyrir 10 milljónir króna á dag af almannafé.
Eins er með almannaútvarp (RÚV) og aðra vinnustaði; þar ríkir ákveðinn “kúltúr”.
Eða ríkti.
Ég held eftir á að hyggja að deildir RÚV hafi verið sjálfstæðari og meira jafnræði ríkt milli þeirra áður en RÚV var breytt í opinbert hlutafélag. Innanhússlýðræðið hafi jafnvel verið meira.

Þetta gat sjálfsagt verið þunglamalegt á stundum. En eru ekki gild rök fyrir hægfara breytingum almannaútvarps?.
En nú er öldin önnur og hrörnunin liggur meðal annars í því að RÚV var breytt í opinbert hlutafélag. Við þá breytingu lét lýðræðið innan RÚV undan síga en hollustan varð áberandi.

Sænska blaðakonan og rithöfundurinn Ann Charlott Altstadt heldur því fram að lýðræði og hollusta kallist á: “Þegar lýðræðinu hnignar sýna menn meiri hollustu.”
Altstadt telur að aukin einkavæðing og einkarekstur  í Svíþjóð hafi ekki verið svar við óskum almennings heldur einhliða ákvörðun yfirvalds sem krefst hollustu undirmanna við að hrinda breytingunum í framkvæmd en einnig við að halda við kerfinu eftir að á því hafa verið gerðar breytingar.
“Hollustan sem við eigum að sýna liggur lóðrétt; hollustan er við atvinnurekandann en ekki við starfsfélagana eða samfélagið. – Hollusta innan úrvalshóps æðstráðenda liggur hins vegar lárétt; þar sýna stjórnendurnir hverjir öðrum tryggð og hollustu. Þar tryggja menn hver öðrum eftirsóttar stöður, jafnvel þótt þeir hafi framið afglöp og klúðrað málum. Þeir stjórnarmenn sem örlátir eru á kaupauka fyrir forstjórana fá það ríkulega endurgoldið.”

Þetta á vitanlega ekki bara við um RÚV. Þetta er almenn lýsing sem á ágætlega við hér á landi, meðal annars um fyrirkomulag sem lagðist yfir RÚV eins og pest með uppruna sinn í einkvæðingarfrjálshyggjunni.

Reyndur bankamaður lagði mér til eftirfarandi leiðabeiningar um grundvallaratriði sem snerta bankakreppur, eftirlit og fleira.
Mér finnst þetta afar gagnlegir 16 punktar til þess að hugleiða. Ekki laust við að maður sé betur í stakk búinn að greina kjarnann frá hisminu þegar þeir hafa síast inn:

1. Fjármálakreppur eiga rót í of slakri peninga og ríkisfjármálastefnu.

2. Fjármálakreppur verða að jafnaði á 10 ára fresti einhvers staðar í heiminum. Þær hafa fylgt bankakerfinu frá upphafi. Þær koma alltaf jafnmikið á óvart.
 
3. Einkafyrirtæki í samkeppnisrekstri geta ekki borið ábyrgð á stjórn efnahagsmála.

4. Stjórnendur fjármálafyrirtækja bera ábyrgð á rekstri sinna fyrirtækja gagnvart hluthöfum og stjórnvöldum.

5. Stjórnendur einstakra fjármálafyrirtækja eða fjármálafyrirtækja í heild bera ekki ábyrgð á því ef hrun eins eða fleiri banka leiðir til kerfishruns.

6. Engin fjármálakreppa eða gjaldeyriskreppa verður nema vegna mistaka í efnhagsstjórn.

7. Fjármálakreppur valda miklum efnahagslegu tjóni. Hámarkstjón verður þegar öll lykilfyrirtæki falla í kerfishruni.

8. Tjón vegna falls banka er mun meira en tjón vegna falls venjulegra fyrirtækja.  Því verðskulda fjármálafyrirtæki sérstakt eftirlit og sérstaka meðhöndlun komist þau í þrot, hvort sem um er að ræða lausafjár- eða eiginfjárvanda þeirra.

9. Eðli banka er að lánstími eigna er mun lengri en binditími skuldbindinga.

10. Heilbrigð fjármálafyrirtæki geta komist í þrot verði áhlaup á fjármögnun (skuldbindingar)  þeirra.

11. Seðlabönkum var komið á fót til að koma í veg fyrir að ástæðulaus ótti og áhlaup gæti valdið greiðsluþroti heilbrigðra fjármálafyrirtækja.

12. Fjármálafyrirtæki og bankar eru með mjög lágt eiginfjárhlutfall miðað við önnur fyrirtæki, hreint eigið fé er oftast innan við 10% hjá bönkum.

13. Greiðsluþrot banka (heilbrigðs eða óheilbrigðs) leiðir í langflestum tilvikum til mikils tjóns (rýrnunar) á eignun bankans, mikils tjóns kröfuhafa og gjaldþrots hafi það ekki legið fyrir áður.
 
14. Fjármálaeftirlit ber meðal annars ábyrgð á því að rekstur einstakra fjármálafyrirtækja sé heilbrigður.

15. Seðlabankar bera  ábyrgð á fjármálastöðuleika, það er, að stuðla að virku og öruggu fjármálakerfi,  þar með töldu greiðslukerfi í landinu og við útlönd. Með öruggu fjármálakerfi er átt við að fjármálakerfið þoli áföll.

16. Seðlabanka ber að stuðla að því gjaldeyrisviðskipti við útlönd fari fram óhindrað og er skylt að tryggja að gjaldeyrisforði landsins sé nægjanlegur. Með nægjanlegum gjaldeyrisforða er á átt við að hægt sé tryggja gjaldeyrisviðskipti þrátt fyrir tímabundna erfiðleika í viðskiptum útlönd eða lánsfjáröflun.

Skattgreiðendur rétta Páli Magnússyni og félaginu sem hann stýrir, Ríkisútvarpinu ohf.,  nærri 10 milljónir króna á dag í formi nefskatts.
Mér þykir einsýnt að niðurskurðaræfingar RÚV vegna tekjurýrnunar (sem aðrir taka á sig einnig í þjóðfélaginu) séu misráðnar með margvíslegum hætti.

Dæmi:
Ætlunin er að skera niður svæðistöðvarnar á Ísafirði, Akureyri og á Egilsstöðum  niður á gamaldags fréttaritaraplan. (Sérkennileg áhersla á fréttir en ekki aðrar skyldur...)
Búið er að segja upp leigusamningum og ætlunin að selja húsnæði RÚV  á Egilsstöðum.
Ég veit ekki hvort menn átta sig á því að RÚV flutti í nýtt húsnæði árið 2002 á Akureyri. Þar voru innréttuð tvö hljóðver. Hugsunin var meðal annars að RÚV á Akureyri væri lykilstöð – einskonar – „Efstaleiti til vara“ varðandi öryggishlutverk RÚV.
Þessi flutningur kostaði um 100 milljónir króna. Þetta þekki ég vegna þess að ég stýrði þessari stöð á þeim tíma og var jafnframt dagskrárstjóri Rásar 2.
Með því að flytja úr sérhæfðu húsnæðinu á Akureyri er verið að kasta fjármunum á glæ. Auk þess sem flutningur nú getur kostað margra ára leigu.

Áður en ég fluttist til Akureyrar á vegum RÚV  stýrði ég RÚV á Egilsstöðum í þrjú og hálft ár.
Þar á Ríkisútvarpið gott og afskrifað húsnæði á besta stað. Eins er háttað með það og á Akureyri að húsnæðið er sérstaklega innréttað með hljóðver, ljósleiðartengingar og annað innra net sem þjónar öllu landinu og öryggishlutverkinu.
Þetta húsnæði á að tæma og selja. 
Mikið er af nýbyggðum og tómum húsum á Egilsstöðum og vonlítið að eignin seljist á næstunni. Hugsanlega verður unnt að leigja það út fyrir lítinn pening.
Það er líka misráðið að skera þetta niður og finna nýjan stað fyrir „fréttaritara“. Flutningurinn getur kostað húsaleigu í nokkur ár þar eins og á Akureyri.

Ég veit ekki betur en að RÚV verði jafnframt að borga leigu, bæði á Ísafirði og á Akureyri í eitt til tvö ár samkvæmt samningum til þess að standa við gerða samninga.
Allt er þetta misráðið vegna þess að hætta er á að innviðir RÚV sem öryggistæki verði brotnir niður að nauðsynjalausu.

Ríkisútvarpið hefur skyldum að gegna samkvæmt lögum og fær til þess 3 til 3,5 milljarða króna frá skattgreiðendum eða sem nemur 10 milljónum króna á dag.
Það gegnir öryggishlutverki.
Það gegnir menningarhlutverki.
Það hefur skyldur til þess að þjóna öllum landsmönnum á jafnræðisgrundvelli.
Ef Páll Magnússon og liðsmenn hans telja að það sé heppilegt að örgra skattborgunum með því að hóta  lögbrotum og að standa ekki við þjónustusamning við stjórnvöld er RÚV á villigötum.

Ef öryggishlutverkið er úr sögunni.
Ef stuðningur við innlenda dagskrárgerð er úr sögunni.
Ef RÚV getur ekki sinnt lengur lágmarksskyldum um jafnræði gagnvart skattborgurum um allt land.

Er þá einhver ástæða til að reka Ríkisútvarp?
Fyrir 3 -4 milljarða á ári gætu stjórnvöld varið velferðarkerfið eða bætt vegakerfið á verstu tímum í efnahagssögu lýðveldisins.

Ef Sjálfstæðisflokkurinn hefði tekið þó ekki væri nema snefil ábyrgðar á gjörðum sínum eftir 18 ára stjórnarsetu, sýnt auðmýkt og samstarfsvilja, væri hann ekki upptekinn við það nú að baka þjóðinni hámarkstjón öðru sinni á tveimur árum.
Ef Sjálfstæðisflokkurinn hefði tekið eigin endurreisnarskýrslu alvarlega frekar en að láta Davíð Oddsson ganga frekjulega yfir sig á skítugum skónum á landsfundi í lok mars í fyrra, væri öðruvísi umhorfs nú, bæði á stjórnmálasviðinu og í efnahagslífi þjóðarinnar.
Ef Sjálfstæðisflokkurinn hefði haft vit á því að styðja Icesaveniðurstöðuna síðastliðið sumar allt til enda, en greiða ekki atkvæði gegn henni á þingi, hefði þingflokkurinn áreiðanlega látið skynsemina ráða þegar kom að því að semja við Hollendinga og Breta um niðurstöðu Alþingis.
Ef Sjálfstæðisflokkurinn hefði stutt Icesavesamninginn um áramótin hefði forseti Íslands aldrei þorað að vísa málinu til þjóðarinnar. Hann hefði þá heldur aldrei fengið átyllu til þess að fela ákvörðun sína á bak við einhver álitamál um meirihluta eða minnihluta á þjóðþinginu.

Vitstola þjóð
Icesave er að þessu leyti stærsta og örlagaríkasta smjörklípan í lífi þjóðarinnar.
Henni var klínt í strokinn feld forsetans. Hann brást við klípunni með því að vísa málinu til þjóðarinnar sem dregið hefur á langinn uppgjörið við Sjálfstæðisflokkinn, þetta vígi sérhagsmunanna og forréttindanna.
Samt fékk hann í hendur bréf og varnaðarorð, meðal annars frá Friðriki Má Baldurssyni hagfræðingi.
Það er einnig í hæsta máta undarlegt að hefja beint lýðræði skyndilega til vegs um lánskjör í útlöndum en sniðganga fulltrúalýðræðið í leiðinni. Auðvitað er reynandi að semja um breytilega vexti í stað fastra 5,5 prósenta vaxta. En það er fráleitt að leggja í þjóðaratkvæðagreiðslu um það eitt.
Þjóðaratkvæðagreiðsla um vexti?
Er þjóðin orðið viti sínu fjær?
Á sama tíma lætur nærri að þrotabú Landsbankans standi undir Icesavekröfunum. Með fyrirsjáanlegum bata í Bretlandi og uppgangi í London í tengslum við Ólympíuleikana þar í borg árið 2012 er alls ekki óraunhæft að heimtur upp í Icesave höfuðstólinn verði 95 til 100 prósent!
Ólafur Ragnar kannast áreiðanlega við svartsýni finnska heimspekingsins Georgs Henriks von Wright um lýðræði og hnattvæðingu:
“Menn geta enn haldið fast við þá trú að þróun samfélags í átt til aukins lýðræðis séu framfaraspor á leið til hamingju. Ég er sjálfur hallur undir þá trú. Ég dreg þó í efa að áframhaldandi framfarabraut iðnvæðingar verði sigurför lýðræðis – nema þá ef til vill í algerlega formlegri og þar með inntaksrýrri merkingu. Hugmyndin um slíkt er goðsögn – rétt eins og sú ímyndun að meiri rannsóknir og betri tækni geti afstýrt þeirri ógnun við tilveru okkar sem þær hafa sjálfar sært fram.”

Snautleg stjórnsýsla
Auk heldur neyðist þjóðin til að taka við skoðunum um Icesave ofan úr Hæstarétti þar sem því er lýst, að íslenskir stjórnmálaflokkar ættu að sameinast um að réttað verði í Icesavemálinu fyrir íslenskum dómstóli. Eða gerðardómi sem væri réttlátlega og hlutlaust skipaður. Dæma helst í leiðinni um beitingu bresku hryðjuverkalaganna og gildistöku íslensku neyðarlaganna. “Víst má telja að Bretar og Hollendingar muni taka vel í þessa afstöðu Íslands enda eru þetta hvort tveggja þjóðir sem teljast til réttarríkja og hafa langa hefð fyrir því að tryggja mönnum aðgang að dómstólum þegar deilt er um réttindi þeirra og skyldur.”
Vel má skilja að Jón Steinar Gunnlaugsson hæstaréttardómari skrifi undir svona texta í Morgunblaðinu, blaði Davíðs Oddssonar vinar síns. Verra er að sjá Sigurð Líndal lagaprófessor emeritus kvitta einnig undir þennan barnaskap. Viðsemjendurnir hafa öll spil á hendi og geta hindrað dómstólaleiðina eins og þeim sýnist.
Hér á landi er stjórnsýslan svo kauðsk og gegnsýrð af subbuskap, að hæstaréttardómurum þykir sjálfsagt að taka sér verk út í bæ gegn þóknun og láta skoðanir sínar í ljósi um pólitíks álitamál þegar það hentar.
Gott væri að eiga forseta sem hefði meiri áhuga á aðskilnaði dómsvalds, framkvæmdavalds og löggjafarvalds en beinu vaxtalýðræði.

(Kjallaragrein í DV 27. janúar 2010)