Sænska blaðakonan og rithöfundurinn Ann Charlott Altstadt heldur því fram að lýðræði og hollusta kallist á: „Þegar lýðræðinu hnignar sýna menn meiri hollustu.“
Þessi fullyrðing á ákaflega vel við um þá óheillabraut sem íslenska þjóðfélagið hefur fetað undanfarna tvo áratugi eða svo. Hluta þeirrar þróunar er lýst í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.
Hollusta er skyld undirgefni og undirgefni vísar til yfirvalds. Hollusta merkir að menn svíkja ekki lit, eru í liðinu hvað sem tautar og raular. 
Hollusta getur einnig vísað til leyndarhyggju. Hún hefur verið einkenni íslenskra valdaflokka allan lýðveldistímann.
Að svo miklu leyti sem hollusta einkennir íslensk stjórnmál og viðskiptalíf er að sama skapi hægt að halda því fram að íslenska samfélagið hafi smám saman brotnað upp í mismunandi lið. Liðin kunna að byggjast á ættartengslum, kunningsskap eða flokkstengslum svo nokkuð sé nefnt.
Hollustan sem Ann Altstadt fjallar um er að þessu leyti andsnúin lýðræðinu. Klíkur í viðskiptalífi og stjórnmálum taka völdin. Merkilegast af öllu er þó að slíkar valdaklíkur halda ekki völdum sínum nema einhverjir séu til þess að sýna hollustu og undirgefni.
Hneigjast Íslendingar til hollustu og undirgefni?

Vinargjafir og fylgdarlaun
Ann Altstadt fjallar um hollustu í víðum skilningi og veltir ekki aðeins fyrir sér lýðræði í venjulegum skilningi heildur einnig lýðræði á vinnustöðum og segir:
„Hollustan sem við eigum að sýna liggur lóðrétt; hollustan er við atvinnurekandann en ekki við starfsfélagana eða samfélagið. Hollusta innan úrvalshóps æðstráðenda liggur hins vegar lárétt. Þar sýna stjórnendurnir hver öðrum tryggð og hollustu. Þar tryggja menn hver öðrum eftirsóttar stöður, jafnvel þótt þeir hafi framið afglöp og klúðrað málum. Þeir stjórnarmenn, sem örlátir eru á kaupauka fyrir forstjórana, fá það ríkulega endurgoldið.“
Í daglegu lífi glímir venjulegur maður einmitt við að svara spurningum eins og hverjum beri að lúta og hvers vegna.
Látið er í veðri vaka að lóðrétt hollusta tryggi starfsöryggi og auki líkur á starfsframa. Þetta eru vitanlega mikilsverð atriði í lífi hverrar manneskju sem leitast við að fullnægja grundvallarþörfum um fjárhagslegt öryggi og öðlast virðingu samborgaranna.
En hvað gerist þegar einn og sami flokkurinn, ein og sama klíkan, nær undirtökunum í stjórnkerfi heillar þjóðar til langframa?
Jón Þorláksson, stofnandi Sjálfstæðisflokksins fyrir 80 árum, taldi eðlilegt og lofsvert að vera vinur vina sinna, en mörk væru á milli þess sem leyfilegt er og óleyfilegt. „Lyklar að ríkisféhirslunni eru engum fengnir til þess að sækja þangað vinargjafir eða fylgdarlaun,” sagði hann. Varla gat honum komið til hugar að 80 árum síðar hefði Davíð Oddsson, flokksbróðir hans á forsætisráðherrastóli, gengið svo langt að nota ráðherradæmi sitt til þess að semja sérstök forréttindalög um eftirlaun fyrir sjálfan sig og „vini“ sem þáðu mola fyrir stuðninginn við slík lög.

Fylgjum reglum - setjum ekki nýjar
Varla gat Jón Þorláksson séð fyrir að 80 árum eftir stofnun Sjálfstæðisflokksins seildust forystumenn hans eftir lyklunum að ríkisféhirslunni til þess að koma vinum, frændum og sonum í æðstu dómaraembætti á svig við almennar reglur um verðleika og hæfni.
Verður nú hollusta og valdhlýðni Árna M. Mathiesen, er hann þjónaði foringja sínum um úthlutun vinargjafa innan dómskerfisins, smánarblettur á honum til æviloka?
Lítum á setningu úr dómi héraðsdóms í máli Guðmundar Kristjánssonar gegn Árna sem skipað hafði son foringja síns í dómarastöðu: „Það að stefndi, Árni, skuli með saknæmum og ólögmætum hætti ganga á svig við niðurstöður lögboðinnar dómnefndar og skipa einstakling, sem flokkaður er tveimur hæfnisflokkum neðar en stefnandi, og með brot af starfsreynslu stefnanda, er ólögmæt meingerð á æru og persónu stefnanda.“
Þá stjórnarhætti sem hér er lýst má auðveldlega kenna við stjórnarhætti hollustunnar. Landlæg hollusta endurspeglar samfélagsgerð sem haldið er uppi af valdhlýðnu fólki sem kallar eftir forsjá, myndugleika og sterkum foringjum.
Þessi einkenni íslenskrar siðmenningar verða ekki kveðin niður með því að setja sífellt nýjar reglur, ný lög. Það verður aðeins gert með því að Íslendingar fylgi þeim reglum sem þeir hafa nú þegar sett sér.

Þann 26. mars í fyrra komu hátt í 2.000 sjálfstæðismenn saman til landsfundar í Laugardalshöll, meðal annars til þess að kjósa sér nýjan formann. Geir H. Haarde, formaður Sjálfstæðisflokksins og forsætisráðherra, hafði blásið af landsfund sem upphaflega var tímasettur í lok janúar sama ár. Ríkisstjórn hans var á þeim tíma í þann veginn að láta undan þunga reiðrar þjóðar eftir bankahrunið. Sjálfur átti Geir við veikindi að stríða og þurfti að gangast undir aðgerð. Hann tilkynnti þjóðinni að hann gæfi ekki kost á sér til formennsku í Sjálfstæðisflokknum. Þetta var 23. janúar 2009. Eldar höfðu logað á Austurvelli og lögregla hafði átt fullt í fangi með að halda aftur af fjöldanum fyrir framan Alþingi.
Landsfundurinn í lok janúar átti að marka stefnu flokksins í Evrópumálum. Þegar leið á janúarmánuð varð æ ljósara að heimastjórnararmur flokksins og sjónarmið útgerðarvaldsins höfðu yfirhöndina. Hinir, sem gældu við að skoða ofan í Evrópupakkann með beinni aðildarumsókn, voru í minnihluta.
Á landsfundinum  tveimur mánuðum síðar höfðu andstæðingar aðildarumsóknar betur.

Armar flokksins
Heimastjórnararmurinn hafði einnig undirtökin þegar kom að uppgjöri í flokknum. Engin iðrun og enginn kallaður til ábyrgðar. Davíð Oddsson kom í ræðustól, svartur af bræði, og úthúðaði endurreisnar- og yfirbótarskýrslu sem tugir sjálfstæðismanna höfðu sett saman undir stjórn Vilhjálms Egilssonar. Í skýrslunni stóð meðal annars: „Pólitísk ábyrgð snýst ekki um að kjörinn fulltrúi eigi að sitja sem fastast þrátt fyrir mistök hans sjálfs eða undirmanna, heldur hið gagnstæða. Að standa upp og fara þegar áföll verða þótt engin lög hafi verið brotin af viðkomandi er siður sem þarf að komast inn í íslenska stjórnmálahefð.“
Bjarni Benediktsson og Kristján Þór Júlíusson tókust á um formannsstólinn sem Geir hafði staðið upp úr. Hvorugur þeirra gekk að sigrinum vísum þótt Bjarni þætti sigurstranglegri.
Stuðningsmenn Bjarna voru einkum flokksmenn sem tilheyrðu valdakjarnanum, flokkseigendunum. Má nefna Sigurð Kára Kristjánsson, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, Illuga Gunnarsson, Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, Gísla Martein Baldursson, Ólöfu Nordal, Tryggva Þór Herbertsson og Ragnheiði Ríkharðsdóttur. Landsfundarfylgi Bjarna var með öðrum orðum ættað úr þéttbýlinu á suðvesturhorni landsins, einkum í nágrenni höfðuborgarinnar og einbýlishúsahverfum innan hennar.
Það kom Kristjáni Þór Júlíussyni áreiðanlega á óvart þegar hann varð þess áskynja rétt fyrir landsfundinn að hann átti góðan stuðning í grasrót sjálfstæðismanna í Reykjavík. Ungir SUS-menn, eins og Bolli Thoroddsen, lögðust í víking fyrir Kristján innan höfuðborgarinnar. Helstu forkólfar hverfisfélaga og deilda innan höfuðborgarinnar mættu á stuðningsmannafund skömmu fyrir landsfundinn. Grasrót flokksins í Reykjavík hafði verið virkjuð í þágu Kristjáns Þórs en ekki Bjarna.

Næðingur á tindinum
Stuðningsmenn Bjarna urðu þess áskynja degi fyrir lok landsfundar að Bjarni ætti ekki vísan sigurinn. Þeir gerðu skyndikönnun úr úthringiveri meðal hundruða landsfundarfulltrúa og komust að því að Kristján Þór hafði yfirhöndina þá stundina.
Nú voru góð ráð dýr. Formannskjör átti að fara fram daginn eftir. Með þessar upplýsingar í höndum ákváðu stuðningsmenn Bjarna að leggja allt í sölurnar; maður á mann skyldi það vera á síðasta degi landsfundar.
Eins og allir vita urðu lyktir þær að Bjarni hlaut 58 prósent greiddra atkvæða en Kristján Þór liðlega 40 prósent. Þetta var ekki ýkja mikill munur.
Nú hefur fylking Bjarna riðlast. Illugi hefur stigið út á hliðarlínu vegna rannsóknar sérstaks saksóknara á peningamarkaðssjóðum. Þorgerður Katrín hefur sagt af sér embætti varaformanns sem hún talaði sig inn í með framboðsræðu um eiginmanninn, sjálfa sig og gróusögurnar.
Bráðum stendur Bjarni einn, með Engeyjarætt sína laskaða, launhelgar flokksins eins og opið sár og bálreiða almenna flokksmenn sem enga þolinmæði hafa með sjálftöku og braski hrunverja.
Það er næsta auðvelt að spá því, að annaðhvort víki Bjarni sjálfur á næstunni eða falli í formannskjöri á landsfundi sem hann vill flýta, en þar geta allir landsfundarfulltrúar verið í framboði. 
„Að standa upp og fara þegar áföll verða þótt engin lög hafi verið brotin,“ voru þeirra eigin orð.

(DV 21. apríl 2010)

Atli Gíslason formaður þingnefndar sem fjallar um hrunskýrsluna.

Fulltrúar í sérstakri þingnefnd löggjafarsamkomunnar segjast þurfa að stíga varlega til jarðar þegar þeir meta stöðu þriggja fyrrverandi ráðherra og vanrækslusyndir þeirra gagnvart þjóðinni.

Þetta eru starfsfélagar þeirra og einn þeirra - Björgvin G. Sigurðsson, eini núverandi þingmaðurinn - nánast hvetur nefndina til þess vísa máli hans til landsdóms.

Engin lög eru fullkomin og allt orkar tvímælis þá ert. En þingmannanefndinni ber ekki að gera neitt annað en að framfylgja lögum um ráðherraábyrgð og landsdóm. Björgvin er eiginlega búinn að leysa málið fyrir nefndina með afstöðu sinni.

Nefndin á þar af leiðandi að hraða verkum sínum og gefa engum nefndarmanna tækifæri til þess að setjast í dómarasæti á fundum hennar.

Nefndin á að semja þingsályktunartillögu um að Alþingi stefni ráðherrunum fyrrverandi og leggja hana fyrir þingið.
Sjálfstæðisflokkurinn mun greiða atkvæði gegn því að draga Geir H. Haarde og Árna Mathiesen fyrir dóm.

Tillagan verður engu að síður samþykkt og samþykktin mun leiða athygli að þjóð sem reynir að endurreisa trúverðugleika og siðvæðast.

Í kjölfarið skipar þingið sérstakan saksóknara Alþingis sem falið verður að rannsaka mál ráðherranna þriggja og sækja það fyrir landsdómi.

Þetta er allt borðleggjandi og á ekki að þurfa að setja Atla Gíslason, Unni Brá Konráðsdóttur, Ranheiði Ríkharðsdóttur, Oddnýju Harðardóttur, Magnús Orra Schram, Sigurð Inga Jóhannsson, Eygló Harðardóttur og Lilju Rafney Magnúsdóttur, í frekari vanda.

Því verður ekki trúað fyrirfram að lögin og dómurinn dugi ekki.

En fari svo að þau dugi ekki er sjálfsagt að setja með hraði lög um sérstakan dómstól eins og Eva Joly hefur bent á.

Hvenær telur Atli að betri ástæða gefist til þess að fara að settum lögum um ráðherraábyrgð?

Guðmundur Magnússon fyrrverandi ritstjóri Eyjunnar skrafaði við skýin á vefsíðu sinni með svofelldum hætti 16. júní í fyrra, daginn sem afskiptaleysissfrjálshyggjumaðurinn Sigurður Kári Kristjánsson varð aðstoðarmaður Bjarna Benediktssonar nýkjörins formanns Sjálfstæðisflokksins:

"Í dag var tilkynnt að Sigurður Kári Kristjánsson fyrrverandi alþingismaður hefði verið ráðinn aðstoðarmaður Bjarna Benediktssonar formanns Sjálfstæðisflokksins. Á föstudaginn var Jónmundur Garðarsson bæjarstjóri á Seltjarnarnesi ráðinn framkvæmdastjóri flokksins. Stutt er síðan Illugi Gunnarsson var kosinn formaður þingflokks sjálfstæðismanna.

Mér sýnist á öllu að þessir þrír piltar, Illugi, Jónmundur og Sigurður Kári, verði nánustu samstarfsmenn og ráðgjafar Bjarna Benediktssonar. Þeir fjórmenningarnir munu stjórna flokknum. Verða hæstráðendur í Valhöll. Freistandi að kalla þá fjórmenningaklíkuna.

Þorgerður Katrín er auðvitað varaformaður og gerir sem slíkur tilkall til valda og áhrifa. En það blasir við öllum sem fylgjast með að staða hennar sem forystumanns er langtum veikari núna en í tíð Geirs H. Haarde og þegar hún var ráðherra. Svo er hún kona á móti fjórum köllum.

Þessi staða hefur sterka hlið og veika. Strákarnir í fjórmenningaklíkunni er klárir og einbeittir. Samhentir og ákafir eiga þeir eftir að halda ríkisstjórninni við efnið og veita henni öflugt aðhald. Margir sjálfstæðismenn hafa á undanförnum mánuðum kvartað yfir linkind flokksins á ýmsum sviðum. Hinir sömu munu fagna því að harðjaxlar séu núna í brúnni."

Hræddur um að þessir strákar séu í vanda.

Það er nú svo...

Illugi Gunnarsson tók rétta ákvörðun þegar hann ákvað að víkja af þingi úr því rannsóknarnefnd vísaði málum peningamarkaðssjóðanna til sérstaks saksóknara. Illugi var í stjórn eins þeirra, sjóði 9 hjá Glitni.

Ákvörðun Illuga er siðleg.

Ef allt er með felldu í sálartetri þjóðarinnar eykur ákvörðun hans líkur á því að hann geti átt afturkvæmt í stjórnmál og komist þar til áhrifa (menn eru í stjórnmálum til að hafa áhrif). Reyndar fer hann á hliðarlínuna meðan beðið er niðurstöðu rannsóknar.

Hugsanlegt er að hann, Björgvin G. Sigurðsson og aðrir sem breyta siðlega auki aftur veg þingræðisins og færi almenningi á ný nokkra tiltrú til stjórnmálanna.

Ekkert af þessu er gefið og Illugi heldur út í óvissuna með ákvörðun sinni, rétt eins og Björgvin G. Sigurðsson.

En ákvörðunin er rétt og siðleg.

Mál hans er til meðferðar hjá sérstökum saksóknara. Þess vegna fer hann af vettvangi.

Hver maður er það sem hann gerir.

Eða lætur ógert.

Er ekki stundum sagt að þingmenn eigi að fylgja sannfæringu sinni?